Piotr Zaremba
| Piotr Zaremba | |||
| Prezydent Szczecina | |||
| |||
| Data urodzenia | 10 czerwca 1910 | ||
| Miejsce urodzenia | Heidelberg (Niemcy) | ||
| Data śmierci | 8 października 1993 | ||
| Miejsce śmierci | Szczecin | ||
| Miejsce spoczynku | Cmentarz Centralny w Szczecinie kw.31B, rz.01, nr gr.03 | ||
| Lokalizacja grobu | |||
| Tytuły i nagrody | prof. dr inż., dr.honoris causa, czł. zw. PAN; Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski, Order Budowniczych Polski Ludowej | ||
| Narodowość | polska | ||
Piotr Zaremba (ur. 10 czerwca 1910 w Heidelbergu (Niemcy), zm. 8 października 1993 w Szczecinie) – inżynier architekt-urbanista (specjalność: planowanie przestrzenne); działacz samorządowy, a przede wszystkim pierwszy polski Prezydent Miasta Szczecina w okresie 27 kwietnia 1945 do 7 czerwca 1950. Znany w świecie naukowiec, teoretyk i praktyk, wybitny specjalista w zakresie planowania przestrzennego i kształtowania środowiska; pisarz i publicysta.
Profesor zwyczajny i członek Polskiej Akademii Nauk.
Twórca, wykładowca i dziekan Wydziału Inżynierii Lądowej i Wodnej (późniejszy Wydział Budownictwa i Architektury) Politechniki Szczecińskiej oraz rektor tej uczelni.
Wykładowca Politechniki Wrocławskiej. Doktor honoris causa Politechniki Poznańskiej.
Twórca, kierownik i wykładowca Międzynarodowego Podyplomowego Studium Urbanistyki i Planowania Regionalnego.
Obywatel Zasłużony dla Szczecina – jego imię nosi wybudowana w latach 1978-1996 Trasa Zamkowa.
Niekwestionowany zwycięzca ogłoszonych przez szczecińskie gazety plebiscytów "Szczecinianin Stulecia" i "Pomorzanin naszych czasów".
Spis treści |
[edytuj] Życiorys
Piotr Zaremba pochodzi z rodziny o międzynarodowych koneksjach. Matka Piotra (Nadzieja Jadwiga von Herwarth) była Niemką, ojcem Polak – wysoki oficer armii carskiej (do momentu podjęcia walki o wolną Polskę w 1917 roku). Zarembowie to bardzo stary, polski ród herbu Zaremba (prawdopodobnie pochodzenia czeskiego lub niemieckiego), w okresie nowożytnym o bardzo silnym poczuciu patriotyzmu polskiego. Najbliżsi krewni Piotra Zaremby brali udział w walkach o wyzwolenie Polski, a ojciec był m.in. adiutantem gen. Hallera. Piotr Zaremba dzieciństwo spędził w Petersburgu 1910-1917, młodość w Warszawie (1917-1926) i Poznaniu (1926-1945), z przerwą na szkolenie wojskowe i studia we Lwowie (1930-1934). Staże zawodowe odbył we Francji i w Anglii. Wydział Inżynierii Lądowej i Wodnej Politechniki Lwowskiej ukończył w 1934 roku i podjął pracę w Poznaniu, gdzie 1 września 1939 został zastępcą komendanta obrony przeciwlotniczej (wcześniej m.in. był osobistym sekretarzem gen. J.Hallera). W czasie II wojny światowej udało mu się pozostać w mieście i pracować jako robotnik fizyczny w Zarządzie Zieleni Miejskiej i planista w niemieckiej firmie budowlanej. M.in. współtworzył projekt rozbudowy poznańskiej Malty[1]. Równocześnie współpracował z Armią Krajową i w konspiracji prowadził studia dotyczące przejęcia przez Polskę ujścia Odry ze Szczecinem. W tym celu od 1942 prenumerował szczeciński periodyk Pommersche Zeitung. Jeździł także do Szczecina, aby na miejscu zdobywać informacje mogące się przydać w przypadku przejęcia miasta przez Polskę (po przegranej przez Niemcy wojnie). Te prace wywiadowcze przydały się bardzo, gdy m.in. z rekomendacji ministra Eugeniusza Kwiatkowskiego płk. Leonard Borkowicz zaangażował go do działań nad przejęciem Szczecina i terenów ujścia Odry.
28 kwietnia 1945 inż. Piotr Zaremba formalnie przejął z rąk Komendanta Wojennego miasta Szczecina władzę cywilną i administracyjną. Ostatecznie jednak Polacy, na czele z Prezydentem Piotrem Zarembą, na stałe objęli Szczecin 5 lipca 1945, ogłaszając ten fakt w obwieszczeniu z dn. 7 lipca 1945:
Nasz wysiłek, nasza praca i trudy nie poszły na marne. W dniu 6 VII br. nastąpiło objęcie miasta Szczecina przez Rzeczpospolitą Polską. Szczecin jest polski! Tym większy zapał, tym większy entuzjazm winien nam wszystkim odtąd przyświecać w pracy nad utrwaleniem potęgi Rzeczypospolitej na Jej zachodnich rubieżach. Wszystkie nasze siły, nasze myśli i czyny winny być zespolone w tej historycznej chwili. Liczę na gotowość wszystkich do pracy nad zwiększeniem potęgi Rzeczypospolitej Polskiej. Niech żyje Rzeczpospolita Polska i Polski Szczecin! Niech żyje Rząd Jedności Narodowej. inż. Piotr Zaremba Prezydent Miasta Szczecina
W grudniu 1946 zainicjował powołanie pierwszej wyższej uczelni w Szczecinie – Szkoły Inżynierskiej (późniejsza Politechnika Szczecińska). Wskutek rosnącego zagrożenia ze strony uznanego za legalny rządu "lubelskiego" oraz dla zachowania możliwości zarządzania miastem i działania na rzecz m.in. Szkoły Inżynierskiej, a ponadto wobec realnej groźby aresztowania przez Urząd Bezpieczeństwa (m.in. mógł odpowiedzieć za działalność antykomunistyczną swojego brata, Pawła Zaremby, który po uwolnieniu z oflagu w Murnau pozostał na zachodzie i tam prowadził pracę publicystyczną) - w 1947 wstąpił do PPR, a później automatycznie stał się członkiem PZPR. Nie wykazywał jednak większej aktywności partyjno-politycznej. W opinii służbowej z 1951: „jest to człowiek politycznie klasowo obcy, apolityczny, typowy przedwojenny prezydent”.
Funkcję Prezydenta Miasta Piotr Zaremba pełnił do reformy administracyjnej w 1950 roku. Wtedy to zlikwidowano praktycznie szczeciński samorząd i urząd prezydenta miasta. W okresie prezydentury podejmował liczne decyzje dotyczące odbudowy lub prac rozbiórkowych różnych obiektów, planując przyszły kształt przestrzenny miasta (jednak nie na wszystkie decyzje miał wpływ ostateczny). Pełnił obowiązki konsultanta Miejskiej Pracowni Urbanistycznej w Szczecinie (1946 - 1954), Miastoprojektu i Szczecińskiego Przedsiębiorstwa Budownictwa Komunalnego.
Równolegle do funkcji Prezydenta Szczecina pełnił obowiązki dyrektora Biura Planowania Regionalnego i naczelnika Wydziału Komunikacyjno-Budowlanego Urzędu Pełnomocnika Rządu na Okręg Pomorza Zachodniego. Ponadto, rozumiejąc konieczność przygotowania kadr dla budownictwa – w 1946 stał się współtwórcą Wyższej Szkoły Inżynierskiej (później Politechnika Szczecińska), w której od 1948 do 1952 był profesorem kontraktowym i kierownikiem Katedry Budowy Miast i Osiedli.
W 1952 roku obronił pracę doktorską „Planowanie miast nadmorskich” i uzyskał tytuł doktora nauk technicznych (obrona na Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej). Wskutek niekorzystnych zmian w polityce państwa (narastanie opresji stalinowskich) zdecydował się „wyemigrować” do Wrocławia (1953- 1960), gdzie objął stanowisko profesora urbanistyki na wydziale architektury tamtejszej politechniki (1954 – 1956) - ze Szczecina jednak nie wyprowadził się na stałe. Ponadto w latach 1953-59 często wyjeżdżał z kraju – współpracował z agendami ONZ i UNESCO oraz kierował licznymi zespołami projektowymi w Korei, Gwinei, Iraku, Chinach, Wietnamie i Meksyku.
W 1954 został mianowany profesorem nadzwyczajnym, a w 1969 – zwyczajnym. Członkiem Polskiej Akademii Nauk został w 1967 roku (od 1976 członek rzeczywisty) – był członkiem Komisji Kształtowania Przestrzeni Polski Północnej oraz pełnił funkcje honorowego przewodniczącego Komitetu Architektury i Urbanistyki PAN.
W latach 1965 - 1966 stworzył (i kierował nim do 1992) Międzynarodowe Podyplomowe Studium Urbanistyki i Planowania Regionalnego (International Course for Urban and Regional Planning – ICURP) w Szczecinie dla urbanistów z krajów Azji, Afryki i Ameryki Łacińskiej. Studenci przybywali z różnych stron świata, więc wszystkie kursy były prowadzone w jęz. angielskim; niektóre zajęcia odbywały się w krajach macierzystych kursantów.
W latach 1962 – 1965 pełnił funkcję rektora Politechniki Szczecińskiej, ale przede wszystkim usilnie dążył do podniesienia rangi kształcenia szczecińskich urbanistów, architektów i budowniczych - doprowadził do przemianowania Wydziału Budownictwa Lądowego i Wodno-Melioracyjnego na Wydział Budownictwa i Architektury Politechniki Szczecińskiej (1969). W 1972 roku doprowadził do powstania Instytutu Architektury i Planowania Przestrzennego (kierował nim w latach 1971 - 1980). W latach 80.tych XXw. współinicjował powołanie uniwersytetu jako przewodniczący Komitetu Organizacyjnego Uniwersytetu Szczecińskiego
Kierował zespołami planowania przestrzennego w Szczecinie, Koszalinie i Poznaniu. Był honorowym członkiem Towarzystwa Urbanistów Polskich, członkiem Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Instytutu Zachodniego w Poznaniu, Instytutu Bałtyckiego w Gdańsku oraz Szczecińskiego Towarzystwa Naukowego. Przewodniczył Zespołowi Ekspertów UNESCO Ekosystemy miejskie - MAB 11, a jako koordynator Międzynarodowego Programu UNESCO Człowiek i biosfera (Man and the Biosphere - Project 11) zorganizował w Poznaniu międzynarodową konferencję naukową Ekosystemy miejskie (1977). Wzięli w niej udział przedstawiciele komitetów narodowych szesnastu najbardziej uprzemysłowionych krajów świata. 15 listopada 1989 roku Senat Politechniki Poznańskiej nadał mu tytuł doktora honoris causa.
W latach 1954 - 1992 współpracował z 45 uczelniami oraz instytucjami naukowymi z 32 krajów. Prowadził wykłady i zajęcia projektowe m.in. w USA, Kanadzie, Francji, Niemczech, Portugalii, Rosji, Holandii i Danii, Meksyku, Indiach, Chinach, Iranie, Tajlandii, Egipcie, Zjednoczonych Emiratach Arabskich i Kuwejcie. Opiniował 82 prace habilitacyjne, 44 prace doktorskie i 42 wnioski profesorskie. Był członkiem Międzynarodowej Akademii Architektury w Sofii oraz Stowarzyszenia Urbanistów i Planistów Regionalnych w Hadze. Został honorowym profesorem Uniwersytetu Tsing-Hua w Pekinie oraz Szkoły Architektury w Ji-nan w Chinach. Wielokrotnie zajmował I miejsce w ankietach studenckich na najlepszego wykładowcę.
Profesor Piotr Zaremba obejmował swoimi zainteresowaniami zawodowymi następujące specjalności: urbanistykę i planowanie regionalne, planowanie obszarów nadmorskich oraz metodologię planowania przestrzennego; teorię i praktykę rozwiązań rozwojowych wielkich aglomeracji miejskich; teorię procesów urbanizacji i planowania miast portowych; ekologię obszarów zurbanizowanych i uprzemysłowionych. Był prekursorem idei „zarządzania zrównoważonym rozwojem” (kształtowanie przestrzeni w sposób nieograniczający następnemu pokoleniu możliwości realizowania własnych aspiracji).
Pracował niemal do ostatnich dni swojego życia. Zmarł 8 października 1993 w Szczecinie.
[edytuj] Twórczość naukowa i literacka
W latach 1934-1992 opublikował dwieście pięćdziesiąt sześć książek, artykułów, monografii i rozpraw na temat urbanistyki, planowania przestrzennego i metodologii planowania oraz metod nauczania. Jest autorem stu trzydziestu pięciu wydanych drukiem książek, rozpraw i artykułów popularyzacyjnych o urbanistyce i historii miast oraz ich problemów współczesnych (głównie województwa szczecińskiego i Szczecina). Pisał o historii transportu, poczty i łączności, problemach dydaktyki i zagadnieniach społeczno-ekologicznych. Autor wielu ekspertyz, prognoz i nie publikowanych referatów (m.in. o Szczecińskiej Strefie Wolnocłowej, o makroregionie nadmorskim i porcie szczecińskim). Na potrzeby archiwum opracował „Dziennik wydarzeń i dokumenty historyczne. Szczecin 1945 – 1950” (XV tomów, 2688 stron) oraz liczne dokumenty i zapiski dotyczące problemów związanych z powojenną odbudową Szczecina. Do Archiwum Państwowego w Szczecinie trafiły także opublikowane i niepublikowane opracowania, referaty oraz książki z licznych dziedzin związanych z urbanistyką, a także wojenne egzemplarze „Pommersche Zeitung”.
[edytuj] Wydane książki
- 1946 - Polska flaga w Szczecinie
- 1946 - wspólnie z Cz. Piskorskim: Polski Szczecin. Rys historyczny Pomorza Zachodniego. Chronologiczny przebieg wydarzeń w roku 1945-1946
- 1965 - wspólnie z H. Orlińską: Urbanistyczny rozwój Szczecina
- 1966 - Pierwszy szczeciński rok 1945
- 1967 - Problemy przyszłości miast dużych
- 1970 - Szczecińskie lata 1946-48
- 1974 - Szczecińskie lata 1948-50
- 1974 - Urbanizacja Polski i środowisko człowieka
- 1977 - Wspomnienia prezydenta Szczecina 1945-1950
- 1980 - Wspomnienia prezydenta Szczecina 1945-1950
- 1980 - Pierwsze poznańskie dni 1945 roku; styczeń-marzec
- 1986 - Kronika Miasta Szczecina 1984
- 1986 - Walka o polski Szczecin
- 1986 - Urban Ecology in Planning
- 1986 - wspólnie z W.Pęskim i Zarembą P. (synem): Podręcznik planowania urbanistycznego i regionalnego dla planistów chińskich. Wydanie I w języku chińskim. Ministerstwo Budowy Miast i Osiedli Wiejskich oraz Ochrony Środowiska ChRL. Pekin 1986
- 1996 - Dziennik 1945
Publikacje o zrównoważonym rozwoju:
- 1946 - Planowanie zieleni krajobrazu
- 1960 - wspólnie z A.Morawskim i B.Sekułą: Małe miasto i strefa jego wpływu
- 1962 - Urbanistyka miast portowych
- 1965 - wspólnie z H.Orlińską: Urbanistyczny rozwój Szczecina
- 1967 - Problemy przyszłości miast dużych
- 1976 - wspólnie z W.Pęskim i B.Sekułą: Planowanie przestrzenne w kształtowaniu środowiska zurbanizowanego
- 1974 - Urbanizacja Polski i środowisko człowieka
- 1976 - wspólnie z L.Czernikiem, K.Mieszkowską i W.Pęskim: Kryteria rozwojowe obszarów nadmorskich Polski
- 1981 - City management
- 1986 - Urban Ecology in Planning
- 1992 - Moyens d’apaiser le conflicts ecologiques
[edytuj] Zainteresowania pozazawodowe
- Filatelistyka.
Znaczki pocztowe zbierał już przed II wojną światową. Swoje zbiory poszerzał w czasie wyjazdów zagranicznych. Brał udział w wystawach filatelistycznych.
[edytuj] Odznaczenia i wyróżnienia
- 1946 – Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski za zasługi w przyłączeniu Szczecina do Polski
- 1981 - Order Budowniczych Polski Ludowej za działalność dla rozwoju Szczecina i Pomorza zachodniego
- 1986 - Nagroda Państwowa l stopnia za całokształt działalności w dziedzinie urbanistyki i planowania przestrzennego, ze szczególnym uwzględnieniem prac dotyczących planowania miast portowych i obszarów nadmorskich
- 1989 - doktorat honoris causa Politechniki Poznańskiej w uznaniu zasług za osiągnięcia na polu naukowym, dotyczące problemów związanych z północno- zachodnim rejonem Polski
- 1999 – Szczecinianin Stulecia - wybrany przez szczecinian w plebiscycie PR Szczecin, TVP Szczecin i Gazety w Szczecinie
[edytuj] Pierwsze dni polskiego Szczecina
[edytuj] Pierwszy polski Prezydent Szczecina[2]
Rada Ministrów rządu lubelskiego uchwałą z 14 marca 1945 roku podzieliła terytorium ”Ziem Odzyskanych” na cztery okręgi administracyjne: Śląsk Opolski, Śląsk Dolny, Prusy Wschodnie i Pomorze Zachodnie. Władzę sprawowali w nich Pełnomocnicy Okręgowi, o kompetencjach rozleglejszych od wojewodów w innych częściach kraju. Pierwszym pełnomocnikiem rządu na Pomorze Zachodnie został Aleksander Kaczocha-Józefski. Po wybraniu go na zastępcę ministra Administracji Publicznej, od 11 kwietnia 1945 roku na urząd pełnomocnika został powołany ppłk Leonard Borkowicz. Tymczasową siedzibą zarządu Pomorza Zachodniego, do czasu zdobycia Szczecina - była Piła. W dzień po zdobyciu Szczecina przez wojska radzieckie, 27 kwietnia 1945 roku L. Borkowicz przekazał do Poznania polecenie obsadzenia Szczecina, utworzenia polskiego zarządu miejskiego oraz przygotowania do przeniesienia władz polskich z Piły do stolicy okręgu nad Odrę - Szczecina. Poznań, jako największe miasto polskie wysunięte na zachód, już wcześniej został wyznaczony jako miasto patronackie dla zasiedlania i obsadzania Szczecina. 28 kwietnia 1945r. z Piły do Szczecina dotarli kpt. Wiktor Jaśkiewicz (z-ca ppłk. Borkowicza) oraz Piotr Zaremba i inż. Bresiński. Po przyjeździe do miasta dokonali jego lustracji, choć Szczecin dymił jeszcze zgliszczami i ruinami. Uznali jednak ogólny stan za zadowalający. Niemiecka ludność w znacznej większości wcześniej opuściła miasto. W opustoszałym Szczecinie wysłannicy władz polskich spotkali natomiast kilku pierwszych Polaków. Po tym rekonesansie powrócili do Piły, gdzie przekazali swoje spostrzeżenia oraz złożyli dokładną relację. Tego samego dnia Wojenny Komendant Szczecina, płk. Aleksander Fiedotow, wyraził zgodę na przejęcie przez Polskę władzy cywilnej i administracyjnej w mieście (bez portu). 29 kwietnia 1945 r. Piotr Zaremba (w Pile) otrzymał nominację na Prezydenta Miasta Szczecina i wraz z nieliczną jeszcze ekipą wyjechał objąć je w polskie posiadanie. 30 kwietnia 1945 roku w Szczecinie nad budynkiem Urzędu Pełnomocnika Rządu zatknięto polską flagę. Jednak nadal główną władzę w mieście - do czasu ostatecznej decyzji o przynależności miasta - sprawował radziecki komendant miasta.
Wiadomość, że Szczecin będzie należał do Polski, rozchodziła się szybko i do miasta zaczęli przybywać Polacy z robót przymusowych w Rzeszy. Na Pomorze Zachodnie przybywali też uwolnieni z obozów oraz pierwsi osadnicy. Główną bazę, skąd pochodzili pierwsi osadnicy na Pomorzu Zachodnim i w Szczecinie, stanowił Poznań, w którym właśnie Polski Związek Zachodni organizował te pionierskie wyjazdy.
[edytuj] Pierwszy dzień w Szczecinie Piotra Zaremby [3]
Dnia 28 kwietnia w godzinach południowych rozlokowała się w Szczecinie wojenna komendantura radziecka; nikt z nas wówczas jeszcze nie wiedział, że Niemcy nie wycofali wszystkich swych oddziałów, pozostawiając grupy niszczycielskie dla podpalenia miasta oraz dla dalszego niszczenia portu […] O tym jeszcze nie wiedzieliśmy w dniu 28 kwietnia, gdy zbliżaliśmy się do przepraw odrzańskich [...] Niemcy sami ogołocili Szczecin z ludności i że porzucone przez nich miasto jest niemal całkowicie puste. Przejechawszy mostem pontonowym przez Odrę wschodnią, wjechaliśmy na najcięższy odcinek drogi. Czytam w swych notatkach: Po prawej stronie wysoki nasyp kolejowy, po lewej mokradła i ciągłe ostrzeżenia – MINY. Droga wiedzie przez koleiny wyżłobione w grząskim gruncie; auta posuwają się wolno jedno za drugim, bezustannym trąbieniem popędzając poprzedników. […] Jako groźne ostrzeżenie leżą w błocie szczątki ciężarówki, która najechała na minę. […] Poprzez przerzucone przez tory kłody, przez perony lokalnego dworca Gumieńce, wjechaliśmy na ulicę Mieszka I. Jakże pomocny był nam wówczas ów plan miasta, wydarty z niemieckiej encyklopedii! […] Minąwszy tory dworca Turzyn wjechaliśmy do śródmieścia szeroką i pustą trasą ulicy Krzywoustego. Te nazwy, dziś tak bardzo związane ze Szczecinem, wówczas jeszcze nie istniały na planie. W pierwszym swym raporcie urzędowym z dnia 28 kwietnia używałem innych oznaczeń pisząc, że „jechaliśmy od dworca wschodniej kolei obwodowej przy Torneystrasse, po czym wprost do śródmieścia przez Hohenzollernstrasse, przez Parade Platz...”. […] Na pierwszym piętrze, w pokoju bez drzwi imebli, ale o dziwo z całymi szybami w oknach, spotkał nas nowo mianowany komendant miasta Szczecina. Był nim pułkownik Aleksander Aleksandrowicz Fiedotow.Armii Czerwonej od 1918 roku, piętnaście lat dowódca pułku, od roku dowódca dywizji. Podobnie jak i my, jest w Szczecinie dopiero od kilku godzin. Posiada już meldunki, że w mieście znajdują się luźne grupy Polaków, uwolnionych onegdaj z sąsiednich obozów. Był on już powiadomiony o naszym przybyciu; oczekiwał jednak nie cywila z oficerem, ale całej dobrze wyposażonej ekipy, a zwłaszcza silnego oddziału milicji, kilku plutonów straży pożarnej oraz grup fachowców do obejmowania urządzeń komunalnych.[...] Oświadczam mu oficjalnie, że od tej chwili, czyli od 28 kwietnia 1945 roku, godzina 14:15 – władzę cywilną w Szczecinie obejmują władze polskie, działające w imieniu pełnomocnika rządu na okręg Pomorza Zachodniego. Jestem tu ich reprezentantem, uprawnionym do dalszego działania. Przedstawiam swoje pisma uwierzytelniające.[...]
[edytuj] Przypisy
- ↑ http://pl.wikipedia.org/wiki/Malta_%28Pozna%C5%84%29
- ↑ na podstawie: Kołodziej B.: Pierwsza Msza Święta w powojennym Szczecinie [dostęp: 22.03.2011]
- ↑ cytaty z książki Piotra Zaremby: Wspomnienia prezydenta Szczecina 1945-1950. Poznań 1980
[edytuj] Źródła
- Dżaman J. (opr.): Szczecinianie stulecia. Wyd. Piątek Trzynastego, Łódź 2000. s.11-12. ISBN 83-87735-63-9
- Jurkiewicz J.L.: Patroni szczecińskich ulic - leksykon. Oficyna Wydawnicza INA, Stargard 1999, s.132, ISBN 83-85460-15-2
- Zaremba P.: Polska flaga w Szczecinie. (1946)
- Zaremba P.: Wspomnienia prezydenta Szczecina 1945-1950 (1980)
[edytuj] Zobacz też
[edytuj] Linki zewnętrzne
- Odezwa Prezydenta Szczecina Piotra Zaremby z okazji przejęcia Szczecina przez Polskę z dnia 7 VII 1945 roku[dostęp: 22.03.2011]
- Banaszak W.: Pierwszy polski prezydent Szczecina, cz. 1 [dostęp: 22.03.2011]
- Banaszak W.: Pierwszy polski prezydent Szczecina, cz. 2 [dostęp: 22.03.2011]
- Kraśnicki A.(jr.): Prezydent Piotr Zaremba odpiera atak [dostęp: 22.03.2011]
- Kuźmiński A.: Szczecińskie sylwetki – Piotr Zaremba [dostęp: 22.03.2011]
- Pęski W.: Aktualność idei oraz prac prof. Piotra Zaremby... [dostęp: 22.03.2011]
- Pierwszy dzień w Szczecinie Piotra Zaremby [dostęp: 22.03.2011]
- Rektor Politechniki Szczecińskiej 1962-65 (22.03.2011) [dostęp: 22.03.2011]
| Prezydenci Szczecina | |
|
Piotr Zaremba (1945-1950) •
Jan Stopyra (1973-1984) •
Ryszard Rotkiewicz (1984-1990) |
