Pałac Klasycystyczny

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Skocz do: nawigacja, szukaj
Pałac Klasycystyczny
Pałac Klasycystyczny
Pałac Velthusena
Nazwa niemiecka Wolkenhauersche Haus
Wcześniejsze nazwy Velthusensche Haus
Lokalizacja Staromłyńska 13
Projektant Carl Philipp Christian von Gontard [1]
Data budowy 1778-1780
[ Zobacz Pałac Klasycystyczny na mapie.]
200px-Obiekt zabytkowy znak.svg.png nr rej. nr 13 z dnia 14 czerwca 1954[2]

Geolokalizacja: 53.426631,14.554404

Pałac Klasycystyczny, a właściwie Pałac Velthusena nazywany tak od nazwiska pierwszego właściciela, Georga Christiana Velthusena; dwukondygnacyjna kamienica kupiecka, położona na narożniku ulic Staromłyńskiej i Łaziebnej. Budynek pałacu zniszczony podczas bombardowania alianckiego w w nocy 20/21 kwietnia 1943 roku, został odbudowany w latach 1959-1962 z przeznaczeniem na szkołę muzyczną.

Historia

Z dokumentu dotyczącego roztrzygnięcia sporu przeora Teyno z kościoła św. Jakuba z plebanem Johannem, proboszczem kościoła św. Piotra i Pawła, o granice parafii dowiadujemy się, iż teren parceli, na której wybudowano pałac Velthusena, w 1268 roku usytuowany był naprzeciw zabudowań Heinricha v. Schonenwerdera położonych przy drodze przęcławskiej, przebiegającej po osi ulicy Staromłyńskiej w kierunku Bramy Młyńskiej. [3]
Najstarsza wzmianka o jednej z działek, na której dzisiaj mieszczą się zabudowania pałacu pochodzi z 1569 roku, dotyczy przywileju wydanego przez księcia Barnima XI zezwalającego Johannowi Eichornowi na założenie w Szczecinie stałej oficyny drukarskiej, a tym samym na prowadzenie jej przez 12 lat, a także na zbudowanie młyna papierniczego. Zakład drukarski i zabudowania mieszkalne przetrwały w tym miejscu do września 1713 roku, a następnie wskutek intensywnego ostrzału artyleryjskiego przez oblegające miasto wojska saskie i rosyjskie, uległy całkowitemu zniszczeniu. [4] Ciągłość trwania oficyny drukarskiej w tym miejscu wynika m. in. z analizy informacji genealogicznych i powiązań rodzinnych spadkobierców i zarządzających drukarnią Johanna Eichorna: Andreasa Kellnera, Margarethy Kellner, Samuela Kellnera, Georga Goetze, Daniela Starcke i Christopha Schrödera. [5]

Zabudowa parceli na przełomie XVII/ XVIII wieku

Położenie parcel stanowiących przyszłą działkę, na której wybudowano pałac Velthusena na planie z ok. 1700 roku

Z katastru szwedzkiego spisanego w latach 1706-1707 wynika, że do początku XVIII wieku na czterech osobnych parcelach położonych w kwartale Młyńskim przy narożniku u zbiegu ulicy Młyńskiej (Mühlen Straße) i Małej Tkackiej (Kleine Wollweberstraße) wznosiły się dwa domy mieszczańskie - kamienica Marii Elisabeth Evers, wdowy po ostatnim właścicielu oficyny drukarskiej Danielu Starcku (parcela nr 225) [6], i kamienica należąca jeszcze w 1659 roku do Emanuela Maya, a po 1704 zakupiona przez kupca winnego Samuela Bartza (Barthsa), pochodzącego z Barlinka (parcela nr 226), natomiast wzdłuż ulicy Małej Tkackiej dwie budy - dom wdowy po szewcu Wilhelmie Pegelowie (parcela nr 262), i dom wdowy po piwowarze Jacobie Dommerze (parcela nr 263). [7]

Wyciąg z katastru szwedzkiego z lat 1706-1707

  • Dom nr 225 - szczytowa kamienica kupiecka należy do wdowy po drukarzu Danielu Starcku i położona jest w kwartale Młyńskim przy Rynku Końskim na narożniku ulicy Młyńskiej i Małej Tkackiej. Po obu stronach, tj. od strony ulicy Młyńskiej oraz od strony ulicy Małej Tkackiej otacza go parcela kupca Samuela Bartza (226). Dwukondygnacyjny dom z mieszkalno-gospodarczym skrzydłem usytuowanym wzdłuż ulicy Małej Tkackiej, posiada od frontu dwie średniej wielkości sklepione piwnice oraz średniej wielkości sień przejazdową na wąskie podwórze położone wzdłuż granicy z działką kupca Bartza. Na parterze obok sieni mieści się kuchnia. Na drugiej kondygnacji znajdują się trzy izby i jedna alkowa, ponad którymi położone są na całej długości trzy grożące zawaleniem i wymagające naprawy poddasza. W skrzydle od strony Małej Tkackiej mieszczą się dwie izby i jedna alkowa i trzy piwnice mieszkalne, za które pobiera się od 6 do 8 groszy miesięcznie. Na podwórzu mieści się stajnia na 4 konie i skład na drewno opałowe, a w zachodniej części podwórza wspólna studnia z sąsiednią parcelą Bartza. W wykazie podatków dom ujęto jako dom kupiecki na pełnych prawach własnościowych. [8];
  • Dom nr 226 - szczytowa kamienica kupiecka należy do kupca winnego Samuela Bartza (Barthsa) i położona jest w kwartale Młyńskim przy ulicy Młyńskiej. Z jednej strony przylega do niej parcela kupca Georga Hindricka Höyera (227), a z drugiej drukarza Daniela Starcka (225), natomiast od strony ulicy Małej Tkackiej graniczy z parcelami szewca Wilhelma Pegelowa (263), i browarnika Jacoba Dommera (262). Dwukondygnacyjny dom szczytowy posiada sporej wielkości sień z umieszczonym w niej kotłem i instalacją do warzenia piwa. Na parterze obok sieni mieści się kuchnia, natomiast na drugiej kondygnacji od frontu mieszczą się trzy izby, a od strony wąskiego podwórza dodatkowo jedna kuchnia, jedna zniszczone izba i równie zniszczone dwie alkowy. Ponad nimi położone są na całej długości trzy sporej wielkości i będące w dobrym stanie poddasza przeznaczone do przechowywania zboża. Pod domem mieszczą się trzy sklepione piwnice i jedna niesklepiona. Na podwórzu usytuowana jest suszarnia ze sklepioną piwnicą posiadająca palenisko dla suszarni, stajnia dla dwóch koni i kolejna sporej wielkości. Ponad suszarnią i obiema stajniami mieściły się dwa poddasza. Na granicy z parcelą Starcka położona była wspólna studnia. Po zachodniej stronie zabudowań Starcka od strony ulicy Małej Tkackiej położony jest dwukondygnacyjny przejazd bramny, w którym mieści się jedna izba, dwie alkowy, sień, kuchnia, a ponad nimi trzy poddasza. W wykazie podatków dom ujęto jako dom kupiecki na pełnych prawach własnościowych. Jest w dobrym stanie i dobrze przystosowany do uprawiania mieszczańskiego i kupieckiego. [9];
  • Dom nr 262 - należy do wdowy po piwowarze Jacobie Dommerze i położony jest w kwartale Młyńskim przy ulicy Małej Tkackiej. Z jednej strony przylega do niego parcela kupca Georga Hindricka Höyera (227), a z drugiej szewca Wilhelma Pegelowa (263). Od północy graniczy z działką kupca Samuela Bartza (226). Dwukondygnacyjny dom szczytowy posiada jedno poddasze i piwnicę pod całym domem. W wykazie podatków został ujęty jako pół budy (1/4 domu). Inne nieruchomości tu nie występują. [10];
  • Dom nr 263 - należy do wdowy po szewcu Wilhelmie Pegelowie i położony jest w kwartale Młyńskim przy ulicy Małej Tkackiej. Z jednej strony przylega do niego parcela piwowara Jacoba Dommera (262), a z drugiej otacza ją działka kupca Samuela Bartza (226). Dwukondygnacyjny dom szczytowy posiada jedno małe poddasze i dwie piwnice pod domem, w tym jedną mieszkalną, którą wdowa wynajmuje za 8 groszy miesięcznie. W wykazie podatków został ujęty jako cała buda (1/2 domu). Inne nieruchomości tu nie występują [11].

Zabudowania w czasach Fryderyka Wilhelma i Fryderyka II (1713-1785)

Po oblężeniu miasta przez wojska saskie i rosyjskie zabudowania działki Bartza i okolicznych parceli położone na terenie kwartału Miejskiego uległy cakowitemu zniszczeniu. Konsekwencją były liczne puste place, a ponowna odbudowa ze zniszczeń przekraczała możliwości finansowe ich włascicieli. Nie pomogła interwencja u samego króla Fryderyka Wilhelma I, który na pismo spadkobierców zmarłego w międzyczasie kupca Bartza w sprawie pustych placów już w 1721 roku udzielił odmownej odpowiedzi. Kurator dzieci zmarłego, sekretarz Jakob Pesser, w protokole z lustracji w dniu 24 kwietnia 1722 roku zaznaczył, że jego podopieczni nie posiadają żadnych pieniędzy na odbudowę, a w wykazie domów Szczecina z 20 października 1722 roku czytamy m. in.: „Samuel Bartes dwa puste miejsca (Wüste Stelle), szerokość parceli od frontu 59 stóp 6 cali, natomiast na tyłach 63 stóp 6 cali, długości parceli 171 stop 3 cale. Ujęcie wody w oficynie. Dwa okna piwniczne od strony ulicy Młyńskiej, piwnice także od strony ulicy Małej Tkackiej”. [12] Stan ten spowodował, że parcela została wystawiona do sprzedaży.
Na przełomie 1724/1725 tajny radca i dyrektor kamery wojenno-skarbowej Joachim Albrecht von Laurens, wykorzystując uzyskaną w międzyczasie pomoc materialową i finansową króla, na zakupionej od spadkobierców Bartza parceli wzniósł od podstaw nowy budynek, który służył jemu i członkom jego rodziny aż do 1746 roku (J.A. von Laurens zm. w 1733). Następnie właścicielem posesji został podkomorzy hr. Friedrich Wilhelm von Eichstädt (Eickstedt), a po nim w 1756 roku posesję kupił za 6500 talarów prezydent rejencji Christian Friedrich von Ramin (zm. w 1762). Jego spadkobiercy mieszkali w niej jeszcze w latach 1762-1778.
W dniu 24 stycznia 1778 roku parcelę za 6100 talarów nabył kupiec Georg Christian Velthusen.

  • Georg Christian Velthusen (ur. w 1742 w Wismarze, zm. 1803 w Szczecinie), prawdopodobnie z pochodzenia Holender, mimo braku powiązania z potomkami uchodźcow z Francji był członkiem kolonii francuskiej. W 1769 roku został przyjęty w poczet kupców szczecińskich, mimo to jeszcze w 1771 nie posiadał własnego domu w Szczecinie. W 1774 r. wydzierżawił trzy składy drewna na terenie Górnego Wiku, które ciągnęły się od wyspy Rahmsinsel w górę do obecnej ulicy Potulickiej, a nastepnie po dokupieniu okolicznych działek przekształcił je w ogród zwany potem ogrodami Sacka. [13] Jako kupiec zajmujący się eksportem drewna i wina potrzebował rezydencji w mieście. Stąd też 28 sierpnia 1776 roku zakupił za 4000 talarów dom kupca Wächtera położony na narożniku ulicy Roßmarktstraße i Große Domstraße. Gdy natrafiła mu się oferta większej i dogodniej położonej parceli przy obecnej ulicy Staromłyńskiej nr 13, sprzedał dotychczasową 12 września 1778 roku za 4100 talarów senatorowi Hübnerowi (który posiadał ją do 1797 r.). Ponieważ nowy dom wystarczający dotychczasowym właścicielom nie odpowiadał kupcowi tej miary co Velthusen, w dniu 19 lipca 1778 r. pożyczył na rozudowę domu 2160 talarów od swego teścia Castnera, będącego burmistrzem Świnoujścia. Powstała nowa budowla, w tym frontowy budynek z późnobarokowym dachem mansardowym, łączący w sobie cechy baroku i klasycyzmu (tzw. „Zopfstil”), i boczna oficyna z dwuspadowym dachem dobudowana w obecnej formie w latach dwudziestych XIX wieku. Fasadę frontową i elewację boczną głównego budynku ozdobiono dwoma trójkątnymi tympanonami wypełnionymi płaskorzeźbami przedstawiającymi sceny związane z winobraniem, co podkreślało charakter profesji właściciela - kupca i hurtownika win. Akcentuje to także, sprawiająca wrażenie nie mającej znaczenia, duża litera „B” na skrzyni umieszczonej na frontowej płaskorzeźbie, która może być znakiem firmowym wina z Burgundii lub Bordeaux, ale być może nawiązuje do nazwiska budowniczego pałacu lub rzeźbiarza. Podobne znaczenie mają również usytuowane pod frontowym budynkiem stare przestronne piwnice ze słynnymi „zielonymi sklepieniami” zachowanymi jeszcze przed 1944 rokiem. Charakterystyczne dla epoki, w której został wybudowany sa również umieszczone w nadprożach okien głowy starożytnych filozofów, m. in. Sokratesa, Seneki,a także mecenasa sztuki Hadriana [14] W 1780 roku Velthusen postanowił położyć odgałęzienie wodociągu, który umożliwiał pobieranie dla jego domu wody ze zbiorczego zbiornika umieszczonego w podziemiach budynku usytuowanego naprzeciw (dawna Luisenstraße Nr. 14-15). Zabudowania na podwórzu powstały nieco później niż frontowy budynek. W 1787 roku wspomniano o znajdujących się na nich budynkach stajni, drewutni i wozowni. Velthusen wkrótce stał się jednym z najbardziej poważanych i najzamożniejszych mieszczan i kupców szczecińskich, zaopatrujących m. in. w wino całe Pomorze, północne tereny ówczesnej Polski, a nawet zachodniej Europy. [15] Oprócz ogrodu na Górnym Wiku, Velthusen nabył pomiędzy rokiem 1772 a 1777 ogród na terenie Niemierzyna, którego właścicielem w latach 1754-1762 byl radca handlowy Otto, a także to on prawdopodobnie wybudował w jego środkowej części pełną smaku posiadłość zwaną Johannisthal. [16] Do tego w Niemierzynie wziął posiadłość rolniczą, początkowo od 1778 roku w dzierżawę, a następnie od 1787 w dzierżawę wieczystą. Jednocześnie w tym samym 1787 roku sprzedał wspomniany ogród z domem, a w 1790 posiadłość rolniczą jednemu z dyrektorów Kamery, Schmelingowi. W 1786 roku Velthusen posiadał dom przy obecnej ulicy Grodzkiej 18 (Mönchenstraße Nr. 18). Natomiast w 1789 roku ten przedsiębiorczy człowiek przyłączył oficynę należącą do obok położonej parceli Luisenstraße Nr. 12 [17], i na jej podwórzu, podobnie jak niegdyś w Wismarze, założył w 1790 r. warzelnię cukru, która w 1817 roku weszła w skład nowopowstałej firmy Pommersche Provinzional-Zucker-Siederei. W 1791 roku nabył również oficynę przy Kleine Wollweberstraße Nr. 6 leżącą po drugiej stronie jego posiadłości, a w 1796 założył w posiadanym od 1786 roku spichlerzu przy ulicy Speicherstraße Nr. 16 fabrykę tabaki oraz wytwórnię octu. Georg Christian Velthusen zmarł w 1803 roku, i spadek po nim przejęli jego trzej synowie, z których trzeci, Johann Ferdinand Velthusen zdołał utrzymać posiadłość do 1819 roku. W międzyczasie majątek przejęty po ojcu został znacznie uszczuplony przez wysoką kwotę kontrybucji zapłaconej Francuzom okupującym Szczecin w latach 1806-1813. [18]

Zmiany własnościowe parceli w XIX i XX wieku

Po sprzedaży pałacu w 1819 roku przez Johanna Ferdinanda Velthusena kolejni właściciele zmieniali się dość często:

  • 1819-1820 – należał do kupca Karla Friedricha Wernera (kupiony za cenę 22000 talarów);
  • 1820-1828 – właścicielem był kupiec z Wrocławia August Gottlieb Lübbert (kupił pałac za 25000 talarów);
  • 1828-1830 – właścicielem był Servière, mieszkaniec Berlina, który nabył parcelę z polecenia kupca Zittelmanna; w tym czasie w budynku mieściło się m.in. biuro 3. Brygady Kawalerii, a także mieszkanie gen. mjr. d-cy 3. Brygady Kawalerii von C. Sandrarta, a w 1829 mieszkał tu von Thadden, główny zarządca lasów;
  • 1830-1838 – parcelę nabył kupiec Friedrich Wilhelm Fraude; w latach 1830-1834 w budynku mieściło się m.in. mieszkanie gen. mjr. d-cy 3. Brygady Kawalerii von C. Sandrarta;
  • 1838-1871 – należał do fabrykanta powozów Augusta Bahra;
  • 1871-1877 – spadkobiercy mistrza kotlarskiego C.E.F. Stävena; księgi adresowe wymieniają fabrykanta powozów Juliusa Behrendta, potem jego spadkobiercę, fabrykanta powozów i mistrza siodlarskiego C.J. Behrendta (kontynującego tradycje „Fabryki Powozów August Bahr”, którego fabryka powozów mieściła się przy Luisenstraße Nr. 13 w podwórzu do 1881 roku);
  • 1877-1920 – właścicielem był radca komisaryczny Eduard Adolf Richard Wolkenhauer i jego spadkobiercy (E.A.R. Wolkenhauer zm. w 1905 roku); od 1872-1880 był tu lokal biurowy firmy „G.(eorg) Wolkenhauer” – „G. Wolkenhauer Stettin”, Große Wollenweberstraße Nr. 13 (1872-81) /do 1871 Nr. 17/, m. in. trudniąca się przewozem fortepianów a także ich produkcją i sprzedażą - po 1880 firma zajmowała parter i I piętro przy Luisenstraße Nr. 13/). W latach 1880 1884 na pierwszym piętrze mieścił sie tu bank „Königliche Rentenbank der Provinz Pommern”, który nastepnie przeniesiono do zabudowań w podwórzu;
  • 1820 1943 – zabudowania zajmował (Provinzionalbank Pommern (Girozentrale) [19];
  • 1943 (20/21 kwietnia 1943) – pałac zestal zbombardowany przez lotnictwo alianckie;
  • 1943-1959 – pałac pozostaje w ruinie po zniszczeniach wojennych;
  • 1959-1962 – odbudowany z przeznaczeniem na szkołę muzyczną.

Zabytek

Obiekt wpisany do Wojewódzkiego Rejestru Zabytków pod numerem 13 (decyzja Kl.V-0/14/54 z dnia 14 czerwca 1954, nazwa na liście: pałac ob. szkoła muzyczna).

Przypisy

  1. Carl Fredrich, a także Bernhard Saal, wymieniając Karla Gontarda jako projektanta budynku, nie wykluczają jednocześnie jako architektów budowli któregoś z jego uczni, prawdopodobnie Georga Christiana Ungera lub Michaela Philippa Boumanna; por. C. Fredrich, Das Haus Luisenstraße Nr. 13. W: Monatsblätter der Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde, Jg. 37/ H. 3/4, 1923. Stettin 1923, s. 12, także B. Saal, Alt-Stettin. Eine Stadt preussischen Stiles. Ein Beitrag zur Geschichte des städtischen Wohnhauses. Ostsee-Druckerei und Verlag. Stettin 1930, s. 101.
  2. Wojewódzki rejestr zabytków, w: Biuletyn Informacji Publicznej Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Szczecinie [online] [Przeglądany 10.08.2013] Dostępny w: http://wkz.bip.alfatv.pl/strony/menu/9.dhtml
  3. Zob. PUB II, dok. nr 865 z 23 lipca 1268 r., s. 196 i n.. Obecnie w miejscu dawnego domu Heinricha v. Schonenwerdera stoi narożny budynek przy ulicy Staromłyńskiej nr 18 (dawna Luisenstraße Nr. 14-15, a wcześniej Mühlenstraße Nr. 757-756).
  4. Zob. plan z 1721 roku, na którym odpowiednim napisem zaznaczono obszary całkowicie zniszczone podczas bombardowania w czasie wielkiej wojny północnej (durch Bomben ruinirte Plätze).
  5. Zob. G. Mohnike, Die Geschichte der Buchdrucker-Kunst in Pommern. Verlag August Ferdinand Bülow. Stettin 1840, s. 15-17, także s. 57.
  6. Według Fredricha zabudowania drukarni jeszcze w 1659 roku należały do Georga Götzke, natomiast pomiędzy 1663 a 1709 r. do Daniela Starcka i jego spadkobierców; zob. C. Fredrich, Das Haus Luisenstraße Nr. 13..., op. cit., s. 10.
  7. Lokalizację tych czterech parcel zawiera szkic w matrykule szwedzkiej Landesarchiv Greifswald, Matrikelkarten der Schwedischen Landesaufnahme von Vorpommern 1692-1709: Text- und Beschreibungsbände, Band 68 = Stettin, s. 588-589 (dalej: LAGw, Rep. 6a, Bd 68 - tu strona 322 i następne z opisem poszczególnych parcel jak niżej); także C. Fredrich, Das Haus Luisenstraße Nr. 13..., op. cit., s. 10.
  8. LAGw, Rep. 6a, Bd 68, s. 591-592.
  9. Tamże: s. 593-595.
  10. Tamże: s. 658 i n.
  11. Tamże: s. 659-661.
  12. C. Fredrich, Das Haus Luisenstraße Nr. 13..., op. cit., s. 10.
  13. Po jego śmierci ogród zakupił w 1823 roku Johann August von Sack i stąd pojawiająca się tu nazwa Ogrody Sacka] (Sackschen Garten). Obecnie jest to fragment obszaru przyległego do ulicy Krzysztofa Kolumba i tereny dworca „Szczecin Główny” wokół parowozowni, ktorego budowę rozpoczęto tu w 1841 roku.
  14. Po odbudowie po II wojnie światowej na szkołę muzyczną w ich miejsce na fasadzie frontowej, patrząc od strony Placu Orła Białego, umieszczono głowy słynnych kompozytorów: Fryderyka Chopina, Stanisława Moniuszki, Feliksa Nowowiejskiego (patrona szkoły od 11 czerwca 1956 r.), i Karola Szymanowskiego. Natomiast na elewacji od ulicy Łaziebnej (patrząc od strony zachodniej), umieszczono portrety głów Edvarda Griega, Jana Sebastiana Bacha, Ludwiga van Beethovena, szczecińskiego kompozytora i organisty Karla Loewego, Wolfganga Amadeusza Mozarta, Jean Sibeliusa, Claude Debussy'ego, Michała Glinki, Antonio Vivaldiego, Giuseppe Verdiego, Igora Strawinskiego, Siergieja Prokofjewa, Antonína Dvořáka, Henryka Wieniawskiego, Ignacego Paderewskiego, i Bedřicha Smetanay.
  15. Mimo tak wielkiego poważania w ówczesnym Szczecinie, miasto np. nałożyło na niego karę za to, że jego woźnica zanieczyścił końskimi odchodami całą ulicę Szewską aż do Rynku Warzywnego, a nawet wysłano do niego podoficera i czterech strażników miejskich celem dokonania egzekucji finansowej, gdy na czas nie dostarczył kluczy do spichlerza, w którym miano dokonać urzędowego przeglądu. Tu należy przyznać, że w obu przypadkach kamera wojenno-skarbowa nie uznała racji magistratu.
  16. Posiadłość położona na obecnym Placu Matki Polki przy ulicy Arkońskiej; na jej miejscu w latach 1938-39 powstał tzw. Dom Starców (Altersheim in Stettin-Johannisthal), który po II wojnie światowej przekształcono w Szpital Zakaźny, zwany obecnie Samodzielnym Publicznym Wojewódzkim Szpitalem Zespolonym.
  17. Do 1945 roku teren hotelu „Preussenhof, a obecnie część budynku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie przy ul. Staromłyńskiej 10.
  18. Biografia G.Ch. Velthusena i opis budynku wg: C. Fredrich, Das Haus Luisenstraße Nr. 13..., op. cit., s. 11.
  19. Zmiany własnościowe na podstawie ksiąg adresowych Szczecina z lat 1829-1943, a także publikacji C. Fredricha w: Monatsblätter, Das Haus Luisenstraße Nr. 13..., op. cit., s. 10.


Galeria

Bibliografia

  • Mohnike, G., Die Geschichte der Buchdrucker-Kunst in Pommern. Verlag August Ferdinand Bülow. Stettin 1840.
  • Fredrich C., Das Haus Luisenstraße Nr. 13. W: Monatsblätter der Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde, Jg. 37/ H. 3/4, 1923. Stettin 1923.
  • Kohte J., Das Haus in Stettin Luisenstr. 13. W: Monatsblätter der Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde, Jg. 39/ H. 6, 1925. Stettin 1925.
  • Kohte, J., Nochmals das Haus in Stettin Luisenstr. 13. W: Monatsblätter der Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde, Jg. 42/ H. 4, 1928. Stettin 1928.
  • Saal B., Alt-Stettin. Eine Stadt preussischen Stiles. Ein Beitrag zur Geschichte des städtischen Wohnhauses. Ostsee-Druckerei und Verlag. Stettin 1930.
  • Landesarchiv Greifswald, Matrikelkarten der Schwedischen Landesaufnahme von Vorpommern 1692-1709: Text- und Beschreibungsbände, Band 68 = Stettin

Linki zewnętrzne

Zobacz też



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk