Plebania kościoła św. Jakuba

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Skocz do: nawigacja, szukaj
Plebania kościoła św. Jakuba,
dawny dom przeora
Plebania kościoła św. Jakuba,dawny dom przeora
Budynek plebanii przy Bazylice Archikatedralnej św. Jakuba w Szczecinie
Nazwa niemiecka Priorathaus
Wcześniejsze nazwy S. Jacobs wedemhus (1434)
Lokalizacja Ulica Świętego Jakuba 1
Data budowy pocz. XV wieku
[ Zobacz Plebania kościoła św. Jakuba,
dawny dom przeora na mapie.]
200px-Obiekt zabytkowy znak.svg.png nr rej. nr 57 z dnia 30 lipca 1955[1]

Geolokalizacja: 53.424395,14.556621

Ruiny plebanii oraz położonego obok budynku parafialnego przy kościele św. Jakuba, 1948

Plebania kościoła św. Jakuba (niem. Priorathaus), czyli dawny Dom Przeora położony jest przy uliczce Świętego Jakuba Apostoła 1 od południowej strony Bazyliki archikatedralnej św. Jakuba. Wykaz obiektów wpisanych do rejestru zabytków województwa zachodniopomorskiego sytuuje budynek plebani pod adresem Kardynała Wyszyńskiego 19. [2] Współczesne przewodniki najczęściej określają go mianem „zabytkowej wikarówki z XIV wieku”, która w rzeczywistości położona była obok parceli domu przeora. [3]

Dom Przeora, historia i położenie

Od południowej strony kościoła, na terenie średniowiecznego cmentarza położony jest dawny „Dom Przeora”, tj. dawny budynek Przeoratu (Priorathaus), pochodzący prawdopodobnie z początku XV wieku [4], w którym mieszkał proboszcz i przydzieleni mu zakonnicy z klasztoru Michelsberg koło Bambergu. Ponieważ kościół św. Jakuba od początku powstania do czasów reformacji był pod patronatem zakonu benedyktynów, tradycyjnie proboszcza parafii zwano tu przeorem. Siedzibę przeora od płd.-wsch. zamykał ogród zwany wirydarzem (viridarium). [5] Martin Wehrmann w swojej publikacji o historii miasta Szczecina pisze, że zgorszenie wywoływał fakt, iż mnisi, niezależnie od swych kościelnych obowiązków, sprzedawali w tym budynku piwo, które sprowadzali z Pasewalku lub Dąbia, korzystając z wolności podatkowej; mimo protestów innych browarników Rada Miasta nie reagowała. [6]
Pierwszą wzmianką o położeniu tego budynku był zapis z pierwszej połowy XVI wieku wykonany już po śmierci ostatniego przeora: „/o/ budynku przy ulicy <kotlarzy> graniczącym z domem przeoratu obok ścieżki Świętego Jakuba” (huss an der grapengeter strate ahn Sunte Jacobs Stege grentzet ahn den Priorat, 1540). [7] Według F. Bahlowa, ostatni przeor Johannes Kunhoffer po wprowadzeniu reformacji mieszkał w budynku przeoratu aż do swojej śmierci w 1539 roku. [8] Nie ma pewności, czy po śmierci Kunhoffera „Dom Przeora” stał się służbowym domem pierwszego generalnego superintendenta Kościoła Pomorskiego Paula vom Rode. Przede wszystkim dom wymagał solidnego remontu. Tymczasem Rode mieszkał w swym dotychczasowym mieszkaniu, o czym wspomniano w wykazie budynków mieszkalnych kościoła św. Jakuba sporządzonym na zakończenie wizytacji kościoła w 1539 r., gdzie zapisano: „jeszcze jeden dom naprzeciw domu kościelnego, /to/ w nim mieszkał kaznodzieja Magister Paul /Rode/” (noch ein hus gegen dem karkhaus, darin M. Paul der prediger wahnet). Ten niewielki budynek, położony obok „Domu Przeora”, przed reformacją należał do Augustianów, mnichów z Gartz. Jak wiele podobnych w mieście, określany był nazwą Terminei. [9]
Gdy po wprowadzeniu reformacji augustianie zmuszeni zostali do opuszczenia klasztoru w Gartz, a ostatni z nich, niejaki Gregor N. został ewangelickim kaznodzieją, Rada Miejska kupiła od niego za 40 guldenów „chylący się ku upadkowi i grożący zawaleniem czworokątny domek”, i po odnowieniu przekazała go do dyspozycji Paula v. Rode jako mieszkanie parafialne przy kościele św. Jakuba. Nie udało sie ustalić, w którym roku miało to miejsce. Z przekazu z 1564 r. wynika, że prawdopodobnie ok. 30 lat wcześniej. Według innej notatki Paul v. Rode miał w nim podobno zamieszkiwać ok. 10 lat, a nawet dłużej. Faktem jest, że mieszkał w nim aż do śmierci w styczniu 1563 roku, a nastepnie wdowa po nim, która zmarła na dżumę w 1564 r.
Odtąd domek ten nosił nazwę „M. Pauli” (Magistri Pauli), i z woli księcia przeznaczono go na mieszkanie dla pastorów. Mimo wielokrotnych próśb i poparcia Rady książę Barnim IX i jego następcy nie chcieli zrzec się na rzecz kościoła prawa dysponowania „Domem Przeora” i domem „M. Pauli”. Spór o to ciągnął się do czasów Bogusława XIV, który 31 marca 1625 roku podarował „Dom Przeora” na własność Generalnemu Superintendentowi Kościoła Pomorskiego, Magistrowi Davidowi Reutz i jego spadkobiercom. Jaka była decyzja w sprawie domku „M. Pauli” nie udało się ustalić.
Po latach Rada wykupiła „Dom Przeora” przeznaczając go na mieszkanie służbowe pierwszego kaznodziei (Pastor primarum) kościoła św. Jakuba. Temu celowi służył aż do śmierci pastora prim. Boysena († 1885). Od tego czasu, jak twierdzi Bahlow, budynek w części był wynajmowany i coraz bardziej popadał w ruinę. [10] W tym czasie nosił jeszcze numer 4. przy uliczce Jakobikirchhof. Wcześniej, w katastrze szwedzkim został opisany pod nr 307 [11], natomiast na planie z roku 1721 został zaznaczony bez numeracji. Po roku 1886 szczecińska księga adresowa wymienia go pod adresem Jakobikirchhof Nr. 1. [12]

Zabytek

Obiekt wpisany do Wojewódzkiego Rejestru Zabytków pod numerem 57 (decyzja Kl.V-0/36/55 z dnia 30 lipca 1955, nazwa na liście: plebania przy kościele św. Jakuba).[1]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Wojewódzki rejestr zabytków, w: Biuletyn Informacji Publicznej Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Szczecinie [online] [Przeglądany 10.08.2013] Dostępny w: http://wkz.bip.alfatv.pl/strony/menu/9.dhtml
  2. Biuletyn Informacji Publicznej Urzędu Miasta Szczecin „Wykaz obiektów wpisanych do rejestru zabytków województwa zachodniopomorskiego” z września 2012, poz. 188.
  3. Zob. parcela nr 308, "Dom kościelny" - wikarówka wspomniana w XV i XVIII w. (na planie z 1721 roku, nr 336=308=443=2).
  4. Budowę „Domu Przeora” ok. 1400 roku przypisuje się mistrzowi Nikolausowi Krafftowi, który obok Henryka Brunsberga był jednym z najbardziej znanych mistrzów budowlanych średniowiecznego Szczecina; Nikolaus Krafft (Craft), ur. Szczecin (?), pierwsza udokumentowana wzmianka: rok 1411, budowa baszty Bramy Młyńskiej w Brandenburgu (Brandenburg an der Havel).
  5. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche in Stettin bis zur Reformation W: BSt AF Bd. XXXVII, Stettin 1887, s. 344.
  6. Wehrmann M., Geschichte der Stadt Stettin. Stettin 1911, s. 150.
  7. Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Hugo Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von Carl Fredrich. Stettin Leon Sauniers Buchhandlung 1926, s. 24.
  8. F. Bahlow, Reformationsgeschichte der Stadt Stettin, Stettin 1920, s. 17.
  9. Od łac. słowa terminus, oznaczającego obszar na którym mnisi z zakonu żebraczego zbierali datki chodząc od domu do domu. Tym samym określeniem (Terminei) nazywano dom lub inne pomieszczenie, w którym mogli przenocować podczas zbierania jałmużny; odnośnie tego budynku zob. H., Hoogeweg, Das Kloster Wilhelmstal. W: Monatsblätter der Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde. Jg. 35. H. 9. Stettin 1921, s. 36; także H. Heyden, Die Kirchen Stettins und ihre Geschichte. Stettin 1936, s. 45.
  10. F. Bahlow, Reformationsgeschichte...op. cit., s. 53.
  11. Zob. położenie budynku plebani na szkicu z 1706 roku.
  12. Zob. tabela Zmiany w numeracji budynków kościoła św. Jakuba.

Galeria

Bibliografia

  • Wehrmann M., Geschichte der St. Jakobikirche in Stettin bis zur Reformation W: BSt AF Bd. XXXVII, Stettin 1887.
  • Bahlow F., Das Prioratshaus bei St. Jakobi in Stettin. W: Monatsblätter, Jg. 21 - Nr. 2; Nr. 3; Nr. 4/5. Stettin 1907.
  • Wehrmann M., Geschichte der Stadt Stettin. Stettin 1911.
  • Bahlow F., Reformationsgeschichte der Stadt Stettin. Stettin 1920.
  • Hoogeweg H., Das Kloster Wilhelmstal. W: Monatsblätter der Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde. Jg. 35. H. 9. Stettin 1921.
  • Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Hugo Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von Carl Fredrich. Stettin Leon Sauniers Buchhandlung 1926.
  • Heyden H., Die Kirchen Stettins und ihre Geschichte. Stettin 1936.

Zobacz też

Linki zewnętrzne



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk