Pomoc społeczna

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Pomoc społeczna – siły i środki mające na celu zabezpieczenie potrzeb społecznych obywateli, którzy nie są w stanie samodzielnie lub przy pomocy rodziny żyć w warunkach uznawanych za godziwe. Opieka społeczna świadczona jest na określonych obyczajem lub przepisami warunkach, dla ludzi chorych, niesprawnych, niezdolnych do pracy lub nie mogących jej uzyskać. Kierowana jest nie tylko do ludzi uważanych za ubogich[1]. Kierunki rozwojowe pomocy społecznej ewoluują z zabezpieczania potrzeb podstawowych na świadczenie usług opiekuńczych i pomoc w zorganizowaniu życia osobom niepełnosprawnym nawet wtedy, gdy posiadają one zabezpieczenie materialne. Zasadami pomocy społecznej są m.in.[2]:

  • powszechność,
  • uspołecznienie,
  • prawna i moralna odpowiedzialność rodziny,
  • uwzględnienie celów i możliwości organów udzielających pomocy[3],
  • zapobieganie sytuacjom, które uniemożliwią osobom i rodzinom przezwyciężenie trudnych sytuacji życiowych [4]

Państwowa pomoc społeczna regulowana jest obecnie ustawą o pomocy społecznej. W myśl tej ustawy Pomoc społeczną organizują organy administracji rządowej i samorządowej, współpracując w tym zakresie, na zasadzie partnerstwa, z organizacjami społecznymi i pozarządowymi, Kościołem Katolickim, innymi kościołami, związkami wyznaniowymi oraz osobami fizycznymi i prawnymi[5].

Główną instytucją organizującą pomoc społeczną w Szczecinie jest obecnie Miejski Ośrodek Pomocy Rodzinie (MOPR) oraz jego agendy (Rejonowe Ośrodki Pomocy Rodzinie, jednostki organizacyjne pomocy, świetlice środowiskowe i schroniska dla bezdomnych)[6]. Ponadto, w zależności od rodzaju problemu, o pomoc można zwrócić się ośrodków udzielających pomocy na terenie Miasta, takich jak:

Archidiecezji Szczecińsko- Kamieńskiej, ul. Mickiewicza 3

  • domy pomocy społecznej,
  • Centrum Świadczeń Rodzinnych i biura udzielające dodatków mieszkaniowych[7].

Historia

Opieka społeczności nad słabszymi to jedno z najdawniej znanych zachowań społecznych ludzi, ściśle związane z pojęciem współczucia i postawą opiekuńczości, polegające na udzielaniu pomocy osobnikom młodym i najstarszym, słabszym lub chorym, niedołężnym i niepełnosprawnym. Jest to emocja związana z myśleniem racjonalnym, a dowody wieloletniej opieki nad osobami rannymi i chorymi oraz dziećmi i starszymi znane są już u poprzedników Homo sapiens, żyjących ponad 500 - 40 tys. lat temu Homo heidelbergensis i neandertalczyków[8].

Dobroczynność rozumiana jako zorganizowana forma udzielania pomocy na pewno znana była społeczeństwom antycznym. Odnotowane w dokumentach historycznych formy dobroczynności polegały głównie na rozdawnictwie zbóż (Egipt, Rzym), ale skierowane były nie do wszystkich potrzebujących, lecz do wyselekcjonowanych grup społecznych, często wcale nie najuboższych. Solidarność uboższych zinstytucjonalizowana była poprzez różne organizacje społeczne, zawodowe i religijne, często wiązała się z wspólnym pochodzeniem etnicznym lub miejscem zamieszkania. Na podkreślenie zasługuje fakt, że udzielanie pomocy w tym czasie związane było z pozyskiwaniem prestiżu przez darczyńców (oczekujących jednocześnie odpłaty w postaci wypełnienia zobowiązań klienckich lub im podobnych (na przykład zaciągnięcie się do wojska). Dopiero ideały pobożnej litości propagowane przez chrześcijan objęły żebraków, wdowy, sieroty, chorych i bezdomnych[9]. Dobroczynność rozumiana jako doraźne lub długoterminowe organizowanie opieki dla „najuboższych i potrzebujących” rozwijała się w średniowieczu na gruncie fundacji kościelnych (zakonnych i parafialnych) oraz w gminach miejskich.

Rozwój organizowanej przez państwo pomocy społecznej nasilił się wraz z rozwojem kapitalizmu, a więc zarówno ogólnym wzrostem poziomu życia, szczególnie w miastach, jak też wzrostem ilości ludzi ubogich nie mających wsparcia w tradycyjnych społecznościach wiejskich. Pojawienie się licznej klasy robotniczej i zagrożenie wybuchami buntów społecznych wywołało konieczność zmiany prawa. W oczywisty sposób pierwszym państwem dostosowującym się do tej sytuacji była ówcześnie najwyżej rozwinięta Wielka Brytania, w której w 1834 zreformowano niemal 150 letnie „prawo ubogich”. W Polsce wprowadzono nowoczesne przepisy o pomocy społecznej dla ubogich i niezdolnych do pracy 2 grudnia 1817, a 16 sierpnia 1923 uchwalono ustawę o opiece społecznej (Dz. U. Nr 92, poz. 726)[10].

Pomoc społeczna w Szczecinie

do 1945

W Szczecinie pierwsze przytułki dla ubogich, zakładane jako tzw. szpitale przy kościołach znane są od XIII wieku (św. Ducha, św. Jerzego), W 2 połowie XIVw. powstał „Szpital św. Gertrudy”, przeznaczony dla obcokrajowców, marynarzy i trędowatych. Były one finansowane z funduszy miejskich, kościelnych oraz darowizn prywatnych.

W 1261 Barnim I ustanowił przy kościele św. Piotra i Pawła „Fundację Mariacką” (Marienstift), przeznaczając na jej utrzymanie część wpływów z dóbr kościelnych. Dwa lata później siedzibę fundacji przeniósł do nowego kościoła pw. Beatae Mariae. Fundacja sponsorowała szkółkę przykatedralną (Domschule). Po reformacji majątek fundacji wzrósł o dochody z parafii św. Ottona oraz dodatkowe przydziały gruntów i dziesięcin z kościoła w Bukowie. Posiadała także kilka placów i domów w samym Szczecinie. Dochody były przeznaczane przede wszystkim na utrzymanie Pedagogium i powstałe na jej bazie „Królewskie Gimnazjum Akademickie” (Regium Gymnasium Carolinum). Do końca swojego istnienia (1945) fundacja związana była z utrzymaniem gimnazjum.

Około 1441 przy dzisiejszej ul. Grodzkiej powstał „Zajazd Nędzy” (Elsendshof), pw. św. Elzbiety. Początkowo był to przytułek dla cudzoziemców, rozbitków morskich, podróżnych i biednych dzieci mieszczący się w jednym domu, ale z czasem rozrósł się do kilku obiektów. W 1723 wchodził w skład „Fundacji Klasztoru św. Jana”. W 1830 zmieniono jego nazwę na „Zajazd św. Jana”, a od 1857 jego budynki przeznaczono na cele szkolne.

W 1563 Barnim IX powołał „Szpital Fundacji św. Piotra dla biednych, chorych i starych”. Powstawały także fundacje mające zapewnić opiekę starcom, wdowom i kalekom. Największe z nich to poreformacyjna „Fundacja Klasztoru św. Jana”, zwana też „Kasą Ubogich” (powołana 1535), mieszcząca się w dawnym klasztorze franciszkanów, która połączyła majątek wcześniej powstałych fundacji ("Szpital św. Ducha”, „Szpital św. Gertrudy” i „Szpital św. Jerzego”), pod świeckim nadzorem rady miejskiej. Istniała do XX w., gromadząc pokaźny majątek (w tym nieruchomości ziemskie i lokaty kapitałowe). Opiekowała się wdowami i dziećmi będącymi w trudnej sytuacji materialnej, jednak mogącymi ponieść pewną część kosztów swojego utrzymania – wyłączone były spod jej opieki osoby najbiedniejsze.

Podobną funkcję pełniła, od 1633, „Fundacja Hermanna Berckhoffa” przy ul. Podgórnej. W jej domu opieki mieszkało 12 wdów po szczecińskich kupcach i rzemieślnikach. W XIX w. została przeniesiona na ul. Potulicką – utrzymywała wtedy 14 osób..

W 1730 na Łasztowni powstał pierwszy szczeciński sierociniec (Waisenhaus) pastora J. Ch. Schinmeyera. Wraz z prowadzonym przy nim (pierwszym w Prusach) seminarium nauczycielskim, własną drukarnią oraz szkołą elementarną i szkołą łacińską istniały do 1736 roku (został zmuszony do opuszczenia przez miejscowe władze, pod naciskiem duchowieństwa ewangelickiego)[11].


W XVIII w. zaczęły powstawać kolejne fundacje, zakładane przez różne grupy społeczne i organizacje zawodowe.

Fryderyk II w 1742 roku wydał regulamin funkcjonowania zakładów opiekuńczych na terenie miast i wsi. W tym okresie pod patronatem magistratu powołano „kasy Ubogich"(Armekastens) składającą się z przedstawicieli magistratu, kupców i rzemieślników, finansowaną ze zbiórek w domach i kościołach oraz kasy miejskiej. Prawo krajowe ustanowione w 1794 roku stwierdzało, że pomoc ma docierać do wszystkich biedaków, aby nikt potrzebujący nie pozostał bez wsparcia. Na podstawie ordynacji miejskiej z 19 listopada 1808 powołano, w ramach Magistratu, „Dyrekcję ds. Ubogich” (Armen-Direction). Jej komisje zarządzały szpitalami, zakładami opiekuńczymi, przytułkami, pensjonatami dla dzieci, domami wychowawczymi oraz szkołami podstawowymi i średnimi przeznaczonymi dla ubogich. Udzielano zasiłków pieniężnych oraz w żywności, opale i lekach. Nadal funkcjonowały fundacje prywatne i społeczno-zawodowe (np. na bazie resurs kupieckich).

15 maja 1830 nadprezydent Johann August Sack utworzył „Stowarzyszenie dla Wychowania Moralnego Zaniedbanych Dzieci”, które zajęło się tworzeniem sieci domów wychowawczych w Prowincji Pomorskiej. Dzięki temu powstał m.in. duży zakład wychowawczy w Żelechowej (początkowo dla 130 chłopców) i sierociniec na Drzetowie. Powstawały domy opieki dla samotnych dziewcząt i matek z dziećmi, szpitale i sanatoria dla dzieci, zakłady dla umysłowo chorych i epileptyków.

Po I wojnie światowej na terenie miasta sprawami opieki społecznej zarządzał Urząd ds. ubogich (Armenamt). W tym czasie oprócz „zamkniętych” zakładów opieki rozszerzono pomoc społeczną na prowadzenie otwartych stołówek dla bezdomnych, bezrobotnych i włóczęgów oraz żebraków i osieroconych dzieci. W latach 1924 - 1945 zagadnieniami szeroko pojętej opieki społecznej zajmował się Urząd ds. Opieki Społecznej (Wohlfahrtsamt).

W okresie hitlerowskim (19331945), obok innych stowarzyszeń dobroczynnych, działały 2 faszystowskie organizacje organizujące imprezy masowe i turystyczne: „Narodowo-Socjalistyczna Ludowa Opieka Społeczna” (Nationalsozialistische Volkswohlfahrt”) i „Siła przez Radość” (KdF). Kładły one nacisk na organizację turystyki i wypoczynku. Organizowały nie tylko wycieczki po porcie, ale nawet do krajów skandynawskich i w Alpy. KdF dysponowała statkami wycieczkowymi Wilhelm Gustloff oraz „Robert Ley”.

1945 - 1951

Po 2 wojnie światowej, w maju 1945, przy Urzędzie Pełnomocnika Rządu na Okręg Pomorze Zachodnie, utworzono Wydział Zdrowia. Nadzorował PUR i PCK, które natychmiast po przejęciu Szczecina przez Polskę podjęły opiekę nad napływającymi do Szczecina osiedleńcami i wciąż zamieszkującymi tu Niemcami.

  • Placówki PCK prowadziły punkty sanitarne, stołówki i tzw. kuchnie ludowe, domy noclegowe i hotele.. Udzielały także świadczeń leczniczych oraz informacji o osobach zaginionych podczas wojny, pomagały odnajdować członków rodzin itp. Do końca 1945 zorganizowano punkty sanitarno - odżywcze na dworcach PKP oraz przychodnie lecznicze i szpitale (pierwszy przy ul. Unii Lubelskiej. Od 1951 PCK oddała szpitale i inne agendy lecznicze oraz szkołę pielęgniarską, zajmując się działalnością statutową, to jest profilaktyką zdrowotną i szkoleniem sanitarnym, tworzeniem punktów opieki nad chorymi w domu, kluby honorowych dawców krwi i udzielanie pomocy najuboższym.
  • PUR utworzył w Szczecinie 4 punkty repatriacyjne, których zadaniem było m.in. organizowanie osadnictwa, opieki sanitarnej i żywieniowej oraz zatrudnianie osiedleńców. Od 1946 zajmował się także sprawami związanymi z wysiedlaniem ludności niemieckiej i radzieckiej. Struktury PUR zostały rozwiązane do 1951. Po rozwiązaniu PUR część jego zadań z zakresu opieki nad repatriantami i przesiedleńcami przejęły wojewódzkie i miejskie wydziały zdrowia i opieki społecznej. Współpracowały one m.in. z Polskim Komitetem Pomocy Społecznej (PKPS), PCK, Ligą Kobiet Polskich i związkami rencistów oraz kombatantów.

1951 - 1990

Od początku lat 50. XX wieku znaczna część zadań z zakresu opieki społecznej przypadła wydziałom zdrowia urzędu miejskiego i urzędu wojewódzkiego, przy czym zadaniem głównym była opieka nad ludźmi starymi, inwalidami i dziećmi upośledzonymi . Tworzono domy dziennego pobytu, kluby rencistów, organizowano rehabilitację, wczasy itp. Współpracowano przy tym z Polskim Komitetem Pomocy Społecznej (PKPS), PCK, związkami rencistów, kombatantów i inwalidów oraz Ligą Kobiet Polskich.

po 1990

W 1990 zadania opieki społecznej zostały przekazane do Ministerstwa Pracy i Polityki Socjalnej, powołując wojewódzkie zespoły (WZPS) i miejskie ośrodki pomocy społecznej (MOPS – później MOPR). Pierwsza ustawa o pomocy społecznej została uchwalona 29 listopada 1990. W myśl tej ustawy i jej nowelizacji gminy realizują „własne” zadania pomocy społecznej (same muszą je sfinansować) oraz dotowane centralnie zadania „zlecone”:

  • do zadań własnych Miasta należą takie jak: obowiązkowe zapewnienie schronienia, wyżywienia, odzieży itp. osobom ich potrzebującym, opieka opiekuńcza w miejscu zamieszkania oraz nieobligatoryjne świadczenia rzeczowe i finansowe;
  • zadania zlecone to głównie wypłacanie zasiłków stałych i okresowych oraz inne formy pomocy wynikające z programów rządowych.

Przypisy

  1. Mała encyklopedia medycyny. T.2. Red. Rożniatowski, Tadeusz. Wydanie ósme. Warszawa: PWN, 1990. s. 835, 836.
  2. Mała encyklopedia medycyny. T.3. Red. Rożniatowski, Tadeusz. Wydanie ósme. Warszawa: PWN, 1990. s. 947, 948.
  3. Art. 3.4. Ustawy z 12 marca 2004 o pomocy społecznej. W: Załącznik do obwieszczenia Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 14 listopada 2012 r. (poz. 182) . Za: Dziennik Ustaw RP 2013, poz. 182 tom 1 [online]. [Przeglądany: 4 kwietnia 2013]. Dostępny w: http://www.dziennikustaw.gov.pl/du/2013/182/1.
  4. Art. 3.2. Ustawy z 12 marca 2004 o pomocy społecznej. Poz. cyt.
  5. Art. 2.2. Ustawy z 12 marca 2004 o pomocy społecznej. W: Załącznik do obwieszczenia Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 14 listopada 2012 r. (poz. 182) . Za: Dziennik Ustaw RP 2013, poz. 182 tom 1 [online]. [Przeglądany: 4 kwietnia 2013]. Dostępny w: http://www.dziennikustaw.gov.pl/du/2013/182/1.
  6. Miejski Ośrodek Pomocy Rodzinie w szczecinie. Strona główna. [online]. [Przeglądany 8 kwietnia 2013]. Dostępny w: http://mopr.szczecin.pl/.
  7. Pomoc w Szczecinie – Pomoc Społeczna na terenie miasta. W: BIP UM szczecin [online]. [Przeglądany: 4 kwietnia 2013]. Dostępny w: http://bip.um.szczecin.pl/umszczecinbip/chapter_50213.asp?soid=D51851150B9442DB80269871C9996772.
  8. Pastuszka, Wojciech. Prehistoria współczucia. 6 października 2010. W: Archeowieści [online]. [Przeglądany 09 kwietnia 2013]. Dostępny w: http://archeowiesci.pl/2010/10/06/prehistoria-wspolczucia/.
  9. Whittakerm Charles R. Ubogi. W: W kręgu codzienności. Człowiek Rzymu. Red. Giardina, Andrea. Warszawa: Świat książki, 2000. s. 337 – 369.
  10. Nitecki, Stanisław. Prawo do pomocy społecznej w polskim systemie prawnym. Monografia. Warszawa: Wolters Kluwer Polska sp. z o.o., 2008. ISBN 978-83-7526-824-9; ISSN 1897-4392. s. Za: Książki [online]. [Przeglądany 09 kwietnia 2013]. Dostępny w: http://books.google.pl/books?id=cf-ARxmR9gMC&pg=PA19&lpg=PA19&dq=Polska+wprowadzi%C5%82a+nowoczesne+przepisy+o+pomocy+spo%C5%82ecznej+w+1817+roku&source=bl&ots=hmLgwFylVf&sig=4a3bvUT8rWBUEXL1VTOJ1zgEzP4&hl=pl&sa=X&ei=ihFkUZ2GK4LHtQbRrYCYCg&ved=0CDYQ6AEwAQ#v=onepage&q&f=false.
  11. Encyklopedia Szczecina. T.2. Red. Tadeusz Białecki. Szczecin: Uniwersytet Szczeciński, 2000. ISBN 83-7241-089-5. s. 315.

Bibliografia

  • Encyklopedia Szczecina. T.1. Red. Tadeusz Białecki. Szczecin: Uniwersytet Szczeciński, 2000. ISBN 83-87341-45-2. s. 60, 266 - 267, 691 – 692.
  • Encyklopedia Szczecina. T.2. Red. Tadeusz Białecki. Szczecin: Uniwersytet Szczeciński, 2000. ISBN 83-7241-089-5. s. 33 – 34, 121, 315, 483, 667. 

Zobacz też

Linki zewnętrzne

  • Pomoc społeczna. W: Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej. BIP [online]. [Przeglądany: 4 kwietnia 2013]. Dostępny w: http://www.mpips.gov.pl/pomoc-spoleczna/.
  • Ustawa z 12 marca 2004 o pomocy społecznej. W: Załącznik do obwieszczenia Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej, z dnia 14 listopada 2012, (poz. 182). Za: Dziennik Ustaw RP 2013, poz. 182 tom 1 [online]. [Przeglądany: 4 kwietnia 2013]. Dostępny w: http://www.dziennikustaw.gov.pl/du/2013/182/1.



IES64.png
Autor opracowania: Wojciech Banaszak