Peter Praetorius

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Skocz do: nawigacja, szukaj
Peter Praetorius
teolog
Data urodzenia 1528
Miejsce urodzenia Cottbus
Data śmierci 7 czerwca 1588
Miejsce śmierci Gdańsk
Narodowość niemiecka


Peter Praetorius (1528-1588) - luterański duchowny, teolog.

Życiorys

Karta tytułowa jednej z rozpraw Praetoriusa
Karta tytułowa Katechizmu Praetoriusa

Peter Praetorius (również Iudex, Richter) urodził się w 1528 roku w Cottbus[1]. Latem 1538 roku immatrykulował się jako Petrus Iudex Cottbusensis na uniwersytecie w Wittenberdze. W 1550 roku został magistrem filozofii, a 8 maja 1554 roku - uzyskał stopień doktora teologii. Wkrótce potem został pastorem kościoła zamkowego. W 1555 roku sprawował również funkcję wicerektora wittenberskiej uczelni.

Promotorem i opiekunem Praetoriusa w czasie jego pobytu w Wittenberdze był Filip Melanchton, który w listach do margrabiego Jana Hochenzollerna nazywał go swoim wiernym pomocnikiem, a w 1551 roku pisał do tego władcy: Jest również na tym uniwersytecie pewien uczciwy człowiek: magister Petrus Richter z Cottbus, który ozdobiony został przez Boga pięknymi talentami, bowiem w mowie jest bardzo zręczny i rozsądny, lotny, do tego bogobojny, a w chrześcijańskiej nauce i jej głoszeniu dobrze wyćwiczony. Chętnie więc zostałby on jeszcze rok lub dwa na uniwersytecie. Prosimy zatem uniżenie Jego Książęcą Łaskawość, aby udzielił mu życzliwej pomocy trzydziestoma lub czterdziestoma florenami rocznie[2].

Okres chojeński

Dzięki protekcji Melanchtona Praetorius objął w 1556 roku superintendenturę (inspektorat) w Chojnie. Z kolei w sierpniu 1557 roku na polecenie margrabiego Jana uczestniczył u boku Melanchtona w obradach Kolokwium Wormackiego. W 1558 roku brał udział w pracach nad recesem frankfurckim oraz reprezentował krajowy kościół Nowej Marchii na sejmie w Magdeburgu. W czasie urzędowania w Chojnie Praetorius dokonał reformy szpitalnictwa, wzbogacając kasę kościelną pieniędzmi ze sprzedaży zabudowań szpitali św. Ducha i św. Mikołaja. Zainicjował również wzniesienie nowego budynku szkoły przy kościele parafialnym, przy wykorzystaniu materiału budowlanego z rozbiórki kaplicy jerozolimskiej. Pracując w Chojnie, duchowny stworzył wydaną w Wittenberdze w 1558 roku rozprawę na temat natury ludzkiej Chrystusa, w której odniósł się krytycznie do nauk Andreasa Osiandra[3]. Dzieło zostało zadedykowane żonie margrabiego Jana - Katarzynie. Kolejną publikacją, która powstała w Chojnie, była komedia oparta na biblijnym motywie ślubu Izaaka i Rebeki. Utwór został wydany w 1559 roku w Wittenberdze i zadedykowany braciom Leytz ze Szczecina, Gdańska i Lüneburga. W 1563 roku - z uwagi na zapotrzebowania chojeńskich parafian - duchowny zredagował Mały katechizm Marcina Lutra, zaopatrując go we własne komentarze. Dzieło było szeroko komentowane - m.in. przez Matthiasa Flaciusa i Tielemanna Heshusiusa. Wskazywano, że więcej jest w nim cytatów z Melanchtona niż Lutra. Przede wszystkim zaś zaczęto zarzucać Praetoriusowi kryptokalwinizm[4]. Liczne ataki ze strony innych teologów zmusiły go do opuszczenia Chojny w 1564 roku.

Okres saksoński

16 lutego 1565 roku Praetorius uzyskał posadę superintendenta w Zeitz w Saksonii. W 1568 roku wziął udział w Kolokwium Altenburskim. W kolejnym roku ukazało się drugie wydanie jego katechizmu, co spowodowało kolejne oskarżenia i ataki. Mimo iż w 1574 roku podpisał Artykuły Torgawskie - co, jak niektórzy komentowali, zrobił jedynie na pokaz - ostateczne musiał opuścić Zeitz. Według przekazu Johanna Philippa ze strachu uczynił to pod osłoną nocy 22 listopada 1576 roku.

Okres gdański

Tego samego roku otrzymał posadę drugiego pastora kościoła Mariackiego w Gdańsku. Również tam bardzo szybko popadł w konflikt - ze swym przełożonym Johannem Kittelem. Oskarżano go znów o kryptokalwinizm oraz rozpowszechnianie wśród mieszczan Katechizmu Heidelberskiego i psalmów w przekładzie Ambrosiusa Lobwassera. Zaostrzenie konfliktu z Kittelem nastąpiło w 1577 roku, kiedy w związku z wojną z Rzeczpospolitą w Gdańsku znalazło się 700 szkockich najemników konfesji kalwińskiej, co spowodowało długi spór na temat kształtu i zasadności wprowadzenia formuły zgody pomiędzy przedstawicielami poszczególnych wyznań. Praetorius postrzegany był wówczas jako sprzymierzeniec kalwinistów. Dodatkowo wydał jedną ze swych córek za przychylnego temu wyznaniu pastora Johannesa Hützinga. Nie potrafił też jednoznacznie odciąć się od kalwinizmu, a w wystąpieniach publicznych nie zajmował bespośredniego stanowiska w tej sprawie. Jak podaje Christoph Hartknoch, w kazaniu wygłoszonym 8 października 1585 roku mówił: Chrześcijańską powinnością i Bożą wolą jest, aby przyjąć i tolerować obcych bez względu na sprawy religijne, podobnie jak przed wiekami, w czasach Starego Testamentu, przyjmowano pogan[5]. Z uwagi na te słowa Johann Wigand w opublikowanej dwa lata później rozprawie nazwał Praetoriusa perfidnym kalwinistą. W międzyczasie coraz bardziej nasilał się konflikt z Kittelem, również na tle rozmaitych szczegółowych problemów teologicznych. Ostatecznie waśnią zajęła się rada miejska, która w 1586 roku zwolniła obu duchownych z piastowanych urzędów i zakazała im głosić publicznych kazań.

W Gdańsku Praetorius wydał szereg dzieł teologicznych, a także wznowił w 1579 roku swą komedię, przeznaczając ją na ślub mieszczan - Constatina Ferbera i Elisabeth Hacken. Utwór został prawdopodobnie wzbogacony o muzykę skomponowaną przez Johanna Wanninga[6].

Peter Praetorius zmarł w Gdańsku 7 czerwca 1588 roku. Jego śmierć wzbudziła pewne kontrowersje wśród mieszczan gdańskich. Jak odnotował Christoph Hartknoch: Znaleźli się również lekkomyślni ludzie, którzy rozpowiadali w mieście, że to sam diabeł porwał żywego jeszcze doktora Praetoriusa i zamiast jego ciała pochowany ma zostać kawał drewna. Aby zaprzeczyć tym podejrzeniom, umieszczoną przy grobie trumnę pozostawiono na długi czas otwartą[7].

Publikacje (wybór)

  • Kurtze Erinnerung von dem hohen Artickel der Menschwerdung vnd Geburt vnsers Herrn vnd Heilands Jhesu Christi. Wittenberg 1558.
  • Die schöne vnd liebliche Historia von der Hochzeit Jsaac vnd Rebeccae aus dem ersten Buch Mosi Cap. 24. der jugent zu gut in einer Comoedien form gestellet. Wittenberg 1559. [kolejne wydania: 1579, 1590]
  • Der Kleine Catechismus Doctoris Martini Lutheri. Für die Jugent vnd Einfeltigen der Christlichen Gemeine in Königsbergk zu derselben jerlichen vnterweisung die Fasten vber mit etlichen nothwendigen Fragestücken kurtz vnd einfeltig erkleret durch Petrum Pretorium D. Wittenberg 1563. [kolejne wydanie: 1569]
  • Assertio Orthodoxae doctrinae de persona Filii Dei, Domini nostri Iesu Christi, Antitrinitariorum blasphemiis opposita. Dantisci 1581.
  • De vnica Dei essentia, & tribus in eadem subsistentibus personis, Catholicae et orthodoxae Ecclesiae constans et perpetua doctrina, opposita Antitrinitariorum blasphemiis. Dantisci 1581.
  • Dvarvm natvrarvm in Christo hypostaticae vnionis, illustria testimonia, opposita Spiritus mendacis, eiusque organorum feralibus ac diris vlulatibus. Dantisci 1581.
  • Testimonia verae atque aeterne Deitatis Domini nostri Iesu Christi veterum et recentium Arianorum blasphemiis opposita. Dantisci 1581.
  • Tertia pars. Historiae illorum certaminum, quibus Satanas mysterium incarnationis Filii Dei, Nestorio atque Eutyche Ducibus, furenter impugnauit, breuißimam recitationem complectens. Dantisci 1583.

Przypisy

  1. W większości publikacji jako datę roczną urodzin Praetoriusa podaje się 1513-1515 rok. On sam zaś we wstępie do katechizmu z 1563 roku pisał, ze przyszedł na świat 35 lat temu. Zob. Praetorius, Peter. Der Kleine Catechismus Doctoris Martini Lutheri. Für die Jugent vnd Einfeltigen der Christlichen Gemeine in Königsbergk zu derselben jerlichen vnterweisung die Fasten vber mit etlichen nothwendigen Fragestücken kurtz vnd einfeltig erkleret durch Petrum Pretorium D. Wittenberg 1563. Por. też Bütow, Hans. Zur Reformationsgeschichte der Stadt Königsberg Nm. „Die Neumark. Jahrbuch des Vereins für Geschichte der Neumark”, Bd. 14, s. 28-29.
  2. Cyt. za Bütow, Hans. Zur Reformationsgeschichte der Stadt Königsberg Nm. „Die Neumark. Jahrbuch des Vereins für Geschichte der Neumark”, Bd. 14, s. 103. Tłum. z niemieckiego M. Gierke.
  3. Por. Wengert, Timothy. Defending Faith: Lutheran Responses to Andreas Osiander's Doctrine of Justification (1551-1559). Tübingen 2012, s. 428
  4. Szerokie omówienie katechizmu: Reu, Johann Michael. Quellen zur Geschichte des kirchlichen Unterrichts in a.der evangelischen Kirche Deutschlands zwischen 1530 und 1600. Bd. II, Hildesheim 1976, s. 114-120.
  5. Hartknoch, Christoph. Preussische Kirchen-Historia. Franckfurt am Mayn-Leipzig MDCLXXXVI, s. 730. Tłum. z niemieckiego M. Gierke.
  6. Leszczyńska, Agnieszka. The first three decades of occasional music in Royal Prussia. W: Gelegenheitsmusik im Ostseeraum vom 16. bis 18. Jahrhundert. Hrsgb. Tenhaef, Peter. Berlin 2015, s. 156.
  7. Cyt. za Hartknoch, Christoph. Preussische Kirchen-Historia. Franckfurt am Mayn-Leipzig MDCLXXXVI, s. 751. Tłum. z niemieckiego M. Gierke.

Bibliografia

  • Bolke, J. Prätorius, Petrus. Allgemeine Deutsche Biographie. Bd. 26. Lepizig 1888, s. 533-534.
  • Bütow, Hans. Zur Reformationsgeschichte der Stadt Königsberg Nm. „Die Neumark. Jahrbuch des Vereins für Geschichte der Neumark”, Bd. 14, s. 27-31.
  • Colloquium zu Altenburgk in Meissen vom Artikel der Rechtfertigung vor Gott Zwischen Den Churfürstlichen und Fürstlichen zu Sachsen etc. Theologen gehalten Vom 20. Octobris Anno 1568 bis auff den 9. Martii, Anno 1569. Jehna MDLXIX.
  • Erdmann, Johann Christoph. Lebensbeschreibungen und litterarische Nachrichten von den Wittenbergschen Theologen seit der Stiftung der Universität 1502, bis zur dritten hundertjährlichen Säkularfeyer 1802; aus den Matrikeln und andern glaubwürdigen Urkunden. Wittenberg 1804, s. 36, 162.
  • Hartknoch, Christoph. Preussische Kirchen-Historia. Franckfurt am Mayn-Leipzig MDCLXXXVI, s. 720-751.
  • Kehrberg, Augustin. Erleuterter historisch–chronologischer Abriß der Stadt Königsberg in der Neu-Marck (…). Berlin 1725. Abth. I, s. 182.
  • Leszczyńska, Agnieszka. The first three decades of occasional music in Royal Prussia. W: Gelegenheitsmusik im Ostseeraum vom 16. bis 18. Jahrhundert. Hrsgb. Tenhaef, Peter. Berlin 2015, s. 153-164.
  • Mencke, Johann Burkhard. Compendiöses Gelehrten-Lexicon. Leipzig 1715, szp. 1766-1767.
  • Philipp, Johann Paul Christian. Geschichte des Stiftes Naumburg und Zeitz oder allgemeine Nachrichten von dem ältesten bekannten Zustande der hiesigen Gegenden (...). Zeitz 1800, s. 247.
  • Reu, Johann Michael. Quellen zur Geschichte des kirchlichen Unterrichts in a.der evangelischen Kirche Deutschlands zwischen 1530 und 1600. Bd. II, Hildesheim 1976, s. 114-120.




Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Michał Gierke