Paul Robien

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Skocz do: nawigacja, szukaj
Paul (Ruthke) Robien
kierownik stacji ornitologicznej „Mönne” w Szczecinie
brak zdjecia
Paul Robien
Data urodzenia 2 września 1882
Miejsce urodzenia Bobolice (Pomorze)
Data śmierci ok. 15 listopada 1945
Miejsce śmierci Szczecin
Miejsce spoczynku Szczecin
Narodowość Niemiecka
Pseudonim Paul Robien


Paul Robien (właściwie Paul Ruthke) (ur. 2 września 1882 w Bobolicach na Pomorzu Środkowym, zamordowany około 15 listopada 1945 w Szczecinie); naukowiec-samouk (przyrodnik: ornitolog, florysta, entomolog), pionier ochrony przyrody, pisarz i propagator idei ekologicznych (znany także jako „rewolucjonista przyrody”); pacyfista.

Życiorys

Syn Wilhelminy Ruthke, mieszkanki Bobolic (miasteczko położone pomiędzy Koszalinem a Szczecinkiem), kobiety niezamężnej i ubogiej. Przypadające na schyłek XIXw. dzieciństwo spędził w Szczecinie, w bardzo trudnych warunkach – najpierw w skrajnej nędzy na północy miasta, a później w piwnicy Śródmieścia (okresowo musiał nawet żebrać). Próbował około 20 zawodów w mieście i na wsi. Prawdopodobnie najwięcej pomógł mu wuj Albert Ruthke (szczeciński krawiec).

W młodym wieku został marynarzem i palaczem okrętowym, co pozwoliło mu na poznawanie świata. W latach 1904-1907 służył w niemieckiej marynarce wojennej. Za otwarty protest przeciwko krwawemu stłumieniu powstania Hererów i Hotentotów (Namibii) został wtrącony do więzienia. Uczył się samodzielnie i szybko zaczął pisać wiersze, opowiadania i książki. Interesowały go problemy nierówności społecznych i przyroda.

W 1908 roku w jego związku małżeńskim z Emmą z domu Wendland urodził się Paul Ruthke jr. - także pacyfista i miłośnik przyrody (podobnie zresztą, jak wnuk - Hartwig Ruthke).

Podczas I wojny światowej służył w niemieckiej marynarce wojennej, w Kilonii. Dał się poznać jako odważny pacyfista: w 1916 roku wysłał do cesarza Wilhelma memoriał z wezwaniem do abdykacji „celem uchronienia od śmierci milionów niemieckich żołnierzy”. Później także znany był z bezkompromisowych zachowań:

  • W czasach nazizmu apelował do Goeringa o zlikwidowanie lądowiska hydroplanów w Dąbiu, uzasadniając to ważnym dla ornitologa argumentem: „...gdyż samoloty płoszą awifaunę w okolicy i rezerwacie na łęgach Mönne (Mętna);.
  • W korespondencji urzędowej lat 30. uparcie nie stosował obowiązkowej formułki „Heil Hitler".
  • Odmówił przyjęcia darowizny od Zarządu Miasta Szczecin (z okazji 10 lecia Stacji Przyrodniczej Mönne) w postaci budynku i przyległych terenów, gdyż, jak stwierdził: „takie wartości mogą należeć wyłącznie do społeczeństwa”.
Paul Robien z sową uszatą (Waldohreule), lata 20. XX wieku
Paul Robien w ostatnich latach życia.

Obserwacje przyrodnicze Paul Robien zaczął notować nie później niż w 1914 roku. Po pierwszej wojnie światowej przez kilka lat pracował w dziale zbiorów Szczecińskiego Muzeum Przyrodniczego (Stettiner Naturkundemuseum) - w dziale ptaków. Jednocześnie jednak propagował i prowadził obserwacje w terenie oraz angażował się w działania społeczne mające na celu ochronę przyrody. Odkrył walory przyrodnicze i możliwości prowadzenia obserwacji ornitologicznych wokół Jeziora Świdwie.

Budynek stacji przyrodniczej na Sadlińskich Łąkach /Mętna/ (Mönne)

Szerzej stał się znany jako autor popularno-naukowych szkiców literackich o ptakach, które pisał do szczecińskiej prasy po 1917 roku. Jego czytelnicy zawiązali nieformalny krąg miłośników przyrody i ptactwa, znany jako „Klub Świergotków” (Zwitscherklub). Wkrótce założono oficjalne Szczecińskie Towarzystwo Ornitologiczne, a 2 maja 1922 Paul Robien rozpoczął budowę stacji przyrodniczej na, co prawda podmokłej, ale za to doskonale nadającej się do prowadzenia obserwacji ornitologicznych i florystycznych na łęgach Mętna (Mönne), położonej na skraju Jeziora Dąbie. Działalność ta doczekała się uznania Zarządu Miasta Szczecina i wsparcia finansowego 1926 (roczne dotacje w wysokości 500-600 DM). Stację i opowiadającego o okolicznej przyrodzie naukowca odwiedzało rocznie średnio kilka tysięcy osób, a miłośnicy przyrody niejednokrotnie tytułowali Paula Robiena nie tylko „świętym przyrody”, lecz nawet „apostołem przyrody”.

W 1922 roku zorganizował w Berlinie Kongres Rewolucjonistów Natury (Kongres der Naturrewolutionare), w czasie którego starał się przeforsować plany utworzenia w Niemczech 600-1000 rezerwatów z samowystarczalnymi i niezależnymi od państwa stacjami przyrodniczymi.

W czasie II wojny światowej dał się poznać jako człowiek bardzo życzliwy, także wobec pracujących przymusowo Polaków. Ukrywał też u siebie Żydów. W tym czasie zaprzyjaźnia się z jeńcem i robotnikiem przymusowym, Polakiem Władysławem Szilerem – po wojnie Polak stara się odwdzięczyć, m. in. dowożąc żywność do odciętej od świata wyspy.

Po kapitulacji Niemiec (8 maja 1945) nie chciał opuszczać Szczecina i zamierzał kontynuować prace badawcze. W tym czasie jego żoną i współgospodarzem stacji ornitologicznej na Sadlińskich Łęgach była Ewa z domu Windhorn. Oboje zostali zamordowani w połowie listopada 1945 roku (symbolicznie przyjmuje się dzień 15 listopada), prawdopodobnie przez żołnierzy radzieckich dozorujących niedaleki wrak osadzonego na dnie Parnicy lotniskowca „Graf Zeppelin”.

Stosunek Polaków do Paula Robiena

Fotokopia plakatu wydanego z okazji konferencji poświęconej Paulowi Robienowi (Szczecin, 1995)

W końcu 1945 roku polskie władze intensywnie poszukiwały Paula Robiena, aby dać mu propozycję kontynuowania pracy w stacji ornitologicznej. Jednak nie udało się odnaleźć ani Paula Robiena (seniora), ani jego syna, także przyrodnika i ornitologa (ten ostatni znajdował się już na terenie Niemiec, docelowo w Hamburgu).

W maju 1947 dr Stanisław Felisiak z Państwowego Muzeum Przyrodniczego w Warszawie prosi Kuratora Okręgu Szkolnego Szczecińskiego o przejęcie „natychmiastowej opieki nad inwentarzem placówki ornitologicznej „Mönne”, z tym, że dotychczasowy ornitolog niemiecki Paul Robien pozostałby na stanowisku, oczywiście pod naszą kontrolą, aż do odwołania...”.

Pierwszym urzędnikiem Polskim, który oficjalnie dotarł na Wyspę Mienia, był kurator Okręgu Szkolnego w Szczecinie, Ignacy Klimaszewski. W sprawozdaniu z 1 sierpnia 1947 stwierdził opuszczenie i dewastację budynku stacji ornitologicznej. Prawdopodobnie nie wiedział o mordzie dokonanym na Paulu i jego żonie, a poza tym publiczne ujawnienie okoliczności śmierci gospodarzy wyspy nie było możliwe w ówczesnych warunkach politycznych. Ostatecznie po „zwiedzeniu szczegółowym wyspy, gruzów budynku i jego otoczenia” uznano, że „jakiekolwiek uaktywnienie placówki byłoby rzeczą niesłychanie trudną ze względu na stosunki administracyjne portu” (portem nadal administrowali Rosjanie). Pomimo to na wyspie dość regularnie kontynuowano obserwacje nad ciągami ptaków, głównie wodno-błotnych.

28 września 1948 w „Tygodniku Wybrzeża” Krystyna Kowalska opublikowała artykuł „Apostoł z wyspy Mętnej”, w którym z sympatią opisywała dzieło Paula Robiena. W latach 1948 - 1949 uratowała także fragmenty materiałów stacji - zostały przekazane PAN (wraz z materiałami Jerzego Noskiewicza[1]).

Tablica poświęcona Paulowi Robienowi - Szczecin, Sadlińskie Łąki 1995

W 1995 roku (od 20 do 22 września) w Szczecinie zorganizowano konferencję poświęconą Paulowi Robienowi i jego dziełu:

Paul Robien – prekursor ekologii Pomorza i jego spadkobiercy

Historyczny wymiar ochrony przyrody i środowiska w ujściu Odry

21 września 1995 roku na wyspie Sadlińskie Łąki, na ocalałych stopniach schodów do domu Paula Robiena odsłonięto granitową tablicę z napisem:

PAULOWI ROBIENOWI 1882-1945

PIONIEROWI OCHRONY PRZYRODY POMORZA

TWÓRCY STACJI PRZYRODNICZEJ ZAŁOŻONEJ W TYM MIEJSCU W 1922 r.

MIESZKAŃCY SZCZECINA

Tablice upamiętniające Paula Robiena i Evę Windhorn /zbliżenie/.

Jednym z inicjatorów ufundowania tablicy w imieniu społeczeństwa polskiego Szczecina był Wojewódzki Konserwator Przyrody, dr Wojciech Zyska. W czasie prac porządkowych związanych z ustawieniem tablicy odkryto pozostałości po stacji obserwacyjnej oraz starszą tablicę z nazwiskami Paula Robiena i Evy Windhorn, a także figurki pozostałe po krzyżach. Fachowcy montujący pomnik małą tablicę wmurowali w podłoże, a figury Ukrzyżowanego położyli obok. Przetrwały co najmniej do 2007 roku.

Twórczość

  • Artykuły w: Gefiederte Welt 1913 (Opierzony świat):
    • str. 70-71: Überwinternde Zugvögel und andere Merkwürdigkeiten. [Beobachtungen aus Stettins Umgebung. Überwinternd: Rotkehlchen, Wiesenpieper, Feldlerche, Heidelerche, Rohrammer, weifse Bachstelze; merkwürdig: Misteldrossel, Gebirgsstelze, Merlin.] - (Zimujące ptaki wędrowne i inne osobliwości. [Obserwacje z okolic Szczecina - zimujące: rudzik, świergotek łąkowy, skowronek polny i borowy, potrzos, pliszka siwa; osobliwe: paszkot, pliszka górska, drzemlik]).
    • str. 199: Opfer der Schneestürme und Überlandzentralen (Ofiary zawiei śnieżnych i sieci wysokiego napięcia).
    • str. 333—334; 350-351: Die Ornis in und um Stettin [ungefähr 125 Arten; u. a. Erlenzeisige als Brutvögel, Gimpel in der Buchheide Brutvogel, Girlitze Ende Februar ein kleiner Trupp, Waldwasserläufer auf den Wiesenflächen, Haselhühner (1).] - (Ptaki w Szczecinie i okolicy [około 125 gatunków; m.in czyżyk jako ptak lęgowy, gil zwyczajny w puszczy bukowej jako ptak lęgowy, mała grupa kulczyków, samotnik na łąkach, jarząbek]).
  • 1913 - Die Opfer der Überlandzentrale [längerer Aufsatz, auch Aufzählung der tot aufgefundenen Vögel.] - (Ofiary sieci wysokiego napięcia [dłuższy artykuł i również wyliczenie znalezionych martwych ptaków]. W: Stettiner General-Anzeiger (Szczecińska Gazeta Codzienna), 1 października 1913
  • 1921 - W: Neubau für eine freie Erde (Nowy dom dla wolnej Ziemi). Wydawnictwo: R. Cerny, Wien 1921:
    • Siedlungs-Aktion (Akcja osadnicza),
    • Auf zur Tat! (Do pracy!/Do roboty!),
    • Arbeitsfreude (Przyjaciele pracy).
  • 1923 – Die Vogelwelt des Bezirks Stettin (Świat ptaków okręgu szczecińskiego). Wydawnictwo: Saunier, Stettiner Volkshochschule, Stettin 1923.
  • Unter gefiederten Freunden (Wśród pierzastych przyjaciół). Wydawnictwo: Fischer& Schmidt, Stettin 1926.
  • 1928 – Świat ptaków Pomorza (książka)

Przypisy

Źródła

  1. W tekście wykorzystano informacje pochodzące z polsko – niemieckiego sympozjum

"Paul Robien – prekursor ekologii Pomorza i jego spadkobiercy; Historyczny wymiar ochrony przyrody i środowiska w ujściu Odry – Szczecin, 20-22.09.1995”:

    1. Tłumaczenia artykułu Paula Robiena z pierwszego rocznika „Pommersche Heimatpflege” (1930)
    2. Tłumaczenia przemówienia Hartwiga Ruthke „Życie i osiągnięcia Paula Robiena – wspomnienia wnuka
    3. Referatu Jerzego Giergielewicza „Paul Robien – badacz i pionier ochrony przyrody Pomorza
    4. Referatu Jerzego Giergielewicza i Wojciecha Zyski „Uzupełnienia do biografii Paula Robiena z okresu końca drugiej wojny światowej i powojenne losy jego Stacji Przyrodniczej na wyspie Mönne"
  1. Kamień węgielny na wyspie Mienia. Paul Robien - twórca szczecińskiej ornitologii. Kurier szczeciński z 22 września 1995
  2. Robien Paul, w: T. Białecki (red.): Encyklopedia Szczecina,T2 (P-Ż), Wyd. US-Instytut Historii, Szczecin 2000, s.257- 258, ISBN 83-87341-45-2
  3. Stacja Przyrodnicza Mienia, w: T. Białecki (red.): Encyklopedia Szczecina, T2 (P-Ż), Wyd. US-Instytut Historii, Szczecin 2000, s.366- 367, ISBN 83-87341-45-2
  4. Giergielewicz J.: Paul Robien. Globtroter, przyrodnik, odkrywca świata. W: Dżaman J. (opr.): Szczecinianie stulecia. Wyd. Piątek Trzynastego, Łódź 2000. s.108-109. ISBN 83-87735-63-9
  5. Jurkiewicz J.L.: Patroni szczecińskich ulic - leksykon. Oficyna Wydawnicza INA, Stargard 1999, s.96, ISBN 83-85460-15-2
  6. Liskowacki Artur D.: Wyspa Robiena. Kurier szczeciński z 26 kwietnia 1996

Linki zewnętrzne



IES64.png
Autor opracowania: Wojciech Banaszak




200px-Nuvola apps important.svg.png Artykuł z Internetowej Encyklopedii Szczecina znajduje się w trakcie weryfikacji i oczekuje na ewentualne uzupełnienie bibliografii i/lub dostosowanie do standardów Encyklopedii Pomorza Zachodniego