Państwowy Urząd Repatriacyjny w Szczecinie

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Siedziba Państwowego Urzędu Repatriacyjnego przy ulicy Małopolskiej 17

Państwowy Urząd Repatriacyjny (PUR) powołany został w październiku 1944 roku przez tymczasowy organ władzy wykonawczej w Rzeczypospolitej Polskiej, zwany Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego (PKWN) [1] Zadaniem PUR było przesiedlenie polskiej ludności z terenów przejętych przez ZSRR, a w dalszej kolejności zorganizowanie powrotu Polaków z Niemiec i zachodniej Europy oraz wysiedlenie do Niemiec obywateli byłej Rzeszy Niemieckiej.

Historia

Podczas rekonesansu Szczecina 28 kwietnia 1945 roku pierwszemu polskiemu prezydentowi miasta Piotrowi Zarembie oprócz kpt. Jaśkiewicza towarzyszył jako kierowca dyrektor poznańskiego oddziału PUR Tadeusz Bresiński. [2] Oficjalnie pierwsi delegaci PUR z łódzkiej centrali, Stefania Głowaczowa wraz z dwoma młodymi oficerami Mirosławem Grodzickim oraz Witoldem Duniłłowiczem, docierają do Szczecina 4 maja 1945 r. Na miejscu stwierdzili, że w mieście nie ma potrzeby umieszczenia nowej placówki, gdyż dla obsługi osadników i repatriantów wystarczy dotychczasowa działalność Zarządu Miasta. [3] Na miejscu jako delegata PUR na miasto Szczecin pozostawiono Duniłłowicza. 3 maja w częściowo zrujnowanej szkole przy ulicy Małopolskiej 22 urządzono stołówkę i noclegownię dla przybywających osadników z głębi kraju (obecnie Zespół Szkół Sportowych. im. Sportowców Ziemi Szczecińskiej, Małopolska 22). [4] Piotr Zaremba wspomina, że pomiędzy 5 maja a 8 maja powstał punkt etapowy dla wracających z Zachodu Polaków w istniejących tam jeszcze barakach na dawnym terenie wystawowym od strony ulicy Akademickiej (na zapleczu przyszłej Akademii Rolniczej). [5] Nie podaje jednak do kiedy punkt ten działał w tym miejscu. Prawdopodobnie do momentu pierwszego wyjścia z miasta polskiego Zarządu Miasta, tj. do 16 maja 1945 roku.
Według sprawozdania pierwszego dyrektora PUR Ludwika Sowińskiego i jego współpracowników na koniec grudnia 1947 roku pierwszy punkt etapowy w Szczecinie został założony 28 maja 1945 roku przez stargardzką grupę operacyjną (jednocześnie podaje, że grupa ta kilka dni później, 1 czerwca, zorganizowała przy stacji kolejowej Gumieńce Punkt Sanitarno-Odżywczy). [6] Biorąc pod uwagę złożoną sytuację w mieście nie wydaje się, by były to oficjalne działania władz centralnych PUR, a raczej oddolna inicjatywa grup operacyjnych pełnomocnika rządu na Pomorze Zachodnie. Poza tym wyjście w dniach 17 - 19 maja państwowych władz administracyjnych i polskiego Zarządu Miasta ze Szczecina uniemożliwiało jakiekolwiek działanie. Należy przyjąć, że powyższa informacja o założeniu punktu etapowego PUR i sanitarnego odnosi się do placówki na stacji Gumieńce obsadzonej przez polskich kolejarzy, gdzie od 28 maja po prowizorycznych mostach na Odrze docierały pociągi z polską obsługą.

Po kolejnym wejściu polskiego Zarządu Miasta do Szczecina w dniu 9 czerwca, który w tym samym dniu de facto podlegał już jurysdykcji Radzieckiej Wojskowej Administracji w Niemczech [7], osadnictwo wznowiono. Jednocześnie podjęto decyzję, że ekipa PUR będzie podlegać administracji miejskiej. W dniu 11 czerwca w gmachu przy ulicy Małopolskiej ponownie umieszczono siedzibę Państwowego Urzędu Repatriacyjnego, a jako jego filię utworzono punkt etapowy przy ulicy Jagiellońskiej 65 i placówkę na stacji Gumieńce. [8] W międzyczasie po kolejnej interwencji dyplomatycznej państw zachodnich polski Zarząd Miasta zmuszony był 19 czerwca po raz drugi opuścić Szczecin. By nie przerywać akcji osadniczej powołano Komitet Pomocy Polakom, który realizując przejściowo zadania rozwiązanego Zarządu Miasta, kierował również domen noclegowym PUR przy ulicy Małopolskiej. Jak wspomina sekretarz Komitetu Franciszek Jamroży, wraz z Zarządem Miejskim Szczecin opuścił również przedstawiciel PUR. Został siłą zmuszony do powrotu. [9]

Ogłoszenie PUR dla osiedlających się w Szczecinie repatriantów, lipiec 1945

Punkty etapowe dla potrzebujących pomocy Polaków znajdowały się w tym czasie w szkole przy ulicy Henryka Pobożnego i szkole przy ulicy Małopolskiej, gdzie w dalszym ciągu prowadzona była stołówka dla przybywających osadników. [10]

W dniach od 5 lipca do 7 lipca 1945 roku władze polskie oficjalnie przejęły miasto Szczecin. 9 lipca 1945 pojawia się ogłoszenie Państwowego Urzędu Repatriacyjnego dla repatriantów o „Punkcie Etapowym PUR przy Augusta Nr. 17” (ulica Małopolska, obecnie mieści się tu sąd okręgowy). Taki napis widniał również na żółtych strzałkach, które stały na całej trasie od stacji Scheune (Gumieńce) do śródmieścia. [11] Do miasta przybywało coraz więcej ludności polskiej i równolegle obserwowano stały odpływ Niemców przez „zieloną granicę” w kierunku zachodnim. [12] Jedynym problemem był pogarszający się stan bezpieczeństwa, na co w swoim piśmie z dnia 20 września 1945 roku zwrócił uwagę dyrektor Państwowego Urzędu Repatriacyjnego w Szczecinie Nasielski. Jego następstwem, do czasu likwidacji polsko-rosyjskich band rabunkowych, było czasowe zmniejszenie napływu osadników. [13] Jesienią 1945 roku ruch osadniczy wzmógł się. Zawarcie w dniu 16 sierpnia układu pomiędzy Tymczasowym Rządem Jedności Narodowej i ZSRR w sprawie granicy polsko-radzieckiej [14], spowodowało masowy napływ przesiedleńców ze wschodu. Jednocześnie w połowie październiku rozpoczęto repatriację ze strefy brytyjskiej ("Operacja Orzeł” - Operation Eagle). Repatriacja ta trwała od 14 października 1945 do 4 kwietnia 1946 z przerwą od 20 grudnia do 6 stycznia. [15] W międzyczasie w dniu 14 lutego 1946 roku przedstawiciele rządu polskiego podpisali w Berlinie umowę z Połączoną Egzekutywą Repatriacyjną okupacyjnych władz brytyjskich w Niemczech (Combined Repatriation Executive, określaną skrótem - CRX) regulującą sposób wysiedlenia Niemców z terenu Pomorza do strefy brytyjskiej. Uzgodniono w niej także zasady i rodzaj środków transportu repatriantów polskich z Lubeki, tj. drogą morską (droga „A”, Lubeka-Świnoujście-Szczecin) i koleją (droga „B”, Lubeka-Szczecin). [16] Na potrzeby repatriacji drogą morską przeznaczono teren nabrzeża Oko, oddalonego od Punktu Etapowego nr 2. ok. 12 km. Pierwszy transport morski przybył 4 kwietnia 1946 roku statkiem S/S POSEIDON, który przywiózł 802 repatriantów polskich i następnego dnia zabrał 1496 przesiedleńców niemieckich. [17] Oprócz statku POSEIDON, repatriacje obywateli polskich realizowały kolejne 5 statków: S/S ISAR, S/S TENERIFE, S/S ADMIRAL CARL HERING, M/S ROTENFELS i S/S SPREE. Wszystkie pod aliancką banderą „C”, z niemiecką załogą i ochroną brytyjskich żołnierzy. W dniu 10 czerwca 1946 r. po wykonaniu 29 rejsów z Lubeki i przewiezieniu 29539 osób repatriację przerwano (z wymienionych wyżej statków jedynie S/S ISAR, największy z wyznaczonych statków, pływał na trasie Travemünde-Szczecin-Travemünde). [18] Repatriację drogą morską wznowiono 23 października 1946 r., ale tylko jednym statkiem frachtowcem S/S ISAR, który do 20 grudnia 1946 wykonał 14 rejsów na nabrzeże pasażerskie przy Wałach Chrobrego przywożąc 19865 repatriantów polskich. [19] Statek ten w roku następnym, od 4 maja do 1 lipca 1947, cumował raz w tygodniu również przy Wałach Chrobrego, przywożąc 23336 osób. [20]

Informacja prasowa o lokalizacji PE nr 1 i PE nr 2, wrzesień 1945

Punkt Etapowy nr 1

Po ostatecznym przejęciu miasta Punkt Etapowy nr 1 w dalszym ciągu przyjmował wysiedlonych obywateli polskich ze Wschodu i osadników z Polski centralnej, a z początkiem 1946 roku także obywateli radzieckich przybyłych z okupowanych Niemiec i przebywających w granicach Polski. Źródła z tego okresu nie zawsze precyzyjnie podają miejsce jego położenia sytuując go przy ulicy Henryka Pobożnego, lub przy ulicy Małopolskiej. [21]

Transport repatriantów z Zachodu przed siedzibą PE nr 2 przy ulicy Jagiellońskiej 65

Punkt Etapowy nr 2

Punkt Etapowy nr 2 położony przy ul. Jagiellońskiej 65 i w przyległych do niego budynkach w górnej części ulicy ponownie otwarto 8 lipca 45 r. Od końca lipca przyjął on ponad 10 tys. repatriantów ze strefy radzieckiej, których rozładowywano z wagonów kolejowych na pobliskim dworcu Szczecin Turzyn. [22] Natomiast od 14 października 1945 roku alianckie kolumny ciężarówek przywiozły tu z terenu brytyjskiej strefy okupacyjnej ponad 160 tys. osób. Od 28 listopada 1945 roku do punktu etapowego przybywali drogą kolejową również reemigranci. PUR zapewniał wszystkim pożywienie i nocleg, organizował pomoc medyczną, pomagał osiedlić się w Szczecinie lub transportował ich w głąb kraju. Prasa szczecińska, a także jego pracownicy w swoich wspomnieniach z tego okresu, przekazują nam dokładne informacje o tym punkcie etapowym. [23] Placówka był zradiofonizowana, posiadała ambulatorium lekarskie, izbę chorych, izbę dla matki z dzieckiem, świetlicę z aparaturą filmową i radiem i codziennie dostarczaną prasą, także własną piekarnię, a w poszczególnych budynkach osobne kuchnie. W należących do niego budynkach można było pomieścić kilka tysięcy repatriantów (przewidując trudności w podstawianiu transportów kolejowych przygotowano rezerwowe pomieszczenia mogące pomieścić ok. 6000 osób). Punkt posiadał również kaplicę, w której w każdą niedzielę odprawiano dla nich Msze św. Każdemu powracającemu na miejscu wydawano niezbędne dokumenty osobiste opatrzone fotografią, również wykonaną na miejscu.

Oddział spadochroniarzy polskich z Zachodu przed siedzibą PE nr 2 przy ulicy Jagiellońskiej 65

Ze wspomnień mieszkańca Podjuch Horsta Manna wynika, że w marcu 1946 roku w jednej ze szkół przy ulicy Jagiellońskiej zgromadzono niemieckich mieszkańców osiedli i okolicznych wiosek z prawobrzeża i po kilkudniowym pobycie na terenie szkoły wywieziono ich koleją z dworca Turzyn do Niemiec. [24]

W sumie PE nr 2 przyjął do końca grudnia 1947 roku około 270 tys. repatriantów z Zachodu przywiezionych samochodami, drogą kolejową i morską, w tym:

Punkt Etapowy nr 2 Ilość osób
1 koleją ze strefy radzieckiej 10504
2 samochodami ze strefy brytyjskiej 164705
3 statkami ze strefy brytyjskiej 72740
4 drogą kolejową ze strefy brytyjskiej 27490
5 reemigranci z Niemiec 2043
Razem 277482 [25]

Punkty zdawczo-odbiorcze dla przesiedleńców niemieckich nr 3 i 4

Zgodnie z zawartym porozumieniem z brytyjskimi i radzieckimi władzami okupacyjnymi PUR przejął w lutym 1946 roku również planowe wysiedlenie Niemców z terenu państwa polskiego. [26]

Frachtowiec S/S ISAR rozładowuje repatriantów z Zachodu przy Wałach Chrobrego

Podsumowanie

Państwowy Urząd Repatriacyjny w Szczecinie zakończył działalność w 1951 r., a efektem jego działalności było osiedlenie na terenie Pomorza ponad 730 tys. obywateli polskich i wysiedlenie ok. 530 tys. Niemców z terenu Pomorza.

Ciekawostki

  • 7 kwietnia 1946 r. statek pod aliancką banderą „C” przywiózł 380 żołnierzy spadochroniarzy Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie pod dowództwem płk. Mioduńskiego, których w pełnym oporządzeniu wyładowano na nabrzeżu Oko. Następnie samochodami przewieziono na pl. Żołnierza Polskiego, skąd zwartym szykiem, entuzjastycznie witani przez polskich szczecinian, przemaszerowali w asyście orkiestry do Punktu Etapowego nr 2 Państwowego Urzędu Repatriacyjnego przy Jagiellońskiej. [27]
  • Statek S/S POSEIDON, którego fotografia widnieje w publikacjach informujących o wydarzeniach w Szczecinie w 1946 roku okazała się być fotografią innego statku biorącego w akcji przesiedleńczej repatriantów polskich w 1946 lub nawet 1947 (niestety nie udało się dotychczas ustalić dokładnej daty). Jest to frachtowiec S/S ISAR, którego uwieńczono przy rozładunku repatriantów z Zachodu na dawnym nabrzeżu pasażerskim przy Wałach Chrobrego. [28]

Przypisy

  1. Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego o utworzeniu Państwowego Urzędu Repatriacyjnego z dnia 7 października 1944 roku. Dekret wszedł w życie z dniem 12 października 1944 r.
  2. Dyrektor PUR-u Tomasz Bresiński zgodę na wyjazd uzyskał po konsultacji z centralą PUR w Łodzi (oficjalnego raportu z wyjazdu nie ma); P. Zaremba, Dziennik 1945. Szczecin 1996, s. 17 i n.
  3. P. Zaremba, Wspomnienia Prezydenta Szczecina. 1945-1950. Poznań 1977, s. 102 i n.; zachowało się sprawozdanie z tego pobytu, które sporządzono dnia 7 maja 1945 roku – materiał dostępny w WAP w Łodzi, ZC PUR, zob. S. Banasiak, Działalność osadnicza Państwowego Urzędu Repatriacyjnego na Ziemiach Odzyskanych w latach 1945-1947. Poznań 1963, str. 33.
  4. P. Zaremba, Wspomnienia Prezydenta Szczecina..., op. cit., s. 93.
  5. Tamże, s. 112, także 125.
  6. J. Paw Powstanie i rozwój PUR na Pom. Zachodnim. W:Państwowy Urząd Repatriacyjny na Pomorzu Zachodnim w okresie od 1 IV 1945 do 30 XII 1947. Szczecin 1947, tab s. 15.
  7. R. Techman, Armia radziecka w gospodarce morskiej Pomorza Zachodniego w latach 1945-1956. Poznań 2003 (s. 103-177), s. 9. Po zakończeniu konferencji w Poczdamie (17 lipca2 sierpnia 1945) i zatwierdzeniu przez mocarstwa czterech stref okupacyjnych Niemiec – Radziecka Wojskowa Administracja w Niemczech objęła kontrolę nad ustaloną radziecką strefą okupacyjną na terenie Niemiec.
  8. P. Zaremba, Wspomnienia Prezydenta Szczecina..., op. cit., s. 172-173, także s. 184.
  9. K. Golczewski, Porzucona twierdza. Szczecin 1944-1945. Poznań 1967, s. 215.
  10. K. Golczewski, Porzucona twierdza..., op. cit., s. 215; także P. Zaremba, Wspomnienia Prezydenta Szczecina..., op. cit., s. 199.
  11. Zob. fragment artykułu J. Wołowskiego, Szczecin na przełaj. W: Życie Warszawy z 7 sierpnia 1945 r., cyt. za Szczecin w dokumentach 1945. Szczecin 1980, s. 42.
  12. W tym czasie do granicy państwa można było np. dojechać tramwajem Aleją Wojska Polskiego, lub po wyjściu z pociągu na stacji Gumieńce przejść 200 metrów w kierunku Przecławia.
  13. P. Zaremba, Wspomnienia Prezydenta Szczecina..., op. cit., s. 267-268.
  14. Umowa miała skutek prawny w postaci cesji Kresów Wschodnich na rzecz Związku Sowieckiego i powstanie współczesnej wschodniej granicy Polski z dniem 6 lutego 1946 r. (wejście w życie umowy z 1945 r.); zob. w:Granica polsko-radziecka
  15. J. Czech-Wichura Repatriacja z Zachodu. W: Państwowy Urząd Repatriacyjny na Pomorzu Zachodnim...op. cit., s. 67.
  16. T. Białecki, Przesiedlenie ludności niemieckiej z Pomorza Zachodniego po II wojnie światowej. Poznań 1969, s. 203.
  17. R. Techman, Kalendarz Morski. Kalendarium morskie Szczecina. 1946. W: Przegląd Zachodniopomorski, tom XVI (XLV) rok 2001, zeszyt 3.; także J. Czech-Wichura Repatriacja z Zachodu..., op. cit., s. 67-68.
  18. J. Czech-Wichura Repatriacja z Zachodu..., op. cit., s. 68.
  19. Tamże, s 69; w zasobach Archiwum Państwowego w Szczecinie zachowało się zdjęcie parowca ISAR z 1946 roku, które pierwszy prezydent miasta Szczecin, Piotr Zaremba opisał w swoich wspomnieniach jako przedstawiające parowiec POSEJDON wyładowujący w Szczecinie repatriantów z Zachodu w roku 1946, podobnie, prawdopodobnie za Piotrem Zarembą, Maria Łopuch w swojej publikacji Wały Chrobrego - Hakenterrasse. Szczecin 2008, s. 147.
  20. J. Czech-Wichura Repatriacja z Zachodu..., op. cit., s. 69.
  21. Zob. „Spis nazw, ulic, placów, wysp, rzek i kanałów miasta portowego Szczecina” z października 1945 (tu podano Małopolska 18, powinno być - nr 22), spis telefonów z grudnia 1945 r. (kopia w posiadaniu autora, tu podano Henryka Pobożnego 12, powinno być - nr 2), także „Mały plan miasta Szczecina” z początku 1946 roku (Henryka Pobożnego 2). „Plan i informator miasta Szczecina z 1947” o PE nr 1 nie wspomina, w zamian podany jest adres ogólny PUR przy Małopolskiej 17. Autorzy dodatku nadzwyczajnego do Kroniki Szczecina - Kronika Szczecina 1945-2005. Z biegiem lat, z biegiem dni na s. 24 podają, że przy ulicy Małopolskiej 19 położony był punkt zborny dla wysiedlanych Niemców, a umieszczone tam zdjęcie Okręgowego Oddziału PUR przy Małopolskiej 17 opatrzono podpisem „Budynek przy ul. Jagiellońskiej, w którym 8 lipca 1945 r. uruchomiono Punkt Etapowy nr 2 Państwowego Urzędu Repatriacyjnego”.
  22. Pierwszy z tych transportów w dniu 24 lipca 1945 (1658 osób), a także kolejne dwa, wyładowano jeszcze na dworcu głównym, skąd przewieziono ich na II Etap; zob. J. Czech-Wichura Repatriacja z Zachodu..., op. cit., s. 61.
  23. Cieszymy się że wracacie. W: Wiadomości szczecińskie, nr 35 z dnia 23 września 1945 r., także J. Czech-Wichura Repatriacja z Zachodu..., op. cit., s. 60.
  24. Punkt Etapowy nr 2 zajmował oprócz obiektu przy Jagiellońskiej 65 także pozostałe zabudowania w górnej części tej ulicy aż do torów kolei obwodowej. Szkoła o której wspomina Horst Mann położona była w podwórzu przy Jagiellońskiej nr 61 i od ulicy była odgrodzona prawie 2-metrowym murem z wejściem na podwórze szkolne zabezpieczonym prowizorycznie drucianą siatką; zob. H. Mann, Stettin-Podejuch und die Buchheide. Chronik, Bilder, Erinnerungen. Preetz 2005. Obecnie w tym budynku mieści się Zespół Szkół Nr 10 - Gimnazjum Nr 48 i Publiczna Szkoła Podstawowa Nr 52.
  25. J. Czech-Wichura Repatriacja z Zachodu..., op. cit., s. 69; także S. Kaczkowski, Osadnictwo polskie w Szczecinie 1945-1950. Wydawnictwo Poznańskie. Poznań 1963, s. 44.
  26. T. Białecki, Przesiedlenie ludności niemieckiej z Pomorza Zachodniego po II wojnie światowej. Poznań 1969;T. Białecki, K. Kozłowski, Wydawnictwa Źródłowe. Źródła do dziejów Pomorza Zachodniego. Tom XII. Niemcy na Pomorzu Zachodnim w latach 1945-1950. Szczecin 2004; także J. Iwańczuk, Rozmieszczenie punktów zborczych dla przesiedleńców niemieckich na terenie Szczecina w latach 1945-1947 W: Szczeciner. Magazyn Miłośników Szczecina Nr 2/2012, s. 110 i n..
  27. Informacja pochodzi ze wspomnień pierwszego prezydenta miasta Szczecina, Piotra Zaremby; zob. P. Zaremba, Wspomnienia Prezydenta Szczecina..., op. cit., s. 349-350. Autor wspomnień nie wymienił nazwy statku, ale po analizie zachowanej dokumentacji wynika, że był to statek S/S TENERIFE.
  28. Por. podpis pod zdjęciem umieszczonym W; P. Zaremba, Wspomnienia Prezydenta Szczecina..., op. cit., fot. nr 40 po s. 304; podobnie jak prezydent Zaremba datę roczną 1946 podaje wspomniana w przyp. nr 19 Maria Łopuch w publikacji Wały Chrobrego - Hakenterrasse.


Bibliografia

  • Pionier Szczeciński, tygodnik gospodarczy i społeczno-kulturalny morskiego miasta Szczecina i Zachodniego Pomorza z 5 września. Nr 1. Szczecin 1945.
  • Wiadomości szczecińskie, nr 35 z dnia 23 września 1945.
  • Państwowy Urząd Repatriacyjny na Pomorzu Zachodnim w okresie od 1 IV 1945 do 30 XII 1947. Praca zbiorowa. Szczecin 1947.
  • Banasiak S., Działalność osadnicza Państwowego Urzędu Repatriacyjnego na Ziemiach Odzyskanych w latach 1945-1947. Poznań 1963.
  • Kaczkowski S., Osadnictwo polskie w Szczecinie 1945-1950. Wydawnictwo Poznańskie. Poznań 1963.
  • Golczewski K., Porzucona twierdza. Szczecin 1944-1945. Poznań 1967.
  • Białecki T., Przesiedlenie ludności niemieckiej z Pomorza Zachodniego po II wojnie światowej. Poznań 1969.
  • Zaremba P., Wspomnienia Prezydenta Szczecina. 1945-1950. Poznań 1977.
  • Białecki T. Chmielewski Z., Kozłowski K., Szczecin w dokumentach, 1945. Wojewódzkie Archiwum Państwowe w Szczecinie. Szczecin 1980.
  • Szczecin w dokumentach 1945. Szczecin 1980.
  • Zaremba P., Dziennik 1945. Szczecin 1996.
  • Techman R., Kalendarz Morski. Kalendarium morskie Szczecina. 1946. W: Przegląd Zachodniopomorski, tom XVI (XLV) rok 2001, zeszyt 3.
  • Techman R., Armia radziecka w gospodarce morskiej Pomorza Zachodniego w latach 1945-1956. Poznań 2003.
  • Białecki T., Kozłowski K., Wydawnictwa Źródłowe. Źródła do dziejów Pomorza Zachodniego. Tom XII. Niemcy na Pomorzu Zachodnim w latach 1945-1950. Szczecin 2004.
  • Bartnik P., Macholak J., Kronika Szczecina 1945-2005. Z biegiem lat, z biegiem dni. Szczecin 2005.
  • Mann H., Stettin-Podejuch und die Buchheide. Chronik, Bilder, Erinnerungen. Preetz 2005.
  • Łopuch M., Wały Chrobrego - Hakenterrasse. Szczecin 2008.

Zobacz też

Linki zewnętrzne



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk