Nowa Synagoga

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Skocz do: nawigacja, szukaj
Nowa Synagoga w Szczecinie
Nowa Synagoga w Szczecinie
Synagoga szczecińska ok, 1893 roku
Nazwa niemiecka Synagoge
Lokalizacja Grüne Schanze Nr. 9a
Projektant Konrad Krühl
Data budowy 1875
[ Zobacz Nowa Synagoga w Szczecinie na mapie.]

Nowa Synagoga w Szczecinie − nieistniejąca obecnie synagoga, znajdująca się niegdyś w Szczecinie, przy ulicy Grüne Schanze Nr. 9a. Do roku 1877 nowa synagoga w księgach adresowych wymieniana była pod adresem Rosengarten Nr 9-10. Obecnie jest to teren zajmowany przez budynek mieszkalny nr 9 przy ulicy Dworcowej.

Przygotowania do budowy nowej synagogi

Zanim nowa synagoga została wybudowana nabożeństwa odbywały się w dużej sali Domu Strzeleckiego. Dla większych uroczystości zarząd miasta postawił do dyspozycji gminy 300 miejsc dla mężczyzn i 200 dla kobiet w budynku sali gimnastycznej (Turnhalle) przy Neue Wall-Straße Nr. 3 (potem nazwanej Linsingenstraße Nr. 57), bezpłatnie, tylko za zwrotem kosztów oświetlenia. Budowę nowej świątyni na 900 miejsc dla mężczyzn i 750 dla kobiet zlecono berlińskiej firmie Ende & Böckmann według planów szczecińskiego radcy budowlanego Konrada Krühla. Plany te były brane pod uwagę już w 1863 roku, jednak szacowane wówczas koszty wzrosły w międzyczasie z 60000 do 75000 Rthl. Budowę organów powierzono firmie Friedricha i Emila Kaltschmidta [1]

Budynek Nowej Synagogi

Architekt Konrad Krühl stanął przed niełatwym zadaniem. Największym problemem dla niego było rozmieszczenie na powstałym po wyburzeniu starej świątyni placu 800 - 900 miejsc dla mężczyzn i 750 dla kobiet. Plac budowy od zachodniej strony przylegał do budynku przy Grüne Schanze Nr. 4a (tzw. Achillessche Haus), którego nie udało się gminie nabyć z powodu zbyt wysokiej ceny [2], podobnie zresztą jak położonego od wschodniej strony Dziedzińca Milentza (Milentzhof) przy Grüne Schanze Nr. 4, który od 1878 roku nosił nr 9. Po wyburzeniu przyległych do starej synagogi małych budynków granica działki oparła się o parcelę Milentzhof, z którym gmina wiązała plany na dalszą rozbudowę nowej synagogi w kierunku wschodnim. By osiągnąć wymaganą ilość miejsc projektodawca pomógł sobie tym, że podium z pulpitem modlitewnym, kazalnicą i skrzynią ołtarzową nie umieścił, jak było to w zwyczaju z dala od wschodniej ściany, ale tuż przy niej.
W niedzielę 29 czerwca 1873 r. miało miejsce uroczyste wmurowanie kamienia węgielnego. Rabin dr Abraham Treuenfels wmurował wraz z nim dokument w języku hebrajskim, zakończony fragmentem tekstu z Księgi Aggeusza. [3] Fragment tego tekstu o treści: "Na tym to miejscu Ja udzielę pokoju, mówi Pan Zastępów" zawisł potem pomiędzy filarami w dniu poświęcenia świątyni 3 maja 1875 roku (wg kalendarza żydowskiego 28. Nissan 5635). Uroczystość poświęcenia odbyła się w obecności zaproszonych gości i przedstawicieli gminy.

Widok budynku synagogi szczecińskiej

Pierwotny projekt zakładał wybudowanie wysokiej bocznej wieży na wzór minaretu, jednak został zmieniony, gdyż budowla stylowo musiała być dopasowana do położonego obok gimnazjum miejskiego (późniejszej Biblioteki Miejskiej) i nowo planowanego ratusza po drugiej stronie Grüne Schanze. Powstał budynek usytuowany w równej linii do sąsiednich zabudowań, z rzucającym się w oczy portykiem tworzącym główną część fasady budynku. Fasadę główną wieńczyły tablice Dekalogu oraz liczne sterczyny. Wejść do synagogi można było tylko od strony obecnej ulicy Dworcowej przez poprzedzający je portyk. Drzwi usytuowane z prawej strony bocznej nawy położone obok kaplicy ślubnej, w której odbywały się również nabożeństwa w ciągu tygodnia, prowadziły na emporę dla kobiet. Poprzez lewe drzwi, kierując się na prawo, wchodziło się do wielkiego korytarza części męskiej. Ten układ zmieniono w 1900 r., w wyniku czego część kobiecą, po wybudowaniu schodów, można było osiągnąć także z lewego wejścia. Natomiast wejście dla mężczyzn przeniesiono całkiem z boku fasady frontowej, skąd można było wejść z ulicy prosto na główny korytarz. Wcześniej nad tym wejściem mieścił się tzw. pokój dla dam. Istniejący jeszcze dzisiaj skwerek przed gmachem Książnicy Pomorskiej sięgał dawniej aż do synagogi. Obsadzony był drzewami i dopiero w 1893 roku z polecenia magistratu został zlikwidowany w celu poszerzenia ulicznego chodnika. Od ulicy pas zieleni oddzielony był kratą, posiadającą dwa wejścia. Stąd też widoczna na zachowanych zdjęciach krata w portyku nie była wówczas potrzebna.

Położenie budynku nowej synagogi na tle współczesnego planu miasta Szczecina

Interesującym wydaje się również konstrukcja filarów podtrzymujących sufit. Zazwyczaj kopuła w centralnym budynku podparta była czterema masywnymi filarami bardzo utrudniającymi widoczność w kierunku kazalnicy. Tutaj zastosowano rodzaj śmiałej stalowej konstrukcji składającej się z czterech filarów, pozornie wyglądających na lekkie, które podtrzymywały w sposób skuteczny potężne sklepienie głównej kopuły i czterech bocznych kopuł, co jest widoczne na zachowanych zdjęciach. Wrażenie uzyskanego w ten sposób ogromu wnętrza świątyni przedstawia nam fotografia wykonana od strony wejścia do części męskiej.
Niewielkie zmiany w budynku synagogi zaszły w 1883 roku, gdy w płn.-wsch. narożniku w podwórzu wykonano umieszczone w szybie schody bezpieczeństwa, które wyprowadzone z usytuowanego na I piętrze "pokoju dam" wiodły do piwnicy. W roku 1900 zaszły daleko większe zmiany. Pod koniec maja spalił się domek, który przylegał do tylnej ściany budynku Rosengarten Nr. 9-10 (w części należącej do nr 10). To dało sposobność wykonania w budynku synagogi ubikacji na pierwszym piętrze szybu wiodącego do piwnicy i włączenia ich do kanalizacji. Przy tej okazji wykorzystano pomieszczenie pokoju dla dam. Dobudowano nowe schody od strony ulicy Dworcowej umożliwiające wejście na balkon dla kobiet, a także przeniesiono wejście do części męskiej do płd.-zach. części budynku, o czym już wspomniano powyżej. Prowadzące na parter drewniane schody do pokoju rabina z powodu zagrzybienia zostały w 1905 roku zastąpione kamiennymi.
W kolejnych latach w dziejach nowej synagogi w zasadzie nic ważnego nie zaszło. Jedynym problemem była wzrastająca liczba członków gminy. Stąd też od 1898 do 1930 roku równolegle odprawiane nabożeństwa, zwane "Zweiggottesdienst" [4], odbywały się na przemian w pomieszczeniach loży zwanej Allemania-Loge przy Friedrich-Karlstraße Nr. 3, w salach Domu Koncertowego przy Augustastraße Nr. 48, w sali nauki tańca Emila Mähla (której kolejną właścicielką była nauczycielka tańca Wilhelmine Karchowsky-Fischer) przy Friedrich-Karlstraße Nr. 3, w szkole im. Cesarzowej Augusty Wiktorii przy Elisabethstraße Nr. 27, w Gimnazjum Realnym im. Friedricha Schillera przy Schillerstraße Nr. 6, i na koniec w salach Muzeum Miejskiego przy Hakenterrasse Nr. 3. W późniejszym czasie zaprzestano wynajmu, gdyż do władzy doszli naziści, i liczba członków gminy zaczęła się zmniejszać.

Położenie zabudowań Nowej Synagogi na szkicu z 1872 roku

W 1914 roku okazało się, że po 37 latach od wybudowania nowej synagogi pojawiły się różne niedoróbki. Przykładowo założone w 1887 r. przez firmę Ludwiga Johanna Müllera z Magdeburga centralne ogrzewanie okazało się wadliwe. Światło elektryczne podłączono dopiero w 1895 r., przy czym przy okazji osobnym przewodem podłączono do prądu lampę "Wiecznego Światła”. [5] Do tej pory świątynia była oświetlana gazem. Wnętrze świątyni należało ponownie odmalować. Przy okazji tych przeróbek miano odnowić organy i emporę organową. Powodem był, jak zwykle niedostatek miejsc, tym razem dla kobiet, które miano uzyskać poprzez przełożenie organów. Początkowo miano je przełożyć na wschodnią ścianę nad skrzynią ołtarzową, czego nie udało się wykonać z przyczyn statycznych. Zresztą popsułoby to dotychczasowy efekt wysokiego charakteru architektonicznego wschodniej ściany i projekt odrzucono. Stąd propozycja, by umieścić je na ścianie zachodniej ponad emporą dla kobiet. Dotychczas organy stały w całości na balkonie, tak, że dla kobiet pozostało miejsce na dwa rzędy ławek. W związku z tym chór przeniesiono w całości pod wzniesione wysoko organy i w ten sposób uzyskano około 50 miejsc dla kobiet. Dotychczasowe organy posiadały skórzane miechy, obecnie miano zainstalować dmuchawy napędzane silnikiem elektrycznym. Przebudowę, a właściwie budowę nowych, zlecono firmie budowy organów E.F. Walcker & Cie. z Ludwigsburga. Ze starych organów przejęto tylko zewnętrzną obudowę. W związku z tymi pracami zarząd 1 marca 1914 roku ogłosił, że synagoga zostanie zamknięta na 5 miesięcy. Nabożeństwa w tym okresie miały odbywać się najpierw w budynku giełdy przy Frauenstraße Nr. 30, potem od kwietnia w sali tańca Wilhelmine Karchowsky-Fischer przy Friedrich-Karlstraße Nr. 3.

Widok wnętrza synagogi szczecińskiej

W dniu 17 marca została wygaszona lampa "Wiecznego Światła" w głównym pomieszczeniu synagogi, i druga w małej synagodze, którą również miano poddać gruntownej renowacji. Urządzenia grzewcze, które dotychczas były umieszczone pod rzędami ławek, ze względów higienicznych zostały przełożone przez firmę Wagner z Lipska na boczne ściany. Prace malarskie zostały zlecone firmie M. J. Bodenstaedt z Berlina, która, biorąc pod uwagę architekturę wnętrza tego miejsca, nie bez trudności zadanie wykonała, i to według własnego projektu jej właściciela Senfta, który był całkiem niezłym mistrzem nadawania odpowiedniej kolorystyki budowlom sakralnym. Szkice p. Senfta wywołały powszechne uznanie i komisja, która nadzorowała prace malarskie, zleciła wymalowanie ścian ciemnym błękitem. Zamiast dotychczasowych szarych i niebieskich kolorów ściana wschodnia otrzymała ciepłą, brązową tonację, do tego głęboki błękit wzbogacony bogatymi złoceniami, co jeszcze bardziej ją podwyższały. Kopuły, które dotąd nie miały żadnych dekoracji malarskich, pomalowano także w kolorach błękitu i złota, a ich pola ozdobiono rysunkami wyposażenia świątyni (świeczniki, tryskające źródło ze skały, harfy, korony kapłańskie). Do tego zatroszczono się o odpowiednie oświetlenie sklepienia kopuł. Trójkątne elementy narożne (żagielki) w formie łuków, na których opierała się centralna kopuła, udekorowano medalionami z fragmentami wersów z "Schema Jißroel" [6], które umieszczono na tle skrzydlatych cherubinów. Stare organy rozebrano 2 marca i zgodnie z umową firma budowy organów Walckera wykonała zlecenie do 1 sierpnia 1914 roku. Nowe organy posiadały 42 rejestrów (głosów) organowych, zawierających około 4000 piszczałek, z możliwością dalszej rozbudowy, trzy ręczne klawiatury i aparat tłoczący powietrze. [7] Ukończenie tych prac zbiegło się z rozpoczęciem I wojny światowej, jedynie malowanie ścian bocznych nie doszło do skutku. Tak naprawdę nigdy tych prac nie ukończono, ściany boczne pozostały jednobarwne, w kolorze czerwieni pompejańskiej.
Po zakończeniu wojny gmina uhonorowała 70 Żydów zabitych na wszystkich frontach tablicą pamiątkową umieszczoną na emporze zachodniej. W pierwszych latach powojennych synagoga doświadczyła dwóch kradzieży, które nie miały tak szczęśliwego zakończenia, jak rabunek w roku 1848 trzech srebrnych żyrandoli, które odnaleziono już po dwóch dniach. Pod koniec maja 1920 r. z małej synagogi ukradziono dwa duże mosiężne lichtarze i aksamitną sukienkę, stanowiącą okrycie Tory. W styczniu 1922 r. doszło do większej kradzieży, przepadły prawie wszystkie srebrne przedmioty, które wówczas stanowiły cenną i pamiątkową wartość. Ocalała tylko srebrna tarcza Tory z 1818 roku.
Ostatnie większe prace remontowe przeprowadzono w latach 1929-1930 (m.in. założono zapasowe oświetlenie, piorunochrony, zainstalowano nagłośnienie Telefunkena, przeprowadzono renowację małej synagogi). Przy okazji rozwiązano problem kąpieli rytualnych. Dotychczas miano umowę z właścicielami łaźni przy ulicy Rosengarten. Łaźnia o nazwie Rosengartenbad, Rosengarten Nr. 68/69, ktorej ostatnim włascicielem był Friedrich Schimmelpfenig, oczywiście nie zapewniała wykonania wszystkich wymogów rytualnych, stąd też w podwórzu parceli synagogi w latach 1928-1929 wybudowano mykwę. [8]

Inne nieruchomości związane z rozwojem gminy żydowskiej

O istnieniu wspomnianego wyżej bardzo starego budynku mieszkalnego opartego o tylną ścianę oficyny Rosengarten Nr. 9-10 (w części nr 10), który padł pastwą płomieni w 1900 r. świadczył brak okien od strony wielkiego przestronnego podwórza oficyny. Odtąd w tym miejscu wznoszono organizowany od 1875 roku coroczny namiot gminny w święto Sukkot. [9] Mieszkanie rabina na I piętrze frontowej kamienicy po 1883 r. służyło jako mieszkanie sekretarza gminy, względnie jako biuro. W celu uzupełnienia dotychczasowej całości w 1927 roku nabyto przyległą do Zarządu Gminy parcelę Rosengarten Nr. 8. Przy ulicy Wilhelmstraße i przy nieistniejącej obecnie ulicy Kronenhofstraße 11 mieściły się domy starców (Jüdische Altersheim), natomiast przy ulicy Elisabethstraße 65 sierociniec (Jüdische Waisenhaus). Poza tym, w celu podniesienia kapitału założonej w 1934 r. żydowskiej szkoły powszechnej, zakupiono parcelę przy ulicy Wrangelstraße Nr. 3.
Oprócz gminy Synagogengemeinde w Szczecinie istniała Izraelska Gmina Adass-Jisroel (Adass - Jisroel Gemeinde), wspomniana już w 1867 roku. [10] Początkowo do ok. 1880 r. jej członkowie uczestniczyli aktywnie w życiu Gminy Świątynnej, ale wkrótce odwrócili się od niej i przenieśli siedzibę z ulicy Rosengarten Nr. 9-10 do prywatnego mieszkania przy Heiligegeiststraße, (numeru nie znamy). Potem zmieniali miejsce pobytu kilkakrotnie; w 1901 roku przenieśli się do pomieszczeń przy Große Wollweberstraße Nr. 42, następnie w 1905 r. na ulicę Klosterstraße Nr. 2, przy kościele św. Jana, potem w 1930 r. do mieszkania przy Große Wollweberstraße Nr. 25, i na koniec w 1933 r., po rozpadzie tej gminy, pozostali członkowie przenieśli się do pomieszczeń przy Klosterstraße Nr. 3.

Dzieje gminy żydowskiej w okresie hitlerowskim

Synagoga po pożarze z 9 na 10 listopada 1938 r.

Rok 1933 był początkiem wystąpień antysemickich rozpętanych przez nazistowskie bojówki SA, których apogeum nastąpiło w listopadzie 1938 roku w czasie tzw. Nocy Kryształowej (Kristallnacht). Naziści wykorzystali zabójstwo niemieckiego dyplomaty Ernsta von Ratha przez żydowskiego emigranta Herszela Grynszpana 7 listopada 1938 roku w Paryżu, który postanowił na własną rękę pomścić krzywdy, jakich doznali jego rodzice podczas deportacji pod koniec października 1938 r. z Niemiec do Polski tysięcy Żydów, dawnych obywateli polskich. Podjudzone przez przemówienie ministra propagandy Josepha Goebbelsa, wygłoszone 9 listopada w Monachium, w którym obarczył winą za zabójstwo dyplomaty całą społeczność żydowską, nazistowskie bojówki w nocy z 9 na 10 listopada 1938 r. jednocześnie w całych Niemczech zaatakowały nieruchomości będące własnością Żydów. W Szczecinie podpalono budynek synagogi, a także liczne sklepy, siedziby żydowskich klubów sportowych, spalono kaplicę cmentarną, oraz zbezczeszczono groby. Z płonącej synagogi ocalone zostały zwoje Tory, które przekazano do synagogi w Hamburgu, gdzie jednak przepadły podczas bombardowania w 1942 roku. Losy szczecińskiej społeczności żydowskiej zakończyła deportacja w dniu 13 lutego 1940 roku. Wraz z innymi Żydami z Pomorza Przedniego (Vorpommern) zostali załadowani do wagonów na głównym szczecińskim dworcu towarowym [11], i po 3 dniach podróży przewiezieni do Lublina, gdzie rozdzielono ich do gett w Piaskach, Bełżycach i Głusku. W tym samym roku ruiny spalonej synagogi wysadzono w powietrze, a plac po niej oczyszczono.

2012

Upamiętnienie miejsca położenia synagogi szczecińskiej

Po 1945 roku teren ten do końca lat pięćdziesiątych stał niezabudowany. W latach 1959-1960 na fundamentach synagogi miasto wybudowało jeden z trzech wolno stojących budynków, który obecnie nosi adres Dworcowa nr 9. Przez 61 lat społeczność miasta Szczecina nie zdobyła się na upamiętnienie dramatu Żydów szczecińskich. Uczyniono to dopiero w dniu 2 września 1999 roku. [12] Na tablicy umieszczono napis w trzech językach (polskim, niemieckim i jidysz) o następującej treści: "W tym miejscu stała synagoga gminy żydowskiej, która została zbezczeszczona i zniszczona przez hitlerowców 9 listopada 1938 r." [13] Tablicę powieszono na murze przylegającym do parceli, na której od strony ulicy Dworcowej stały niegdyś zabudowania Grüne Schanze Nr. 9, położone na obszarze dawnego dziedzińca Milentzhof i przylegające z jednej strony do budynku obecnej Książnicy Pomorskiej, a z drugiej do byłej parceli synagogi. [14]

Przypisy

  1. Zakład budowy organów Friedrich & Emil Kaltschmidt Orgelbaufirma, powstał w 1840 roku na terenie nowo powstałego osiedla miejskiego Stettin-Grünhof (obecna nazwa Bolinko). Położony był na parceli Grünhof Nr. 37, którą po 1855 przemianowano na ulicę Pölitzerstraße Nr. 12, przy narożniku z późniejszą ulicą Gartenstraße. Od 1870 roku był to adres Pölitzerstraße Nr. 1, a od 1872 do 1875 Pölitzerstraße Nr. 18. W 1876 roku zakład nosił adres Gartenstraße 1. Pod tym adresem istniał jeszcze w połowie lat 80. XIX wieku.
  2. Właścicielem tego budynku, który w latach 1868-1877 roku nosił nr 4a był E. Achilles, majster stolarski; od 1878 roku zmieniono jego numerację na Grüne Schanze Nr. 10.
  3. "Przyszła chwała tego domu będzie większa od dawnej; na tym to miejscu Ja udzielę pokoju" (Stary testament, Księga Aggeusza, rozd. 2, wiersz 9). Księga proroka Aggeusza to jedna z ksiąg Pisma Świętego wchodząca w skład ksiąg prorockich Starego Testamentu. W kanonie hebrajskim wchodziła w skład Księgi Dwunastu Proroków Mniejszych. Aggeusz zachęca w niej naród do odbudowy Świątyni.
  4. Określenie "Zweiggottesdienst" w języku niemieckim oznaczało "równolegle toczące się nabożeństwo, które z powodu braku miejsc w synagodze odbywało się w innym miejscu”. Takie wyjaśnienie uzyskałem drogą pośrednią od dr Ittai Josepha Tamari, współpracownika naukowego Uniwersytetu Ludwiga Maximiliana w Monachium.
  5. Lampka zwana Ner tamid, wisząca w synagodze nad Aron ha-kodesz i symbolizująca boską wszechmocność i wieczność; /źródło: Ner tamid/).
  6. Szema Jisrael (Słuchaj, Izraelu!), to jedna z dwóch (obok Amidy), najważniejszych w judaizmie modlitw. Dla pobożnych Żydów pełni funkcję wyznania wiary /źródło: Szema Jisrael/.
  7. Zob. E.F. Walcker & Cie. Ludwigsburg.
  8. Mykwa (Mykłe) – w judaizmie zbiornik z bieżącą wodą (niekiedy basen) do mycia ciała oraz naczyń skalanych nieczystością rytualną /źródło: Mykwa/.
  9. Sukkot, w dawnej Polsce zwane "kuczki”, czyli siedmiodniowe Święto Namiotów (a właściwie Szałasów, które diaspora żydowska obchodziła osiem dni); obchodzone jest dwa tygodnie po rozpoczęciu żydowskiego Nowego Roku (Rosz ha-Szana) i pięć dni po Jom Kippur (15 dnia żydowskiego miesiąca Tiszri, czyli na przełomie września i października) /źródło: Sukkot/.
  10. Powstanie w Niemczech w drugiej połowie XIX wieku wyodrębnionej gminy żydowskiej Adass - Jisroel było odpowiedzią na szerzący się wśród Żydów proces społecznej i kulturowej asymilacji. Głównym jednak celem ich członków było powiązanie tej otwartości z jednoczesnym zachowaniem tradycji żydowskiej.
  11. Obecnie jest to dworzec towarowy Port Centralny.
  12. Zarząd miasta Szczecina pod koniec października 1998 r., na prośbę Konsula Generalnego RFN oraz Fundacji Gegen Vergessen – Für Demokratie, zdecydował o umieszczeniu w miejscu położenia synagogi tablicy upamiętniającej 60 rocznicę jej spalenia. Z przyczyn politycznych uczyniono to dopiero rok później; zob. artykuł Bogdana Twardochleba, "Sprawa delikatna". Pamięć o synagodze. w: Kurier Szczeciński z dn. 9 czerwca 1999.
  13. Zob. Kurier Szczeciński z dn. 2 września i 3 września 1999.
  14. Obecnie w tym miejscu znajduje się kolejna trzecia już tablica z tworzywa sztucznego, gdyż pierwsza i powieszona po niej druga zostały skradzione w 2005 roku. Ta druga została powieszona w październiku 1999 r. z inicjatywy pani Jane Pejsa i towarzyszących jej grupie podróżników z Polski, Niemiec i USA pielgrzymujących śladami pastora Dietricha Bonhoeffera. Treść drugiej tablicy, wykonanej w trzech językach, polskim, niemieckim i angielskim, różni się w zasadniczy sposób od jej trzeciej kopii i zawierała następujący napis w języku polskim: „Pamięci Gminy Żydowskiej mieszkającej w Szczecinie od 1812 do 1940. W tym miejscu stała wspaniała Synagoga, spalona przez nazistów 9-go listopada 1938 roku. Zimą 1940 roku ostatni Żydzi szczecińscy zostali wysłani na marsz śmierci. Ci którzy przeżyli zostali zamordowani w obozie koncentracyjnym w Bełżyce. Travelers from Poland, Germany, and The U.S.A. October 1999”. Obecna kopia, tym razem wykonana z tworzywa sztucznego, także zawiera napis w trzech językach - polskim, niemieckim i angielskim z podpisem w języku angielskim, i brzmi: "Pamięci Gminy Żydowskiej istniejącej w Szczecinie od 1812 do 1940 r. W tym miejscu stała wspaniała Synagoga spalona przez nazistów 9 listopada 1938 r. Zimą 1940 r. ostatni Żydzi szczecińscy zostali wysłani na marsz śmierci na wschód. Ci którzy przeżyli, zostali zamordowani w obozie koncentracyjnym w Bełżcu. Travelers from Poland, German and USA. Szczecin, October 1999 [Wędrowcy z Polski, Niemiec i USA, październik 1999]", zob. Kurier Szczeciński z dnia 4 października 1999. Wydaje się jednak, iż zleceniodawca tej ostatniej tablicy popełnił dość istotny błąd - zamiast Bełżec powinno być Bełżyce (podobnie jak zapisano w treści drugiej tablicy). Ten pierwszy niemiecki obóz koncentracyjny powstał w 1941 roku, ten drugi w 1940, i to do niego naziści przywieźli Żydów ze Szczecina - por. strona Urzędu Miasta Szczecin, Pomniki i tablice w Szczecinie: Pamięci Gminy Żydowskiej. W sprawie treści tej ostatniej tablicy radny Miasta Szczecin Leszek Duklanowski (PIS) w czerwcu 2012 roku złożył interpelację. Według niego z treści tablicy nie wynika, iż zbrodni dokonali Niemcy, w związku z czym można ją przypisać Polakom. Miasto w odpowiedzi zwróciło uwagę na treść tablicy w języku niemieckim i angielskim, gdzie wyraźnie mówi się o sprawcach zbrodni i ofiarach niemieckiego nazizmu, zob. Kurier Szczeciński z dn. 2 sierpnia 2012 roku, "Kto spalił synagogę? Tablica różnych interpretacji".


Bibliografia

  • J. Peiser, Geschichte der Synagogen-Gemeinde zu Stettin mit 27 Bildbeilagen und einer Skizze im Text. Stettin 1935.
  • J. Mieczkowski, Z dziejów Żydów na Pomorzu Zachodnim, [1]
  • "Kurier Szczeciński": z dnia 9 czerwca 1999, 2 września 1999, 3 września 1999, 4 października 1999, 2 sierpnia 2012.

Zobacz też



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk