Pommersches Landesmuseum Stettin

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania


Muzeum Starożytności Towarzystwa Historii i Starożytności Pomorza w refektarzu Bogusława na zamku szczecińskim, lata 90. XIX wieku, zdjęcie ze zbiorów Archiwum Fotografii Muzeum Narodowego w Szczecinie.

Pommersches Landesmuseum in Stettin (Pomorskie Muzeum Krajowe w Szczecinie), muzeum regionalne działające w latach 1927–1945, do 1934 roku pod nazwą Provinzialmuseum Pommerscher Altertümer (Prowincjonalne Muzeum Starożytności Pomorskich). Instytucja gromadząca, opracowująca i udostępniająca zabytki związane z historią kultury ziem położonych w granicach ówczesnej Prowincji Pomorze, od czasów najdawniejszych po pierwsze dekady XX wieku.

Historia

Muzeum zostało utworzone na mocy umowy zawartej w Szczecinie w dniu 21 grudnia 1927 roku pomiędzy regionalnym organem samorządowym – Związkiem Prowincjonalnym (Komunalnym) Pomorza (niem. Provinzialverband Pommern) a Pomorskim Towarzystwem Historii i Starożytności (niem. Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde) – stowarzyszeniem założonym w 1824 roku w celu badania, gromadzenia i ochrony dziedzictwa kulturowego ziem pomorskich.

Z inicjatywą umieszczenia w przyzwoitych warunkach lokalowych i przyjęcia opieki nad kolekcją starożytności pomorskich (Pommersche Altertumssammlung), gromadzoną w Szczecinie od 1824 roku przez Towarzystwo Starożytności wyszedł w maju 1923 roku starosta krajowy (Landeshaptmann) Johannes Sarnow (1860–1924). Skłoniła go do tego nie tylko zauważalna na Pomorzu po pierwszej wojnie światowej tendencja do tworzenia lokalnych muzeów (Heimat-,Kreisheimatmuseen), co uwypuklało brak instytucji gromadzącej zbiory reprezentatywne dla całego regionu, lecz także potrzeba nadania funkcji zabytkowemu gmachowi dotychczasowej rezydencji sejmu prowincjonalnego (niem. Altes Landeshaus) po podjęciu decyzji o budowie nowego kompleksu administracyjnego przy placu Armii Krajowej (niem. Kaiser Wilhelm Str.) (obecnie gmach Urzędu Miejskiego w Szczecinie).

Muzeum Starożytności Towarzystwa Historii i Starożytności Pomorza w refektarzu Bogusława na zamku szczecińskim, lata 90. XIX wieku, zdjęcie ze zbiorów Archiwum Fotografii Muzeum Narodowego w Szczecinie.

Zarząd Prowincji w zamyśle pokrywał połowę kosztów utrzymania i rozwoju zbiorów muzealnych, którym nadano nazwę Prowincjonalna Kolekcja Starożytności Pomorskich (niem. Provinzialsammlung Pommerscher Altertümer). Po kilkuletnich uzgodnieniach pomiędzy wszystkimi zainteresowanymi stronami, a także wybudowaniu w latach 1924–1927 nowego gmachu administracji, w 1927 roku zebranie walne członków Pomorskiego Towarzystwa Historii i Starożytności wyraziło zgodę na przekazanie zbiorów muzealiów na rzecz samorządu, a Prowincjonalny Sejm Pomorza (niem. Provinziallandtag) podjął uchwałę o przeznaczeniu starej rezydencji na siedzibę Prowincjonalnego Muzeum Starożytności Pomorskich (Provinzialmuseum Pommerscher Altertümer). W ślad za tym ruszyły prace adaptacyjne w gmachu.

Umowa kompleksowo uregulowała organizację muzeum, jago zarządzanie, siedzibę oraz przekaz zbiorów, które były podstawą planowanej stałej ekspozycji ukazującej dawną kulturę regionu. Bogate zbiory zabytków Towarzystwa Historii i Starożytności Pomorza zostały przekazane pod opiekę Związku Prowincjonalnego Pomorza. Umieszczono je w utworzonym w myśl porozumienia muzeum regionalnym – Prowincjonalnym Muzeum Starożytności Pomorskich.

Związek Prowincjonalny przeznaczył i dostosował do potrzeb nowej instytucji swoją dotychczasową siedzibę, zabytkowy gmach sejmu stanów pomorskich, zajmujący parcele narożne po wschodniej stronie wylotu ulicy Staromłyńskiej (niem. Luisenstraße; do początku XIX wieku Mühlenstraße) na plac Żołnierza Polskiego (niem. Königsplatz).

W muzeum, którym miał zawiadywać dyrektor powoływany przez władze samorządowe, ustanowiono kolegialny organ administracyjno-doradczy tj. Komitet Zarządczy (Verwaltungsausschuß), złożony z reprezentantów obu stron sygnujących dokument.

Dyrektorem Prowincjonalnego Muzeum Starożytności Pomorskich został dr Otto Kunkel (1895–1984), który już od 1924 roku był zatrudniony w Szczecinie jako kustosz kolekcji starożytności zdeponowanej od 1912 roku w Muzeum Miejskim Szczecina (niem. Museum der Stadt Stettin, występujące także pod nazwą: Städtisches Museum Stettin lub Stadtmuseum Stettin) otwartym w 1913 roku w gmachu wybudowanym na Wałach Chrobrego (niem. Hakenterrasse). Otto Kunkel zarządzał placówką do zamknięcia jej działania w kwietniu 1945 roku, gdy opuścił Szczecin przed jego zdobyciem przez wojska radzieckie.

Część wystawy archeologicznej ze zbiorów Towarzystwa Historii i Starożytności Pomorza w Muzeum Miejskim Szczecina, lata 1913–1927, zdjęcie z archiwum Działu Archeologii Muzeum Narodowego w Szczecinie.

Uroczyste otwarcie Prowincjonalnego Muzeum Starożytności Pomorskich odbyło się w dniu 18 sierpnia 1928 roku. Wybudowany w latach 1726–1727 gmach, którego pierwotny projekt przygotował Gerhard Cornelius de Walrave (1692–1773), w 1928 roku adaptowano i wyposażono zgodnie z przyjętą koncepcją funkcjonowania muzeum. Urządzono zaplecze administracyjne, pomieszczenia magazynowe i pracownie oraz powierzchnie ekspozycyjne, które zaaranżowano w sposób umożliwiający chronologiczno-tematyczną prezentację regionalnych zbiorów historyczno-kulturowych.

Ekspozycje

Dużą, obejmującą 30 pomieszczeń powierzchnię wystawową, uzyskano wprowadzając narrację muzealną poprzez kolejne części budynku położone na dwóch kondygnacjach i przez dziedziniec. Ekspozycję podzielono pomiędzy następujące po sobie cztery główne części zbiorów, odpowiadające utworzonym wówczas działom merytorycznym: prehistorycznemu (Vorgeschichtliche Abteilung), etnograficznemu (Volkskundliche Abteilung), historycznemu (Geschichtliche Abteilung) i sakralnemu (Kirchliche Abteilung). Zwiedzanie rozpoczynało się od piętra, gdzie znajdowały się znaleziska prahistoryczne i średniowieczne, a kończyło w salach na parterze, w których umieszczono zabytki sztuki sakralnej. Konstrukcja wystawy umożliwiała, szczególnie w zakresie zbiorów archeologicznych, w miarę rozwoju odkryć i kolekcji zastępowanie dotychczasowych eksponatów nowymi.

W latach 1933–1934 dokonano gruntownej przebudowy i rozbudowy gmachu muzealnego. Budynek zyskał nowe sale ekspozycyjne, których liczba zwiększyła się do 45, salkę na ekspozycje czasowe i zebrania, większą przestrzeń na pracownie, a także kondygnację przeznaczoną na magazyny studyjne.

Gmach Prowincjonalnego Muzeum Starożytności Pomorskich w Szczecinie (stan 1928–1933), zdjęcie ze zbiorów Archiwum Fotografii Muzeum Narodowego w Szczecinie.

Ponowne otwarcie gmachu nastąpiło 2 listopada 1934 roku, a jednocześnie placówce nadano nową nazwę – Pomorskie Muzeum Krajowe w Szczecinie (Pommersches Landesmuseum in Stettin), pod którą instytucja działała do kwietna 1945 roku. Rozbudowana wystawa stała obejmowała salę prezentującą obszar pogranicza (Grenzlandraum), 10 pomieszczeń poświęconych prahistorii, 19 ukazujących kulturę ludową, 5 miejsko-mieszczańską (Städtisch-bürgerliche Abteilung), 4 historię regionu (Landesgeschichtliche Abteilung) i 6 pomieszczeń przeznaczonych na zabytki sztuki sakralnej. Poza ekspozycją stałą, muzeum organizowało wystawy czasowe. Tematyka ich, konsekwentnie odnosząca się bezpośrednio do Pomorza rzadziej szerzej, do strefy nadbałtyckiej, była zróżnicowana, od poświęconych historii kultury, po nowszą, niekiedy z realizacjami nacechowanymi propagandą polityczną, co było symptomatyczne w czasach III Rzeszy. Wśród pokazów okresowych wymienić można prezentację unikatowych zbiorów ze skarbca katedry kamieńskiej, czy wystawę poświęconą wybitnym postaciom Pomorza. W 1943 roku przygotowano także wystawę upamiętniającą 700-lecie nadania praw miejskich Szczecinowi. Średnia roczna frekwencja, z wyłączeniem wycieczek szkolnych, na wystawach w Pomorskim Muzeum Krajowym wynosiła około dwadzieścia tysięcy osób.

Podział zbiorów pokazowych uwidoczniony na nowej ekspozycji stałej praktycznie nie znalazł odzwierciedlenia w zmianach strukturalnych wewnątrz muzeum. Nadal funkcjonowały cztery dotychczasowe działy merytoryczne: prehistoryczny, etnograficzny, regionalno-historyczny i sztuki sakralnej, choć planowano utworzenie osobnego działu militariów. Wydzielono natomiast kilka kolekcji w zbiorach historycznych (obrazów, monet, uzbrojenia, sztandarów wojskowych oraz herbów i znaków własnościowych).

Kadra

Pomorskie Muzeum Krajowe nie miało zbytnio rozbudowanej kadry stałej. Personel pomocniczy był stosunkowo nieliczny, zapewniał jednak wykonywanie podstawowych działań w zakresie dokumentacji (np. fotografii) i bieżącej konserwacji zbiorów oraz organizację wystaw. Część prac wykonywano poza instytucją, w tym specjalistyczne zabiegi konserwatorskie, kopie zabytków, czy modele ekspozycyjne. Obsada naukowa była ograniczona do kilku pracowników. Działem Prehistorycznym kierował dyrektor dr Otto Kunkel. W 1933 roku zatrudniono dodatkowego opiekuna zbiorów archeologicznych, dr.(od 1941 dr. hab.) Hansa Jürgena Eggersa (1906–1975). Kustoszem Działu Etnograficznego był dr Walter Borchers (1906–1980). Działem Historii Regionalnej i Kultury Miejskiej oraz Działem Sztuki Sakralnej kierował do 1931 roku dr Franz Balke (1889–1972), który w 1932 roku został Konserwatorem Prowincjonalnym (Provinzialkonservator), a na jego miejsce zatrudniono dr. Hellmutha Bethego (1901–1959).

Gmach Pomorskiego Muzeum Krajowego w Szczecinie (stan 1934–1944), zdjęcie ze zbiorów Archiwum Fotografii Muzeum Narodowego w Szczecinie.

Pracownicy systematycznie publikowali zbiory, wyniki badań i studia w czasopismach Pomorskiego Towarzystwa Historii i Starożytności: miesięczniku „Monatsblätter” i roczniku „Baltische Studien” , a przedruki ich prac były zamieszczane w kolejnych zeszytach „Erwerbungs- und Forschungsbericht” wydawanych przez muzeum w latach 1933/34–1941. Od 1933 roku w „Baltische Studien” drukowano obszerne raporty roczne z prac prowadzonych w poszczególnych działach muzeum. Artykuły muzealników ukazywały się także w lokalnych periodykach i wydawnictwach oraz w czasopismach naukowych. Pracownicy muzealni wygłaszali liczne prelekcje i wykłady w regionie, a także brali udział w konferencjach niemieckich i zagranicznych (np. Otto Kunkel z referatem na konferencji archeologów z krajów nadbałtyckich w 1930 roku w Rydze).

Przez kilkunastoletni okres działalności muzeum odwiedziło kilkudziesięciu naukowców z różnych krajów, którzy przyjeżdżali tutaj, żeby zapoznać się ze zbiorami. Placówka utrzymywała także kontakty i współpracę z wieloma instytucjami, organizacjami, a także stowarzyszeniami naukowymi i zawodowymi, należała także do Niemieckiego Związku Muzeów. Otto Kunkel, jako dyrektor instytucji, inicjował i wspierał powołanie regionalnej grupy roboczej lokalnych muzeów (Arbeitsgemeinschaft Pommerscher Museen).

Zbiory

Zbiory Pomorskiego Muzeum Krajowego składały się z dwóch podstawowych inwentarzy: starego – zasobu zgromadzonego w latach 1824–1924 przez Towarzystwo Historii i Starożytności Pomorza oraz nowego – otwartego w 1924 roku i rozwijanego do 1944 roku. W obu inwentarzach znajdowały się różne kategorie zabytków (z zakresu historii kultury, archeologiczne, etnograficzne, historii regionu i sztuki sakralnej), które były rozdzielone pomiędzy funkcjonujące w muzeum działy.

Ekspozycja stała w Prowincjalnym Muzeum Starożytności Pomorskich w Szczecinie – pradzieje, sale z zabytkami z epoki kamienia na piętrze gmachu, stan z lat 1928–1933, zdjęcie z archiwum Działu Archeologii Muzeum Narodowego w Szczecinie.

Powołane w 1824 roku Pomorskie Towarzystwo Historii i Starożytności Pomorza od początku działalności podjęło się gromadzenia regionalnych zbiorów muzealnych,zgodnie z sugestiami kanclerza Prus Karla Augusta von Hardenberga (1750–1822) z 1821 roku. Zaczynem kolekcji były zabytki przechowywane w Zintegrowanym Królewskim i Miejskim Gimnazjum (Vereinigtes Königliches und Stadtgymnasium) w Szczecinie, do których dołączone zostały niewielkie zbiory przywiezione przez nadprezydenta prowincji (Oberpräsident der Provinz Pommern) Johanna Augusta Sacka (1734–1831), inicjatora utworzenia Towarzystwa Starożytności.

W 1826 roku, dzięki wsparciu księcia Fryderyka Wilhelma (późniejszego króla pruskiego Fryderyka Wilhelma IV), zbiory umieszczono w sali udostępnionej Towarzystwu w skrzydle menniczym szczecińskiego zamku książąt pomorskich. Przyrost zabytków był jednak na tyle duży, że nie mogły być udostępniane w pomieszczeniu, gdzie odbywały się także zebrania członków organizacji.

W 1838 roku kolejne pomieszczenia przekazała księżna Elżbieta. W latach pięćdziesiątych XIX wieku zbiory były rozmieszczone w większej sali i dwóch mniejszych pomieszczeniach, gdzie przechowywano je w trzech szafach ściennych, trzech stołach prezentacyjnych i w dwóch szafach z podwójnymi pulpitami. W 1879 roku, po odrestaurowaniu południowego skrzydła zamku, kolekcję starożytności przeniesiono do dużej (około 40×12 m) sali refektarzowej (Bogislawremter), gdzie było możliwe udostępnienie eksponatów na wystawie. Towarzystwo otworzyło wtedy Muzeum Starożytności (Antiquarisches Museum, Altertumsmuseum), które można było zwiedzać w środy i niedziele.

W 1886 roku część zabytków prehistorycznych z pomorskich zbiorów starożytności była eksponowana na wystawie archeologicznej w Berlinie. W 1911 roku szczecińskie władze miejskie porozumiały się z Towarzystwem Historii i Starożytności Pomorza w sprawie przeniesienia kolekcji starożytności z zamku do budowanego właśnie gmachu Muzeum Miejskiego w Szczecinie, gdzie jako kolekcja specjalna miały być umieszczone na ekspozycji i w magazynach. Ulokowano ją w nowym miejscu w 1912 roku. Muzeum zostało otwarte 13 czerwca 1913 roku. Placówka ta była jednak zgoła inaczej sprofilowana w zakresie gromadzonych zbiorów, w których dominowała historia naturalna (kolekcje geologiczne, przyrodnicze), sztuka antyczna (kopie i oryginalne zabytki), a także działalności ukierunkowanej na gromadzenie i prezentację sztuki współczesnej. Na zbiory związane z historią kultury ziem pomorskich przeznaczono mało miejsca, zarówno wystawienniczego, jak magazynowego, dlatego też inicjatywa powołania pomorskiego muzeum regionalnego spotkała się z dobrym przyjęciem ze strony regionalistów.

Magazyn zbiorów studyjnych na poddaszu gmachu Pomorskiego Muzeum Krajowego w Szczecinie: góra – stan 1934–1944; dół – stan po zniszczeniach gmachu w 1944 roku; zdjęcie z archiwum Działu Archeologii Muzeum Narodowego w Szczecinie.

W takiej placówce zabytki zgromadzone przez równe sto lat w ramach zbiorów Towarzystwa Historii i Starożytności Pomorza stawały się zasobem podstawowym, w dodatku licznym, bo obejmującym niemal dziewięć tysięcy pozycji inwentarzowych i kolekcję numizmatów.

W 1924 roku został ostatecznie zamknięty inwentarz muzealiów Towarzystwa. W jego miejsce wprowadzono nowy – prowincjonalne zbiory starożytności pomorskich. Ogniwem pośrednim pomiędzy oboma inwentarzami były nabytki z okresu przechowywania zbiorów regionalnych w Muzeum Miejskim, które sygnowano literami „ST.M.” Stanowiły one punkt wyjścia do prowadzenia nowej ewidencji zbiorów regionalnych, w której zabytki miały sygnaturę „P.S.” (od nazwy Provinzial-Sammlung), poprzedzającą numer bieżący. W 1944 roku, pod koniec działalności Pomorskiego Muzeum Krajowego, te zasoby liczyły około 5150 pozycji inwentarzowych. W 1936 roku został wprowadzony dodatkowy zbiór, tzw. magazynowy (M-Inventar), w którym ujęto mniej istotne zabytki archeologiczne pozostające poza zbiorem głównym. Zawierał on około siedemset – osiemset pozycji.

Źródła pozyskiwania zabytków były podobne w czasach gromadzenia muzealiów przez Towarzystwo Historii i Starożytności Pomorza i w okresie działalności Pomorskiego Muzeum Krajowego. Nabywano je w drodze zakupów, poprzez przekazy, dary, niekiedy całych kolekcji prywatnych (np. w 1904 roku pokaźne zbiory prahistoryczne Daniela Friedricha Maaßa zgromadzone w latach 1820–1864), a także poszukiwania i badania terenowe. W obu inwentarzach najliczniej reprezentowane były zabytki archeologiczne, które z biegiem czasu coraz częściej pozyskiwano z badań towarzyszących przypadkowym odkryciom, a także z planowych poszukiwań i wykopalisk. Ta tendencja szczególnie związana jest z aktywnością w Towarzystwie Starożytności Adolfa Stubenraucha (1851–1922), który przez ponad trzydzieści lat pełnienia funkcji opiekuna zabytków zgromadził olbrzymią liczbę informacji o odkryciach archeologicznych, osobiście je weryfikował, a często również prowadził wykopaliska ratunkowe. W podobny nurt, choć nieporównywalnie profesjonalniej realizowany i spożytkowany naukowo, wpisała się praca w muzeum Hansa Jürgena Eggersa.

Niezmiernie istotnym czynnikiem rozwoju zbiorów archeologicznych Pomorskiego Muzeum Krajowego było powiązanie jego działalności z ochroną zabytków. Otto Kunkel został w 1924 roku mianowany na urząd państwowego konserwatora (Staatlicher Vertrauensmann – według aktualnej terminologii odpowiednik Landesarchäologe lub Landeskonservator für Bodendenkmalpflege) zabytków archeologicznych na Pomorze. W krótkim czasie zorganizował sprawny system ochrony, w którym główną rolę odgrywali społeczni opiekunowie zabytków archeologicznych, często powiązani z lokalnymi muzeami, powołani w każdym ówczesnym powiecie. Ich meldunki o nowych odkryciach, których w latach trzydziestych XX wieku było nawet do 600 w skali roku, napływały do Pomorskiego Muzeum Krajowego. W ślad za meldunkami docierały także znaleziska, które często pozostawały w zbiorach szczecińskich.

Początek drugiej wojny światowej nie wpłynął znacząco na sytuację Pomorskiego Muzeum Krajowego. Cezurę w jego dziejach stanowi dopiero 1942 rok. Wtedy rozpoczęto działania zabezpieczające zbiory i dokumentację przed niebezpieczeństwem nalotów. Do 1944 roku ewakuowano z gmachu najważniejsze zbiory muzealiów, biblioteki i dokumentację. Dyslokowano je do różnych miejsc na terenie całego Pomorza. Akcją tą objętych zostało kilka tysięcy zabytków, setki książek, część archiwum fotografii, katalogów oraz wszystkie inwentarze. W gmachu muzeum zabytki i dokumentację przemieszczano na niższe piętra i do piwnic.

Magazyn zbiorów pokazowych w górnej kondygnacji gmachu Pomorskiego Muzeum Krajowego w Szczecinie: góra – stan 1934–1944; dół – stan po zniszczeniach gmachu w 1944 roku; zdjęcie z archiwum Działu Archeologii Muzeum Narodowego w Szczecinie.

Sytuacja skomplikowała się w 1944 roku, gdy budynek w styczniu i w sierpniu, ucierpiał na skutek bombardowań. Do końca 1944 roku zbiory porządkowano. W styczniu 1945 roku w trzech różnych miejscach w Szczecinie rozmieszczono egzemplarze dokumentacji ewakuacyjnej. W tym czasie muzeum zostało ostatecznie zamknięte dla zwiedzających. Na miejscu pozostała część personelu pomocniczego i dyrektor, który opuścił Szczecin po połowie kwietnia 1945 roku.

Bibliografia

  • Altenburg Otto, Die vorgeschichtlichen und kulturgeschichtlichen Sammlungen der Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde, „Monatsblätter“ 1928, 42/6–8 (Festnummer zur Eröffnung des Provinzialmuseums Pommerscher Altertümer zu Stettin – 18. Aug. 1928), s. 83–96 (3–16).
  • Kunkel Otto, Entstehung, Einrichtung und Aufgaben des Provinzialmuseums Pommerscher Altertümer, „Monatsblätter“ 1928, 42/6–8 (Festnummer zur Eröffnung des Provinzialmuseums Pommerscher Altertümer zu Stettin – 18. Aug. 1928), s. 105–115 (25–35).
  • Kunkel Otto, Rundgang durch die Schausammlungen des Provinzialmuseums pommerscher Altertümer„ Monatsblätter“ 1928, 42/6–8 (Festnummer zur Eröffnung des Provinzialmuseums Pommerscher Altertümer zu Stettin – 18. Aug. 1928), s. 116–134 (36–54).
  • Kunkel Otto, Das Provinzialmuseum Pommerscher Altertümer in Stettin,„Museumskunde“ 1929, NF 1, s. 111–121.
  • Kunkel Otto, Le Musée des antiquitéspoméraniennes de Stettin et la muséographie moderne, „MOUSEION“ 1934, 8/25–26 (I–II 1934), 113-119.
  • Kunkel Otto, Das Pommersche Landesmuseum, „Das Bollwerk 1934, „5/10, 2-12.
  • Kunkel Otto, Urgeschichte [Forschungsberichte, Urgeschichte. Volkskunde. Landesgeschichte und Stadtkultur, kirchliche Kunst (Mitteilungen aus dem Pommerschen Landesmuseum)], „Baltische Studien“ 1934, NF 36, 327–337.
  • Eggers Hans-Jürgen, Pommersche Vorgeschichtsforschung im Exil (1945–1960), „Baltische Studien“ 1961, NF 48,s.
  • Kunkel Otto, Aus der Geschichte des pommerschen Museumswesens, „Baltische Studien“ 1972, NF58, s. 77–113.
  • Gaziński Radosław, Gut Paweł, Szukała Maciej, Archiwum Państwowe w Szczecinie. Przewodnik po zasobie archiwalnym. Akta do 1945 roku, Warszawa – Szczecin 2002, ISBN 83-89115-03-4.
  • Kowalski Krzysztof, Filipowiak Władysław, Dawne zbiory archeologiczne Muzeum Narodowego w Szczecinie / The Former Archaeological Collections of the National Museum in Szczecin, W: red. Kowalski K., Kozłowska D., ZAGINIONE – OCALONE. Szczecińska kolekcja starożytności pomorskich / LOST – SAVED. The Pomeranian Antiquities Collection of Szczecin, Szczecin 2012, s. 9–34, ISBN 978-83-63365-20-2.



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Krzysztof Kowalski