Gmach Muzeum Narodowego w Szczecinie - Muzeum Tradycji Regionalnych

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Skocz do: nawigacja, szukaj
200px-Obiekt zabytkowy znak.svg.png nr rej. nr 12 z dnia 14 czerwca 1954[1]
Gmach Muzeum Narodowego w Szczecinie - Muzeum Tradycji Regionalnych
Gmach Muzeum Narodowego w Szczecinie - Muzeum Tradycji Regionalnych
Lokalizacja Staromłyńska 27
Projektant Gerhardt Cornelius van Walrawe
Data budowy 1725-1727
Zobacz Gmach Muzeum Narodowego w Szczecinie - Muzeum Tradycji Regionalnych na mapie.

Geolokalizacja: 53.427829,14.554954


Dawny Pałac Sejmu Stanów (Ziemstwa Pomorskiego, niem. Pommersche Landschaft), obecnie jeden z gmachów Muzeum Narodowego w Szczecinie, usytuowany został przy ul. Staromłyńskiej 27 (dawnej Młyńskiej, niem. Mühlenstrasse, później Luisenstrasse), na rogu placu Hołdu Pruskiego (d. Białego Placu Parad, niem. Weisser Paradeplatz, później Königsplatz).

Wybudowano go w latach 1725-1727 według projektu Gerharda Corneliusa de Walrawe (1692-1776), architekta i inżyniera wojskowego z Westfalii, pozostającego od 17 r. na służbie berlińskich Hohenzollernów .[2]

Historia

Król Prus Fryderyk Wilhelm I zajął Szczecin w 1713 r. w czasie ostatniej z wojen północnych. Początkowo jego wojska wkroczyły do obleganej przez Rosjan i Sasów szwedzkiej twierdzy by ją zneutralizować. Już wkrótce król Prus przyłączył się do antyszwedzkiej koalicji i w 1717 r. zmusił mieszkańców Szczecina do złożenia mu przysięgi na wierność. Zawarty w 1720 r. pokój sztokholmski usankcjonował ten stan rzeczy, włączając Szczecin do pruskiej części Pomorza. Fryderyk Wilhelm już od 1717 r. rozbudowywał umocnienia miasta, równocześnie stopniowo włączając je w struktury prawne i administracyjne swojego państwa – nie bez oporu Szczecinian, sprzeciwiających się likwidacji ich swobód i przywilejów, wywodzących się jeszcze ze średniowiecza.

W czasie swoich stosunkowo licznych pobytów w Szczecinie Fryderyk Wilhelm nie mieszkał zwykle w zamku demonstracyjnie lekceważąc dawną rezydencję Gryfitów i następujących po nich Wazów. Wkrótce też zaczęto przebudowywać zamek na siedzibę urzędów prowincji, a także arsenał i koszary. Zachował on wprawdzie status oficjalnej rezydencji królewskiej (a w północnym skrzydle nadal funkcjonował apartament mieszkalny), jednak wyposażenie zamku sprzedano bądź wywieziono do Berlina.

Początkowo król zatrzymywał się w kwaterze komendanta miasta, wkrótce jednak władze pruskie zaczęły się rozglądać za nową siedzibą dla władcy (początkowo próbowano nawet odkupić nowozbudowany pałac Ottona von Grumbkowa, ministra i szarej eminencji na dworze berlińskim). Ostatecznie administracja pruska skłoniła instytucjonalną reprezentację szlachty, Ziemstwo (niem. Ladschaft) do wybudowania nowej siedziby w miejscu zniszczonych w trakcie oblężenia domów, na działce należącej niegdyś do kolegiaty Mariackiej, a po reformacji do władców Pomorza.

Gmach Prowincjonalnego Muzeum Starożytności Pomorskich w Szczecinie (stan 1928–1933), fot. Archiwum Fotografii Muzeum Narodowego w Szczecinie.

Król obiecał dostarczyć materiały budowlane, zobowiązując jednocześnie Ziemstwo do zrealizowania wybranego przez niego projektu. Autorem planów był Gerhardt Cornelius de Walrawe, architekt i inżynier wojskowy, który od 1715 r. pozostawał w służbie pruskiej, projektując m.in. rozbudowę umocnień Szczecina. Budowę obiektu rozpoczęto w 1725 r. ukończono zaś w grudniu 1727 r. Pracami budowlanymi kierował mistrz murarski Reinecke zaś dekoracje rzeźbiarskie wykonał nadworny rzeźbiarz berliński Bartholomé Damart (z oboma Walrawe stale współpracował). [3]

W następnych dekadach pałac służył za mieszkanie członkom dynastii Hohenzollernów, jednak w przeciwieństwie do Fryderyka Wilhelma I jego następcy bywali w Szczecinie bardzo rzadko. Jedna z ostatnich wizyt, złożona w 1806 r. przez Fryderyka Wilhelma III i jego żonę Luizę została w upamiętniona marmurową tablicą umieszczona w sieni gmachu (obecnie w zbiorach Muzeum Narodowego w Szczecinie, eksponowana w Ratuszu Staromiejskim).

Pierwszej przebudowy gmachu dokonano na początku XIX w. gdy w zamku urządzono nowy apartament królewski według projektu Carla Friedricha Schinkla. Od tego czasu Pałac Sejmu Stanów służył wyłącznie ziemstwu i władzom prowincji oraz lokalnemu parlamentowi (Landtag). Ze względu na rozrost administracji i przeniesienie Ziemstwa do nowej siedziby w latach osiemdziesiątych XIX w. rozbudowano pałac, włączając w jego bryłę sąsiadującą z nim od południa kamienicę. Jej elewację upodobniono do fasady Pałacu, jednak zaburzyło to symetrie pierwotnej kompozycji.
Od strony dziedzińca na nowopozyskanym gruncie dawnego podwórza kamienicy wzniesiono skrzydło południowe, którego wnętrze zajęła obszerna, dwukondygnacjowa sala posiedzeń (fragment dekoracji jej stropu został odkryty podczas prac remontowych w 2014 r.). W tym samym czasie zmieniono główne wejście, likwidując dwubiegowe schody i przenosząc portal na poziom ulicy. Różnicę w stosunku do poziomu parteru budynku zniwelowano wstawionymi do sieni neobarokowymi schodami, pośrodku których ustawiono przeniesiony tu z placu parad (ówcześnie już Placu Królewskiego, niem. Königsplatz) posąg Fryderyka II dłuta Gottfrieda Schadowa. W ramach tej samej rozbudowy nadbudowano też szczyty północnego skrzydła.

W opisanej powyżej formie pałac przetrwał do połowy lat dwudziestych, gdy administracja prowincji przeniosła się do nowego gmachu przy jasnych Błoniach (niem. Quistorpaue). Barokowy pałac przekazano natomiast Pomorskiemu Muzeum Krajowemu (Pommersches Landesmuseum), którego zbiory były dotąd eksponowane w budynku Muzeum Miejskiego na Wałach Chrobrego. W trakcie adaptacji na cele muzealne przywrócono dawny układ wejścia, a także pierwotny kształt szczytów północnego skrzydła.

W aranżacji wnętrza zwracały uwagę sale parteru w południowej części północnego skrzydła, w tym zwłaszcza pierwsze z ciągu wnętrz, w którym umieszczono zabytki rzeźby kamiennej z Pomorza, w tym m.in. kapitele z opactwa cysterskiego w Kołbaczu. Podłogę w tej sali pokryto barwioną w masie wylewką betonową, z nierównościami i rysami, zaś ściany pokryto chropawym tynkiem – co miało odpowiadać surowemu charakterowi eksponowanych w tym wnętrzu dzieł sztuki. Wejście do sali przegrodzono stalową, oksydowaną kratą, mającą budzić podobne skojarzenia.

Budynek muzeum został kilkakrotnie uszkodzony w trakcie nalotów alianckich w trakcie II wojny światowej oraz w czasie zdobywania Szczecina przez Armię Czerwoną. Uszkodzony budynek stał się siedzibą erygowanego 1 sierpnia 1945 r. polskiego Muzeum Miejskiego, które podjęło intensywny remont obiektu.

Gmach Pomorskiego Muzeum Krajowego w Szczecinie (stan 1934–1944), fot. Archiwum Fotografii Muzeum Narodowego w Szczecinie.

Do 2008 r. gmach pozostawał główną siedzibą instytucji (od 1950 r. Muzeum Pomorza Zachodniego, od 1970 r. Muzeum Narodowego w Szczecinie). Od lat sześćdziesiątych prezentowano tu wystawy sztuki dawnej i współczesnej, zaś od 2003 r. tylko dawnej. W latach 2006-2010 przeprowadzono generalny remont budynku, zaś w latach 2014-2016 wzniesiono szklany dach nad dziedzińcem, przekształcając go w lapidarium. Od 2015 r. budynek nosi nazwę Muzeum Tradycji Regionalnych.

Architektura

Wybudowany przez Walrawego pałac był dwukondygnacjowym budynkiem o wysokim cokole. Trzy skrzydła obejmowały czworoboczny dziedziniec o użytkowym charakterze, z czwartej strony zamknięty murem. Północna elewacja wychodziła na Biały Plac parad (dzisiejszy Plac Hołdu Pruskiego), zachodnia na ulicę Młyńską (dziś Staromłyńską), natomiast od wschodu i południa do gmachu przylegały kamienice. Północne i zachodnie skrzydło nakryte zostało dachem mansardowym, natomiast wschodnie – pulpitowym.

Elewacje opracowano dość płasko, opinając je delikatnymi lizenami i podkreślając naroża boniowaniem. Zachodniej elewacji z trzema pseudoryzalitami, nadano wyraźnie pałacowy charakter. Centralny pseudoryzalit zwieńczony został naczółkiem ozdobionym wielkim herbem królewskim w tympanonie oraz alegorycznymi figurami Roztropności i Sprawiedliwości na frontonie. Na głównym wejściem, do którego wiodły dwuramienne schody, umieszczono herb Pomorza, ulokowany pod balkonem pierwszego piętra. Okna pierwszego pięta pseudoryzalitów ujęto w bogate obramienia rzeźbiarskie. Północnej elewacji nadano bardziej surowy charakter, korespondujący z położonymi naprzeciwko umocnieniami. Środkową oś zaznaczono bramą wjazdową wiodącą na dziedziniec; nad oknem pierwszego piętra umieszczono fantazyjne obramienie okienne z głową kobiecą w hełmie (zapewne przedstawieniem Minerwy). Wjazd flankowały dwa pseudoryzality ze spływowymi szczytami, w których umieszczono tarcze z monogramem króla i korony (zapewne FW RB – Fredericus Wilhelmus, Rex Borussiae).[4] O ile elewacja zachodnia odwzorowywała schemat typowej pałacowej fasady tego czasu, o tyle północna wzorowana była na arsenale w Magdeburgu, z pewnością znanej Walrawemu, który w tym mieście miał swój pałac (NB przy tym samym placu).

Wnętrze budynku zaplanowano w duchu miejskiej architektury rezydencjonalnej początków XVIII w. W zachodnim skrzydle umieszczono pośrodku wielką sień ze schodami wiodącymi na piętro, do położonej na piętrze sali recepcyjnej. Po bokach sieni i sali umieszczono na obu kondygnacjach zespoły pomieszczeń, od południa pięciu, od północy sześciu. Mieściły one biura Ziemstwa, jednak pomieszczenia pierwszego piętra były w czasie wizyt króla przekształcane w apartamenty mieszkalne (północny dla króla, południowy dla królowej), zaś izby na parterze i w skrzydle północnym zajmowali dworzanie królewscy. Wschodnie skrzydło mieściło w przyziemiu stajnię (z rampą na dziedziniec), na parterze zapewne kuchnię, a na piętrze jadalnię. Wystrój wnętrz utrzymany był w bieli (boazerie i sufity) oraz błękicie (obicia ponad boazeryjnymi cokołami). Mebli na czas pobytu króla dostarczali mieszczanie i urzędnicy pruscy .[5] Dawny układ wnętrz nie zachował się niemal zupełnie, ocalały natomiast pochodzące z lat dwudziestych XX w. elementy aranżacji muzeum, m.in. schody i faseta w sieni, a także omówiona powyżej posadzka i krata pierwszej z sal parteru, jak również drzwi z wielkiej sieni do tylnej klatki schodowej.

Johann Gottfried Schadow, Fryderyk Wielki, hall Pałacu Sejmu Stanów Pomorskich, fot. ok. 1925, Archiwum Fotograficzne Muzeum Narodowego w Szczecinie.

Przypisy

  1. Wojewódzki rejestr zabytków, w: Biuletyn Informacji Publicznej Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Szczecinie [online] [Przeglądany 10.08.2013] Dostępny w: http://wkz.bip.alfatv.pl/strony/menu/9.dhtml
  2. od XIX w. niekiedy przed nazwiskiem Walrawego pisze się „von” ze względu na to, że jego niemiecki tytuł rycerski. Sam Walrawe podpisywał się jednak konsekwentnie z prefiksem „de”. Nieporozumieniem jest stosowana niekiedy forma „van”, bowiem Walrawe nigdy nie był szlachcicem holenderskim. Starając się o miejsce w służbie pruskiej podawał, że jest holenderskiego pochodzenia (co służyło autoreklamie, bowiem holenderskich architektów uważano wtedy za najlepszych na świecie). Zob. Szczecin barokowy, s. 80-81.
  3. Fredrich 1928, s. 17-24, Makała 1992, s. 92
  4. Szczecin barokowy s. 94-95.
  5. Fredrich 1928, s. 22.
Dziedziniec Muzeum Narodowego w Szczecinie – Muzeum Tradycji Regionalnych z widoczną w głębi rzeźbą Johanna Gottfrieda Schadowa "Fryderyk Wielki", fot. Michał Wojtarowicz.

Bibliografia

  • Fredrich Carl, Erbauung und Geschichte des alten Landeshauses in Stettin. W: Monatsblätter, R. 1928, Tom 42, s. 17-24.
  • Makała Rafał, Pałac sejmu Stanów w szczecinie jako symboliczna rezydencja królewska. W: Biuletyn Historii Sztuki, Roczni 1992, Zeszyt 3, s. 55-66.
  • Makała Rafał, Pałac Sejmu Stanów w Szczecinie jako przykład architektury wzornikowej XVIII w. W: Szczecin na przestrzeni wieków. Historia – kultura – sztuka. Szczecin 1995, s. 150-155.
  • Słomiński Maciej, Makała Rafał, Paszkowska Małgorzata, Szczecin barokowy. Architektura lat 1630-1780. Szczecin 2000.



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: dr hab. Rafał Makała