Punkty zborcze dla przesiedleńców niemieckich na terenie Szczecina (1945-1947)

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Skocz do: nawigacja, szukaj
Transport Niemców z Pomorza w oczekiwaniu na rejestrację w Punkcie Zborczym Nr 3

Powstanie punktów zborczych dla przesiedleńców niemieckich na terenie Szczecina w latach 1945-1947 wiąże się ściśle z porozumieniem zawartym w Poczdamie w dniach 17 lipca2 sierpnia 1945 r. przez rządy tzw. Wielkiej Trójki, które postanowiły, że niezwłocznie należy przystąpić do przesiedlenia ludności niemieckiej pozostałej na terenie Polski, Czechosłowacji i na Węgrzech do stref okupacyjnych Niemiec.

Historia

Zanim podpisano umowę regulującą techniczne i organizacyjne warunki przesiedlenia, już w czerwcu 1945 roku nastąpił tzw. dobrowolny odpływ Niemców, spowodowany przede wszystkim warunkami bytowymi, a także przymusowe wysiedlenia dokonane pod koniec czerwca przez Wojsko Polskie. Bezpośrednim powodem tych ostatnich był pomysł osadzenia w pasie granicznym osadników wojskowych. [1] Jednocześnie odnotowujemy masowy napływ Niemców do Szczecina (spowodowany drugim wyjściem polskiego Zarządu Miasta, a także nakazem opuszczenia Pomorza Przedniego przez szczecińskich Niemców ewakuowanych tam przed zajęciem Szczecina przez Armię Czerwoną). Wśród nich było również wielu mieszkańców z prawobrzeżnej części Pomorza, ewakuowanych przez władze hitlerowskie jeszcze przed ofensywą oddziałów radzieckich. Nie mogąc wrócić do swoich miejsc zamieszkania próbowali przeczekać do czasu wyjaśnienia ich sytuacji w tzw. obozie przejściowym pod Wałami Chrobrego. [2]

Obóz przejściowy Wały Chrobrego

Teren byłego obozu przejściowego Hakenterrasse 1946

Polski Zarząd Miasta z prezydentem Zarembą na czele wchodząc po raz drugi do Szczecina w dniu 9 czerwca 1945 zastał na nabrzeżu pod Wałami Chrobrego kilka tysięcy Niemców przybyłych od połowy maja do miasta pociągami, a także drogą wodną z terenu radzieckiej strefy okupacyjnej, tj. z Meklemburgii i Pomorza Przedniego oraz z wyspy Rugii (głównie barkami na holu). [3] Byli to ewakuowani przez władze hitlerowskie mieszkańcy Szczecina, oraz Pomorza Tylnego, a także mieszkańcy wiosek położonych przy Odrze objętych akcją tzw. „wysiedleń wojskowych” dokonanych w czerwcu 1945 przez oddziały Wojska Polskiego. Tych pierwszych powstały w międzyczasie w Szczecinie niemiecki Zarząd Miejski kierował do swoich dawnych mieszkań. Natomiast mieszkańców ziem na prawym brzegu Odry, do czasu wyjaśnienia sytuacji zarząd niemiecki lokował w tzw. „Obozie przejściowym Hakenterrasse” (Durchgangslager Hakenterrasse). Powrót ten realizowany na podstawie rozkazów wydanych przez poszczególnych komendantów wojennych Wschodniej Meklemburgii, a także przez Naczelnego Dowódcę W P, trwał do początku lipca. [4] By rozładować tragiczną sytuację tych uchodźców, pozbawionych żywności i dziesiątkowanych przez choroby zakaźne, niemiecki zarząd już 11 czerwca zorganizował transport nie pochodzących ze Szczecina Niemców do miejscowości położonych na północ od miasta, a także próbował zatrzymać powracających ze strefy radzieckiej, kierując ich do położonych na zachód od miasta wiosek. [5]

Większość Niemców zmuszonych do opuszczenia terenu Pomorza Tylnego, głównie z powodów pogorszenia się warunków bytowych, kierowała się do stacji granicznej Szczecin-Gumieńce, gdzie zderzali się z falą powracających na podstawie zarządzeń komendantów wojennych z terenu Meklemburgii i Pomorza Przedniego, ewakuowanych jeszcze na początku 1945 roku. Wskutek braku możliwości powrotu na stronę wschodnią, część usiłowała na własną rękę przekroczyć prowizoryczną granicę demarkacyjną, a pozostali przeczekiwali na możliwość przejazdu pociągami towarowymi, kierowanymi na zachód dla potrzeb okupacyjnych władz radzieckich, w pomieszczeniach pobliskiej cukrowni gumienieckiej (Zuckerfabrik Scheune). Do końca grudnia 1945 roku przez stację przewinęło się dziesiątki tysięcy przesiedleńców z Pomorza i Prus Wschodnich. Wyjazdy te, określane w oficjalnych sprawozdaniach jako dobrowolne, organizowane były także przez lokalne władze administracji polskiej. Również Prezydent Miasta Szczecina po wcześniejszym uzgodnieniu z przedstawicielem radzieckiej Wojennej Administracji Okręgu Wschodniej Meklemburgii podał w listopadzie 1945 r. do publicznej wiadomości, że Niemcy pragnący opuścić miasto mogą wyjechać z dworca Szczecin Niebuszewo specjalnie podstawionymi pociągami. Z obwieszczeń w języku polskim i niemieckim wynika, że pierwszy transport odszedł pomiędzy 15 listopada a 20 listopada. [6]

Punkt przeładunkowy i obóz Gumieńce

Usytuowanie punktu przeładunkowego dla wysiedlonych Niemców na terenie Cukrowni Szczecin
A – pomieszczenia dla rodzin z dziećmi
B – pomieszczenie dla personelu lekarskiego, punkt wydawania kawy
C – miejsce oczekiwania na podstawienie transportów kolejowych
D – miejsce załadunku do wagonów kolejowych
- czerwonym kółkiem zaznaczono miejsce znalezienia pochówków ludzkich w lipcu i sierpniu 2011 r.

Jak wspomniano powyżej, od połowy 1945 roku rozpoczął się tzw. „dobrowolny” odpływ ludności niemieckiej z terenu Pomorza Tylnego oraz z Meklenburgii i Pomorza Przedniego, a od listopada także ze Szczecina. Większość Niemców kierowała się do stacji Gumieńce (Scheune), na której zatrzymywały się pociągi towarowe obsługiwane przez kolejarzy niemieckich i wykorzystywane do przewozu radzieckich zdobyczy wojennych. [7]. Ponieważ dla Niemców droga na wschód była już zamknięta, na możliwość przejazdu tymi pociągami przez graniczną polsko-niemiecką linię demarkacyjną wyczekiwało na dworcu oraz w pobliskiej cukrowni, a także w najbliższej okolicy dworca tysiące wysiedlonych. W dniu 29 września 1945 zorganizowano dla nich punkt pomocy doraźnej. Ulokowano go w magazynach cukrowni Gumieńce przy ulicy Cukrowej. [8] Budynek mieszkalny obok przeznaczono na pomieszczenie dla rodzin z dziećmi. Natomiast budynek mieszkalny po przeciwnej stronie ulicy przeznaczono na pomieszczenia dla niemieckiego personelu lekarskiego oraz punkt wydawania kawy. [9] Rozmiary tego „dobrowolnego” odpływu spowodowały, że Samodzielny Referat Przesiedleńczy Zarządu Miejskiego w Szczecinie z własnej inicjatywy zorganizował w dniu 4 grudnia 1945 roku oficjalny punkt przeładunkowy w Gumieńcach. Ta doraźna pomoc niestety dla wielu przyszła za późno. Okradani podczas przejazdu transportem kolejowym, a także po wyjściu z pociągu na stacji Gumieńce, tracili resztkę tego co im pozostało nawet podczas przemarszu do obozu w cukrowni. Tam z powodu braku zapasów żywności, której z reguły nie starczało do czasu podstawienia pociągu, spora ilość przesiedleńców zmarła z wycieńczenia, a także straciła życie w wyniku nieustannych napadów zbrojnych polsko-rosyjskich band rabunkowych. [10]

Widok zabudowań cukrowni Gumieńce

Zmarłych z wycieńczenia oraz zabitych chowano w pobliżu stacji, na terenie położonym pomiędzy torami a pobliskim majątkiem (Gut Scheune) przy obecnej ulicy Husarów. [11] Nie mamy pewnych informacji, do jakiego momentu punkt przeładunkowy działał. Istnieją jednak przesłanki, że na początku 1946 roku przebywali tam jeszcze Niemcy wykorzystywani do prac w folwarku Gumieńce przy ulicy Husarów. [12]





Plan wysiedlenia Niemców z terenu Polski został zatwierdzony 20 listopada 1945 roku w Berlinie przez Sojuszniczą Radę Kontroli w Niemczech. Realizację tego planu powierzono specjalnie powołanemu organowi noszącemu nazwę Połączonej Egzekutywy Repatriacyjnej (Combined Repatriation Executive, w skrócie - CRX).

Punkt Zborczy Nr 3., Pogodno

Brama wejściowa do Punktu Zborczego Nr 3

W dniu 14 lutego 1946 roku przedstawiciele rządu polskiego podpisali w Berlinie umowę z Połączoną Egzekutywą Repatriacyjną regulującą zasady wysiedlenia Niemców do brytyjskiej strefy okupacyjnej (Operacja „Jaskółka”). Uzgodniono w niej m. in. zasady i rodzaj środków transportu, tj. drogą morską (droga „A”, Szczecin-Lubeka) i koleją (droga „B”, Szczecin-Bad Segeberg, via Lubeka). [13] Na pomieszczenia punktu zbornego dla przesiedleńców niemieckich (Punkt Zborny Nr 3), przeznaczono zabudowania przy obecnej ulicy Mickiewicza 66, w których mieściło się kierownictwo Centralnego Punktu Zborczego i ochrona poszczególnych konwojów, oraz zabudowania przy Mickiewicza 69, 69a, 69b. [14] W dokumentach dotyczących działalności punktu Nr 3 jako miejsce wystawienia wymieniana jest „ul. Mickiewicza róg Martynowej” (dzisiejsza ulica Waryńskiego).
Punkt rejestracji przesiedleńców usytuowano w budynku dawnej miejskiej kasy oszczędności (Städtische Stadtsparkasse Stettin, Kreckowerstraße 69), położonej w pobliżu wiaduktu nad torami kolejowymi (Most Akademicki), wysadzonego w powietrze przez wycofujące się oddziały niemieckie. Mieściła się w nim również placówka NBP, dokonująca wymiany waluty, a także placówka celna i punkt sanitarny. Przylegające do kasy miejskiej dwa budynki, stanowiące dawniej własność miasta, przeznaczono na kwatery dla przesiedleńców (Kreckowerstraße 69A i 69B). Przed budynkami, na torach nieczynnej linii tramwajowej postawiono dwa drewniane baraki, jeden służący za kuchnię, drugi do dezynfekcji przesiedleńców. Całość odizolowano ogrodzeniem z siatki drucianej. [15]

Usytuowanie Punktu Zborczego Nr 3 na współczesnym planie miasta

Po drugiej stronie ulicy, w budynku dawnego Instytutu Głuchoniemych i Krajowej Szkoły dla Niedosłyszących (Taubstummeninstitut, Landesgehörlosenschule, Kreckowerstraße 66), ulokowano kierownictwo Centralnego Punktu Zborczego, a także sztab komendy 13 odcinka Wojsk Ochrony Pogranicza i oddział dla ochrony i konwojowania Niemców, w składzie 1 oficer i 12 żołnierzy. [16] Z raportu Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego z 30 kwietnia 1946, wynika, że na terenie punktu przebywali też oficerowie brytyjskiej misji łącznikowej do spraw repatriacji Niemców, tj. oficer w stopniu pułkownika, lekarz w stopniu kapitana, oraz kilku żołnierzy żandarmerii wojskowej (faktycznie przebywali oni na terenie stacji Szczecin-Turzyn, sporadycznie przeprowadzając kontrolę poszczególnych etapów). Dowodzi to jednocześnie, że działalność obsługi punktu była pod ciągłą kontrolą Urzędu Bezpieczeństwa. [17] Po podstawieniu kolejnego pociągu do Lubeki, odprawieni Niemcy ochraniani przez żołnierzy WOP przechodzili z punktu zborczego ulicą Twardowskiego wzdłuż torów kolei obwodowej do oddalonej o ok. 1 km stacji Szczecin-Turzyn. Niektóre z transportów kolejowych odprawiano również z pobliskiej stacji Pogodno. Po załadunku transport przejmowali członkowie brytyjskiej misji łącznikowej. Transport w drodze do strefy angielskiej był chroniony przez żołnierzy Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego (1 oficer plus 18 żołnierzy). [18] Pierwszy transport z terenu Pomorza Zachodniego trafił do punktu Nr 3 w dniu 22 lutego 1946 roku (2499 osób). Z powodu nie przybycia pociągów ze strefy brytyjskiej, co wynikało z trudności, jakie stawiali Rosjanie, przesiedleńców niemieckich odprawiono na stacji Szczecin Turzyn dopiero 27 lutego. [19]

Brama wejściowa do części odizolowanej Punktu Zborczego Nr 3
Źródło= fotopolska.eu

Te trudności, które później wielokrotnie się powtarzały, powodowały skupienie się w punkcie dużej ilości wysiedlonych (np. 5 lipca 1946 roku – 5386 osób). Z czasem doszła do tego tzw. „dzika repatriacja” Niemców, którzy chcąc wcześniej wyjechać gromadzili się na torowisku kolei obwodowej w pobliżu zniszczonego wiaduktu oraz na okolicznych działkach. Wykorzystywali oni fakt, iż poszczególne transporty nie mogły odjechać niepełne, w związku z czym stan uzupełniano przesiedleńcami przebywającymi nielegalnie w pobliżu punktu zbornego. [20] Z powodu stopniowego zmniejszania się ludności niemieckiej przeznaczonej do wysiedlenia Punkt Zborczy Nr 3 zlikwidowano na początku października 1946 roku. [21] Według ogólnego zestawienia liczbowego przesiedleńców niemieckich przez punkt ten w roku 1946 (I-IX) przeszło ponad 166 tys. Niemców w 101 transportach kolejowych. [22]

Punkt Zborczy Nr 4., Golęcino

Zgodnie z umową z Połączoną Egzekutywą Repatriacyjną okupacyjnych władz brytyjskich w Niemczech władze polskie zobowiązane były do uruchomienia punktu zborczego umożliwiającego transport przesiedlanych Niemców także drogą morską. Na siedzibę Punktu Etapowego, któremu nadano nr 4. wytypowano niezamieszkałe kilkupiętrowe budynki dawnego osiedla Parksiedlung przy obecnej ulicy Paproci. Nieopodal, w odległości ok. 150 m od tych zabudowań znajdowało się przekazane Polakom przez Rosjan w dniu 5 marca 1946 r. nabrzeże przy zniszczonej olejarni. Powyżej, w podobnej odległości znajdowała się stacja kolejowa Szczecin-Golęcino (Stettin-Frauendorf), na której wyładowywano kolejne transporty kolejowe z Niemcami. [23] Źródła dotyczące położenia punku przerzutowego nr 4 podają, że mieścił się przy ulicy Białogórskiej, w wyniku czego niektórzy autorzy publikacji na ten temat lokowali go na pobliskim wzgórzu Kupały (niem. Elisenhöhe). [24] Błąd w lokalizacji wynikał z tego, że nazwa ulicy Paproci pojawiła się dopiero w grudniu 1947 roku. Do tego czasu nieoficjalnie ulicę przebiegającą przez teren byłego osiedla Parksiedlung określano nazwą ulicy Białogórskiej, o czym świadczy tabliczka powieszona obok nazwy punktu zborczego nr 4 na ścianie budynku Paproci nr 2 obok bramy wjazdowej na teren osiedla. [25] Organizacyjne przygotowanie operacji transportem morskim, a następnie jego uruchomienie, od początku napotykało na ogromne trudności. Wiązały się one ze szczególnym statusem Szczecina, gdyż przeważająca część portu użytkowana była przez radzieckie władze okupacyjne, oraz z przejęciem przez ZSRR, w ramach reparacji wojennych, części statków przeznaczonych przez stronę brytyjską do przetransportowania Niemców. W tej sytuacji użytkowanie portu wymagało uzgodnień z Ludowym Komisariatem Obrony ZSRR. Ostatecznie jednak władze radzieckie poczyniły ułatwienia dla przyjmowania w porcie repatriantów polskich i wysiedlania Niemców. [26] W marcu 1946 roku przygotowana została przystań pasażerska, natomiast na użytkowanie statków strona radziecka póki co się nie zgodziła. W porozumieniu z władzami brytyjskimi uzgodniono, że transport Niemców odbywać się będzie statkami, którymi z Lubeki powracać będą do Polski repatrianci z Zachodu. Załoga statków składać się miała z Niemców, natomiast ochrona należała do wojskowego konwoju brytyjskiego. [27]

Lokalizacja punktu etapowego Nr 4 na współczesnym planie miasta
B – schron przy ul. Świętojańskiej
K – tzw. „Suppenküche” (kuchnia wydająca zupę)
L – latryny dla przesiedleńców
R – restauracja na wzgórzu Kupały
T – prawdopodobne miejsce pochówku zmarłych przesiedleńców
W – wejście do punktu etapowego

Punkt zborczy umieszczono w kompleksie mieszkalnym wybudowanym w kształcie litery „U” (dzisiaj ulica Paproci 1-12) z wejściem od strony ulicy Ziemowita (Gadewoltzstraße), z którego jednocześnie piesze kolumny wysiedleńców dochodziły do nabrzeża Oko. [28] Całość obozu otoczona była siatką drucianą. Na przylegających do budynków od strony ulicy Świętojańskiej dawnych ogródkach przydomowych stała wolno stojąca kuchnia nakryta dachem, określana mianem „Suppenküche” (kuchnia serwująca zupę). [29] Na podstawie zachowanych dokumentów PUR przesiedleńcy niemieccy byli żywieni według tych samych norm, co przesiedleńcy polscy, tj. wg II kategorii z dodatkiem stołówkowym (raz dziennie zupa, dwa razy dziennie kawa). Przygotowanie posiłków oraz utrzymywanie porządku i czystości Niemcy dokonywali we własnym zakresie. Na tyłach budynku mieszkalnego położony był szalet, wykonany z desek. [30] Zmarłych przesiedleńców wywożono na drugą stronę ulicy Świętojańskiej i grzebano w parku na stoku wzgórza Kupały (pomiędzy parcelami przy ulicy Świętojańskiej nr 7 i 8). [31] Przesiedleńcy po odprawie celnej, odwszeniu i niejednokrotnie kilkudniowym pobycie w punkcie zbornym, po przybyciu statku przeprowadzani byli według przygotowanej listy w dół ulicy Ziemowita na nabrzeże OKO, gdzie po wejściu na pokład każdy z nich otrzymywał suchy prowiant na dwa dni (także w przypadku transportu kolejowego). T. Białecki we wspomnianym tu wielokrotnie studium o przesiedleniach pisze, że pierwszy transport 1496 Niemców załadowano 4 kwietnia na statek ROTENFELS i jest to zgodne z ewidencją transportów morskich. [32] Jednak większość autorów publikacji na temat przesiedleń podaje za Piotrem Zaremba i dyrektorem WO PUR, Ludwikiem Sowińskim, a także według informacji prasowej z tego okresu, że był to statek POSEJDON, który 4 kwietnia przywiózł 802 repatriantów polskich i zabrał 1500 przesiedleńców niemieckich. [33] Poza tymi dwoma statkami, do transportu przesiedleńców użyto kolejne cztery frachtowce z niemiecką załogą, ISAR, TENERIFE, HERING i SPREE oraz statek sanitarny GLŰCKAUF. [34] Wszystkie pod flagą „C”, jaką nosiły niemieckie statki handlowe przejęte przez aliantów. Ogółem droga morską w 29 transportach przywieziono 29669 repatriantów polskich, a do strefy brytyjskiej w 35 transportach wywieziono 31683 przesiedleńców niemieckich (oficjalnie podaje się liczbę 37 transportów, ale dwa z nich były bez ładunku, natomiast według danych Wojewódzkiego Oddziału PUR drogą morską wywieziono 43213 przesiedleńców niemieckich). [35]
Z licznych relacji przesiedlanych Niemców wynika, że część z nich opuściła punkt Nr 4 drogą kolejową. Wynikało to nie tylko z faktu, że latem 1946 r. zaprzestano wywózki drogą morską. Powód był inny. Mianowicie z uwagi na nieterminowe podstawianie transportów kolejowych i związane z tym okresowe zwiększenie się ich ilości na stacji Turzyn, przerzucano je na stację Szczecin-Golęcino, gdzie ładowano do wagonów Niemców z Punktu Zborczego Nr 4. [36] Transporty ludności niemieckiej z punktu na Golęcinie zostały również wykorzystane do przerzutu polskich Żydów z fałszywymi dokumentami ocalałych Żydów niemieckich. Żydzi ci trafiali najpierw do położonych w strefie brytyjskiej obozów w Hannoverze i Bergen-Belsen, a następnie do obozów tzw. DP-isów rozlokowanych wokół Monachium (obozy przejściowe-Displaced Persons). Przerzut organizowała jedna z trzech agend Brichy – Koordynacji Syjonistycznej „Ucieczka” (hebr. Irgun Ha - Bricha), która od 1944 r. organizowała emigrację Żydów do Palestyny, wspomagana także przez polskich mieszkańców Szczecina, a także pracowników administracji obozu przejsciowego. [37]
Jak wspomniano wyżej Punkt Zborczy Nr 3 zlikwidowano na początku października 1946 roku. Pozostał jedynie Punkt Zborczy Nr 4. W sumie przez oba punkty do strefy brytyjskiej do dnia 30 grudnia 1946 r. wysłano 287530 Niemców. Z tym dniem zakończono repatriację do tej strefy. Podobnie, jak przy punkcie Nr 3, również w okolicy punktu zborczego Nr 4 występowało opisane już zjawisko „dzikiej repatriacji”. Zbierających się nielegalnie Niemców i koczujących w położonych w pobliżu domach (tzw. „Etap V”), w grudniu 1946 siłą przewieziono do osiedla przy ulicy Paproci. Z powodu ostrej zimy z przełomu 1946/1947 wysiedlenia wstrzymano i przebywający w punkcie Nr 4 Niemcy pozostali w nim do czasu ich wznowienia w kwietniu 1947 roku. [38]

Punkt Zborczy nr 4., Drzetowo

Teren byłego punktu etapowego przy dawnej ulicy Przemysłowej 24 w 2012 roku

Po zawieszeniu przesiedleń do strefy brytyjskiej dalsze transporty były kierowane do strefy radzieckiej przez Dolny Śląsk. W międzyczasie w marcu 1947 roku, z uwagi na przeludnienie punktu etapowego Nr 4 przy ulicy Paproci [39], z inicjatywy dyrektora Wojewódzkiego Oddziału PUR-u utworzono nowy punkt położony na Drzetowie przy ulicy Przemysłowej nr 24 (dawnej ulicy Alte Vulcanstraße) [40], posiadający własną bocznicę kolejową określaną w dokumentacji PUR-u jako „bocznica Wulkan”. [41] Był to teren położony w szerokiej dolinie zajmowany przed 1945 rokiem przez urząd budowlany armii niemieckiej (Alte Vulcanstraße Nr. 24, w tym budynki biurowe 24a i 24b oraz budynek bez numeru (nr 24c), należący do pobliskiej fabryki „Vulkandruck” (budynek z 1899 roku, dawna stolarnia i modelarnia zlikwidowanej w 1928 roku stoczni Vulcan), w którym jeszcze w drugiej połowie XX wieku mieściły się magazyny Wojska Polskiego. Przesiedleńców umieszczono w płd.-wsch. części doliny pomiędzy dawnym wiaduktem Stahlbrücke a ulicą Alte Vulcanstraße [42], we wspomnianym budynku fabrycznym „Vulkandruck” nr 24c. W czasie wojny stały tu także baraki dla robotników przymusowych, również z okupowanej Polski, zatrudnionych m. in w fabryce „Vulkandruck” przy ulicy Alte Vulkanstraße Nr. 25, a w latach 1945-1946 w barakach tych mieścił się obóz jeńców niemieckich wykorzystywanych przez Rosjan do demontażu urządzeń z położonych obok stoczni. W tych samych barakach wiosną 1947 roku umieszczono dla przesiedleńców niemieckich kuchnie i punkt wydawania posiłków oraz punkt dezynfekcji, a w przyległej do nich szopie kolejowej usytuowano punkt kontroli celnej.

Usytuowanie Punktu Zborczego /Nr 4/ przy ulicy Przemysłowej 24

Do punktu zborczego przy ulicy Przemysłowej od maja 1947 do początku października 1947 roku zwożono Niemców z terenu całego Pomorza, oprócz tych dotychczas nie przesiedlonych z powiatów Słupsk, Sławno, Kołobrzeg, Gryfice, Stargard oraz Bytów, te bowiem posiadały osobne punkty przesiedleńcze. Jak czytamy w sprawozdaniu z przeprowadzonej w dniu 3 czerwca 1947 inspekcji Punktu Zborczego na Drzetowie, praca personelu obsługującego punkt była wzorowa. Obsada składała się z 55 osób personelu polskiego oraz 8 osób personelu niemieckiego. Podkreślono bliskość bocznicy kolejowej, świetne ulokowanie kuchni, izby chorych i magazynu prowiantowego, wątpliwości budził tylko stan latryn. [43] Z punktu przy ulicy Przemysłowej do radzieckiej strefy okupacyjnej wysłano 75 transportów kolejowych (110648 osób [44]), w tym 73 pociągi do strefy radzieckiej i dwa pociągi sanitarne PCK do brytyjskiej strefy okupacyjnej (1523 osób, z tego 755 w dniu 29 lipca oraz 768 w dniu 29 sierpnia 1947 roku [45]).

Dolina po wojnie przez dłuższy okres czasu określana była przez mieszkańców Szczecina nazwą „Doliny Śmierci”. Wiązało się to z tym, iż z powodu celowo uszkodzonych lub wysadzonych przez wycofujące się wojska niemieckie od strony Golęcina dwóch przęseł (z 9-przęsłowego wiaduktu), należało zejść po prowizorycznych drewnianych schodach z wiaduktu, przejść kilkadziesiąt metrów po dnie doliny i ponownie wejść po skarpie w górę. W ciemnościach, z uwagi na brak oświetlenia sprzyjało to bandyckim napadom. [46] W 1954 roku przez teren dawnego obozu poprowadzono linię tramwajową w kierunku Gocławia. Obecnie obszar ten stanowi własność prywatną, a po barakach i bocznicy kolejowej nie ma żadnego śladu, nie licząc pozostałego tłucznia pod tory kolejowe.

Zestawienie liczbowe przesiedleńców niemieckich, którzy przeszli przez punkty zborcze w Szczecinie w latach 1946-1947




„Repatriacja” Niemców trwała do 9 października 1947 roku i w sumie do obu stref okupacyjnych ze wszystkich punktów zborczych Pomorza Zachodniego przewieziono 528387 osób, w tym 177186 mężczyzn, 245188 kobiet i 106013 dzieci. [47] Z tej liczby przez punkty zborcze w Szczecinie przeszło 411915 osób. [48] Pod koniec tego roku wszystkie Punkty Etapowe w Szczecinie zlikwidowano.



Przypisy

  1. Akcje wysiedlenia realizowały oddziały 5. DP i 12. DP na podstawie rozkazu Naczelnego Dowódcy Wojska Polskiego o osadnictwie wojskowym; zob. T. Białecki, Przesiedlenie ludności niemieckiej z Pomorza Zachodniego po II wojnie światowej. Poznań 1969, s. 55-57, tamże s. 55, przyp. 162; zob. kopia dokumentu z czerwca 1945, b.d.d., Szczecin - Sytuacja ludności niemieckiej na Pomorzu Zachodnim według sprawozdania sytuacyjnego pełnomocnika rządu RP na okręg Pomorze Zachodnie (APSz, UWS, sygn. 939, s. 13-15) w: T. Białecki, K. Kozłowski, Wydawnictwa Źródłowe. Źródła do dziejów Pomorza Zachodniego. Tom XII. Niemcy na Pomorzu Zachodnim w latach 1945-1950. Szczecin 2004, s. 44-45. Według tego dokumentu - sprawozdania pełnomocnika rządu RP na obwód Chojna z października-listopada 1945, w obozie zbiorczym w Kostrzynie n. Odrą w tym czasie oczekiwało na transporty kolejowe ok. 50000 Niemców, zob. kopia dokumentu z 1945 październik-listopad, b.d.d., Dębno. - Sytuacja ludności niemieckiej w powiecie chojeńskim według sprawozdania sytuacyjnego pełnomocnika rządu RP na obwód Chojna (APSz, UWS, sygn. 952, s. 50) w: T. Białecki, K. Kozłowski, Wydawnictwa Źródłowe. Źródła do dziejów Pomorza Zachodniego..., op. cit., s. 58-59.
  2. Z. Romanow, Działalność niemieckiego Zarządu Miejskiego w Szczecinie (od maja do lipca 1945 r.) w: Rocznik Koszaliński, Nr 20. 1984-1985. Koszaliński Ośrodek Naukowo-Badawczy 1987, s. 146.
  3. P. Zaremba, Dziennik 1945. Szczecin 1996, s. 38. W publikacji Kurta Pittelkowa i Reinharta Schmelzkopfa, Heimathafen Stettin. Cuxhaven 1987, na s. 541 znalazłem informację o przywiezieniu w czerwcu 1945 roku statkiem pasażerskim SIEGFRIED grupy Niemców powracających z terenu Pomorza Przedniego.
  4. Radzieccy komendanci wojenni poszczególnych miejscowości Pomorza Przedniego wydali zarządzenie, aby wszyscy wysiedleni w trakcie działań wojennych znajdujący się na ich terenie w ciągu 3 dni opuścili podległą im miejscowość, zob. kopia Rozkazu nr 3. Komendanta Wojennego miasta i powiatu miejskiego Stralsund majora Czerkasowa z 23 maja 1945 r. w: Vertreibung der deutschen Bevölkerung 1945-1947. Vertreibungslager in Stettin. Stettiner Heft Nr. 19. Herausgegeben vom Historischen Arbeitskreis Stettin. Lübeck 2012, s. 33; także Holz M. Evakuierte, Flüchtlinge und Vertriebene auf der Insel Rügen 1943-1961. Köln 2004, s. 97, tamże przyp. 6.
  5. Z. Romanow, Działalność niemieckiego Zarządu Miejskiego w Szczecinie..., op. cit., s. 146-148; zob. także P. Zaremba, Wspomnienia Prezydenta Szczecina. 1945-1950. Poznań 1977, s. 164, oraz 167.
  6. Zob. notatka służbowa z rozmowy Piotra Zaremby z płk. Sidorowem z 2 listopada 1945 roku (APSz, UWS, sygn. 1097, s. 7), oraz treść obwieszczenia w języku polskim Prezydenta Miasta Szczecina z 9 listopada 1945 roku (kopia afiszu ze zbiorów prof. T. Białeckiego) w: T. Białecki, K. Kozłowski, Wydawnictwa Źródłowe..., op. cit., s. 55-57; ze wspomnień prezydenta Zaremby dowiadujemy się, że do połowy grudnia 1945 takich transportów odeszło sześć, zob. P. Zaremba, Wspomnienia Prezydenta Szczecina..., op. cit., s. 315.
  7. Pociągi oczekiwały na na stacji Gumieńce na możliwość przejazdu do strefy radzieckiej lub w kierunku wschodnim z powodu demontażu przez Rosjan drugiego toru po stronie niemieckiej oraz stanu prowizorycznych mostów kolejowych na rzece Regalicy i Odrze Zachodniej.
  8. P. Zaremba, Dziennik 1945..., op. cit., s. 126, przyp. 1.
  9. Por. pismo Wydziału Zdrowia Zaqrządu Miejskiego Szczecina do Wojewody Kaniewskiego w Szczecinie z 30 września 1945 r. w: Stettin 1945-1946. Dokumente-Erinnerungen, Dokumenty-Wspomnienia. Praca zbiorowa. Hinstorff Verlag. Rostock 1994, s. 258.
  10. Tragiczne skutki tych napadów przedstawia sprawozdanie radzieckiego komendanta d/s przesiedleńców na powiat Angermümnde, leutnanta Fedorowa z grudnia 1945 w: Sie hatten alles verloren: Flüchtlinge und Vertriebene in der Sowjetischen Besatzungszone Deutschlands. Herausgegeben von M. Wille, J. Hoffmann und W. Meinicke. Wiesbaden 1993, s. 92-93, zob. także kopię tego dokumentu w języku niemieckim w: Vertreibung der deutschen Bevölkerung 1945-1947..., op. cit., s. 44
  11. Lokalna prasa szczecińska na przełomie lipca i sierpnia 2011 roku doniosła o odnalezieniu w dniach 28 lipca i 18 sierpnia 2011 roku ludzkich szczątków przy budującym się nowym cmentarzu przy ulicy Bronowickiej na odcinku nazywanym obecnie ulicą Janiny Smoleńskiej. Szczątki znaleziono w wykopie wykonanym na zjeździe z ulicy na parking nieopodal torów kolejowych od strony dworca Gumieńce. Według tych doniesień i relacji zatrudnionych tam pracowników zostało tam pochowanych więcej osób, ale ich wydobycie jest obecnie utrudnione, gdyż groby znalazły się pod asfaltem jezdni nowobudowanej ulicy. Jest bardzo prawdopodobne, że mogą to być szczątki osób narodowości niemieckiej, które poniosły śmierć w trakcie przekraczania granicy na Gumieńcach pod koniec 1945 roku (z informacji prasowych wynika, że sprawą zajęła się Prokuratura Szczecin-Zachód, która ma podjąć decyzję o ewentualnym przeprowadzeniu dalszych badań specjalistycznych); zob. doniesienia medialne: Ludzkie kości na Bronowickiej. Będzie ekshumacja. [Dostęp 2013-12-31] Szczątki przy Bronowickiej. To byli niemieccy wysiedleńcy. [Dostęp 2013-12-31] Szczątki z ulicy Bronowickiej pochodzą ze zbiorowej mogiły. [Dostęp 2013-12-31]
  12. Vertreibung der deutschen Bevölkerung 1945-1947..., op. cit., s. 46.
  13. Zob. treść umowy pomiędzy brytyjskimi i polskimi reprezentantami Połączonej Egzekutywy Repatriacyjnej z dnia 14 lutego 1946 roku (APSz, WO PUR, syg. 43, s. 41-45).
  14. Większość publikacji podaje miejsce położenia Centralnego Punktu Zborczego przy ulicy Mickiewicza 78; zob. kopia dokumentu - Plan Pełnomocnika Rządu RP na Okręg Pomorze Zachodnie przeprowadzenia akcji przesiedlenia ludności niemieckiej w: T. Białecki, K. Kozłowski, Wydawnictwa Źródłowe..., op. cit., s. 82.
  15. Zob. szkic w: Vertreibung der deutschen Bevölkerung 1945-1947..., op. cit., s. 56. Autorzy tego szkicu do obszaru odizolowanego ogrodzeniem z siatki zaliczyli także budynki mieszkalne przy ul. Mickiewicza 71-79 oraz Mickiewicza 70-78 i Abramowskiego 19. Poza terenem ogrodzonym przesiedleńcy oczekujący na rejestrację mieli do dyspozycji również niezamieszkałe budynki przy ulicy Karłowicza. Zdjęcia przedstawiające przesiedleńców niemieckich na terenie Punktu Zborczego nr 3. można obejrzeć na stronie internetowej Baza Zdjęć Polska Agencja Prasowa-PAP Foto – Historyczne (Szczecin 1946-1948); tamże zdjęcia z 1946 roku: Wysiedlanie Niemców.
  16. Zob. kopia - Pismo Oddziału Wojsk ochrony pogranicza Nr 3 do naczelnika Oddziału Wojewódzkiego PUR w Szczecinie wyjaśniające stanowisko WOP w sprawie wysiedlenia Niemców (APSz, WO PUR, sygn. 43, s. 49.)
  17. Zob. kopia - Sprawozdanie z pracy agenturalno-operacyjnej Wydziału I-szego Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Szczecinie za okres od 20-30 kwietnia 1946 roku, cyt. za Centrum Dialogu Przełomy, Muzeum Narodowe w Szczecinie; 1945-1949, Centrum Dialogu Przełomy [Dostęp 2013-12-31]
  18. Zob. kopia dokumentu - Plan Pełnomocnika Rządu RP na Okręg Pomorze Zachodnie przeprowadzenia akcji przesiedlenia ludności niemieckiej..., op. cit., s. 86.
  19. P. Zaremba, Wspomnienia Prezydenta..., op. cit., s. 351-352.
  20. T. Białecki, Przesiedlenie ludności..., op. cit., s. 118-119.
  21. Tamże, s. 93, przyp. 59.
  22. Tamże, po s. 136, Tabela 7.
  23. T. Białecki, K. Kozłowski, Wydawnictwa Źródłowe..., op. cit., s. 112; niektóre dokumenty PUR podają nazwę stacji jako Szczecin-Goliszewo).
  24. Por. Encyklopedia Szczecina. T. I, hasło „Elisenhöhe”, s. 227, gdzie autorka hasła nadała mu nawet nazwę "punkt etapowy nr 2", także Encyklopedia Szczecina. Suplement 3. (A-Z), hasło „Świętojańska, ulica”, s. 187-188.
  25. Por. zdjęcia na stronie internetowej Ghetto Fighters House Archives [1] Search=Stettin [Dostęp 2016-08-29], s. 5 - Brama wejściowa do obozu przejściowego (Punkt Zborczy nr 4), maj 1946:
    http://www.infocenters.co.il/gfh/multimedia/GFH/0000018244/0000018244_1_web.jpg,
    http://www.infocenters.co.il/gfh/multimedia/GFH/0000018299/0000018299_1_web.jpg.
  26. APSz, WO PUR, sygn. 426: Pismo Polskiej Misji Repatriacyjnej w Berlinie z 12 lutego 1946 r. do Wojewódzkiego Oddziału PUR w sprawie statków z polskimi repatriantami i możliwości ich wykorzystania do wysiedlenia ludności niemieckiej; AAN, Generalny Pełnomocnik, sygn. 369, Pismo Polskiej Misji Repatriacyjnej w Berlinie z 18 lutego 1946 r. do Generalnego Pełnomocnika do Spraw Repatriacji.
  27. S. Banasiak, Przesiedlenie Niemców z Polski w latach 1945-1950. Łódź 1969, s. 112 i n.
  28. P. Zaremba, Szczecińskie lata 1946-1948. Wydawnictwo Poznańskie. Poznań 1970, s. 30; P. Zaremba, Wspomnienia..., op. cit., s. 349; także J. Maciejewski, Wspomnienia z tamtych lat. Zakład Narodowy im Osollinskich. Wrocław 1980, s. 156-157. Zob. także zdjęcia na stronie internetowej Ghetto Fighters House Archives [2] Search=Stettin [Dostęp 2016-08-29], s. 4 - Zabudowania obozu przejściowego (Punkt Zborczy nr 4), widziane w maju 1946 roku od strony ulicy Świętojańskiej:
    http://www.infocenters.co.il/gfh/multimedia/GFH/0000012909/0000012909_1_web.jpg,
    http://www.infocenters.co.il/gfh/multimedia/GFH/0000012908/0000012908_1_web.jpg,
    http://www.infocenters.co.il/gfh/multimedia/GFH/0000017763/0000017763_1_web.jpg,
    a także s. 5 - Brama wejściowa do obozu przejściowego (Punkt Zborczy nr 4), maj 1946:
    http://www.infocenters.co.il/gfh/multimedia/GFH/0000018244/0000018244_1_web.jpg.
  29. Zob. zdjęcie na stronie internetowej Ghetto Fighters House Archives [3] Search=Stettin [Dostęp 2016-08-29], s. 8 - Kuchnia dla przesiedleńców (Punkt Zborczy nr 4), maj 1946:
    http://www.infocenters.co.il/gfh/multimedia/Photos/Idea/15620.jpg.
  30. Zob. szkic w: Vertreibung der deutschen Bevölkerung 1945-1947..., op. cit., s. 84.
  31. Jak wynika ze zestawienia liczbowego wysiedlanych Niemców w punkcie zborczym nr 4 pomiędzy kwietniem a czerwcem 1946 r. zmarło 50 osób, zob. APSz, WO PUR, sygn. 54, s. 51.
  32. T. Białecki, Przesiedlenie ludności...,op. cit., s. 113, także Dzieje Szczecina. T. 4. Red. Tadeusz Białecki, Zygmunt Silski. Szczecin: Wydawnictwo „13 Muz” Księgarnia Literacka. Szczecin 1998, s. 166 i n., tamże przyp. 7; APSz PUR WO w Szczecinie, sygn. 429, s. 1-3: w poz. 1 został wpisany, a właściwie prawdopodobnie dopisany długopisem (sic!) w późniejszym czasie, statek „ROTENFELS”, który w poz. 5, 10, 16, 23 i 27 wymieniono jako „ROTENFELTS”. Jak ustalono w Lloyd's Register Steamers & Motorships, 1945-46, w niemieckiej flocie handlowej nie było statku o nazwie ROTENFELTS; zob. ROTENFELS. Zatem wszystkie zapisy tej nazwy dotyczą tego samego statku, tj. frachtowca ROTENFELS, który wg zestawienia Henninga Redlicha z Kapitanatu Portu w Lubece, przybył do tego portu z przesiedleńcami niemieckimi dopiero 11 kwietnia, co jest sprzeczne z ewidencją WO PUR, wg której statek ten wypływał ze Szczecina dwa razy, 4 kwietnia i 9 kwietnia. By to bardziej pogmatwać Henryk Mąka w albumie o Szczecinie podaje, że 15 lutego 1946 roku (sic!) zawinął do portu statek ISAR z 1500 repatriantami polskimi z Niemiec, a 4 kwietnia dobił do nabrzeża OKO na Golęcinie statek POSEJDON, który, cyt.: „przywiózł dalszych 802 polskich repatriantów z Lubeki”; zob. H. Mąka Szczecin wczoraj, dziś, jutro. Warszawa 1978, s. 65. Informację o statku ISAR potwierdza wspomniane wyżej zestawienie Kapitanatu Portu w Lubece, według którego to on był pierwszym statkiem, który z przesiedleńcami niemieckimi przybył z w dniu 9 kwietnia na redę w Travemünde (Lubeka); zob. Vertreibung der deutschen Bevölkerung 1945-1947..., op. cit., s. 86. Natomiast Piotr Zaremba w chronologicznym przebiegu wydarzeń w latach 1945-46 przedstawionym w publikacji Polski Szczecin, pod datą 4 kwietnia podaje: „Na polski odcinek portu szczecińskiego przybył pierwszy statek, który przywiózł z Lubeki 800 Polaków”. Pisał to w 1946 roku i nie podał nazwy statku; zob. Inż. Piotr Zaremba, Czesław Piskorski, Polski Szczecin. Rys historyczny Pomorza Zachodniego. Chronologiczny przebieg wydarzeń w r. 1945/46. Szczecin 1946, s. 21. Z kolei w wydanej w 1963 roku pracy o osadnictwie polskim w Szczecinie, autor Sylwester Kaczkowski nie podając nazwy statku pisze, że pierwszy transport morski z przesiedleńcami niemieckimi odszedł w dniu 7 kwietnia z punktu zborczego mieszczącego się obok przystani „Oko”; zob. S. Kaczkowski, Osadnictwo polskie w Szczecinie 1945-1950. Wydawnictwo Poznańskie. Poznań 1963, s. 79, przyp. 59.
  33. Zob. L. Sowiński, Repatriacja ludności niemieckiej z terenu województwa szczecińskiego w: PUR na Pomorzu Zachodnim od 1.IV. 1945 do 31.XII.1947. Praca zbiorowa. [Szczecin 1947], s. 84; wg Lloyd's Register Steamers & Motorships 1945-46 prawidłowa nazwa tego statku brzmi POSEIDON; zob. POSEIDON. Analiza dokumentów dotyczących tej kwestii nie do końca potwierdza, który statek przypłynął jako pierwszy do portu szczecińskiego w 1946 roku. Z porównania niezbyt jasnych zapisów w zachowanej ewidencji PUR Nr 4 - teczka o sygn. 27 (PO PUR w Szczecinie, 65/340/0/27) i teczka o sygn. 429 (PUR WO w Szczecinie, Ref. Niemiecki, sygn. 429), z tabelą wykonaną przez Henninga Redlicha, Kapitana Portu w Lubece (Hanseestadt Lübeck), wynika, że w zestawieniu Henninga Redlicha brakuje odpowiednika poz. 1 (karta bez numeru) z teczki PUR WO i poz. 31 (karta nr 31) z teczki o sygn. 27 (PO PUR w Szczecinie, 65/340/0/27), a jako pierwszy statek wymieniony jest ISAR z 3016 pasażerami na pokładzie; por. z tabelą w: Vertreibung der deutschen Bevölkerung 1945-1947..., op. cit., s. 86. Z kolei w teczce PO PUR w Szczecinie nie występuje poz. 1 z zestawienia wykonanego dla PUR WO w Szczecinie. Według wspomnianej wyżej ewidencji transportów WO PUR statek POSEIDON przybył do Szczecina dopiero 15 kwietnia 1946 r. z 751 repatriantami polskich, i wyszedł w dniu 16 kwietnia, zabierając do Lubeki 808 Niemców. Niezależnie od tych wszystkich ustaleń osobiście uważam, że pierwszym statkiem, jaki wpłynął do Szczecina z repatriantami z Zachodu był parowiec „POSEIDON” pod aliancką banderą „C”, dowodzony przez Ludwiga Wallnera, z 40-osobową załogą i polskim pilotem Antonim Gmitrowiczem, który 4 kwietnia 1946 roku o godz. 815 pojawił się przy nabrzeżu „Oko”, a następnie o 0900 przycumował do nabrzeża i rozładował przywiezionych z Lubeki 802 repatriantów polskich; por. APSz PUR WO w Szczecinie, sygn. 429, s. 1, a także notatka w: Kurierze Szczecińskim, nr 75 z dnia 5 kwietnia 1946 roku oraz nr 76 z dnia 6 kwietnia 1946 r. Wątpliwe natomiast jest zabranie przez POSEIDONA 1500 przesiedleńców niemieckich, którzy według mnie przewiezieni transportem samochodowym z Punktu Zborczego nr 3 do Punktu Zborczego nr 4 zapełnili ładownie kolejnego statku, którym był awizowany na redzie statek s/s ISAR z 2923 repatriantami polskimi, natomiast statek s/s POSEIDON do Lubeki wyszedł pusty; por. Archiwum Państwowe w Szczecinie, Repatriacja ludności niemieckiej - raporty dzienne: Raport dzienny Punktu Zborczego Nr. 3 (l. dz. 42) z dnia 4 kwietnia 1946 r. [Strona 0045] (cyt.: „ubyło dnia transp. morski 4 kwietnia rb. 1496 osób”, a także notatkę w: Kurierze Szczecińskim, nr 76 z dnia 6 kwietnia 1946 r. Zobacz także zdjęcie statku ISAR podczas załadunku przesiedleńców w 1946 roku na stronie internetowej PAP Foto – Oddział PAP S.A.„Nabrzeże Oko, 1946” (zdjęcie: pap_19460101_001.jpg) [Dostęp 2016-08-29].
  34. APSz PUR WO w Szczecinie, sygn. 429, s. 1-3. Wg Lloyd's Register Steamers & Motorships, 1945-46 statek HERING nosił nazwę ADMIRAL KARL HERING; zob. ADMIRAL KARL HERING ex ANTON H..
  35. Zob. T. Jakubowicz, Polska odrodzona na Pomorzu Zachodnim. Nakładem: Polskie Pismo i Książka. Szczecin 1947, s. 33, por. zestawienie transportów w: Archiwum Państwowe w Szczecinie, teczka: zespół 319, sygn. 429 „PUR WO w Szczecinie, Ref. Niemiecki”. Piotr Zaremba w swoich wspomnieniach podaje, powołując się na dane Brytyjskiej Misji Repatriacyjnej, że drogą morską do Lubeki w okresie kwiecień-czerwiec 1946 przewieziono 42645 przesiedleńców, zob. P. Zaremba, Wspomnienia Prezydenta Szczecina..., op. cit., s. 351.
  36. PUR na Pomorzu Zachodnim od 1.IV. 1945 do 31.XII.1947..., op. cit., s. 87-88. Zob. także zdjęcia na stronie internetowej Ghetto Fighters House Archives [4] Search=Stettin [Dostęp 2016-08-29], s. 4 - Załadunek przesiedleńców do wagonów, stacja Szczecin Golęcino (Stettin-Frauendorf), maj 1946:
    http://www.infocenters.co.il/gfh/multimedia/GFH/0000012913/0000012913_1_web.jpg,
    a także s. 5 - Załadunek przesiedleńców z PZ nr 4 do wagonów, stacja Szczecin Golęcino (Stettin-Frauendorf), maj 1946:
    http://www.infocenters.co.il/gfh/multimedia/GFH/0000017819/0000017819_1_web.jpg,
    http://www.infocenters.co.il/gfh/multimedia/GFH/0000017823/0000017823_1_web.jpg.
  37. W jednym transporcie kolejowym liczącym 1500 niemieckich przesiedleńców z reguły jechało od 100 do 200, a czasami 500 polskich Żydów. Tym sposobem do początku grudnia 1946 roku do strefy brytyjskiej trafiło od 8000 do 10000 Żydów; zob. Y. Bauer, Flight and Rescue, Bricha. New York, 1971, s. 5, także s. 116, 238, 345, również J. Mieczkowski, W poszukiwaniu miejsca – historii Żydów w Szczecinie. W: Pogranicze, 2003, nr 4, s. 79. Zob. także zdjęcia na stronie internetowej Ghetto Fighters House Archives [5] Search=Stettin [Dostęp 2016-08-29], s. 7 - Grupa Żydów przechodzi na teren Punktu Zborczego nr 4 przez ogrodzenie z siatki na tyłach budynku przy ulicy Paproci 1-12, maj 1946:
    http://www.infocenters.co.il/gfh/multimedia/GFH/0000069724/0000069724_1_web.jpg,
    http://www.infocenters.co.il/gfh/multimedia/GFH/0000104428/0000104428_1_web.jpg,
    http://www.infocenters.co.il/gfh/multimedia/GFH/0000104429/0000104429_1_web.jpg,
    http://www.infocenters.co.il/gfh/multimedia/GFH/0000104470/0000104470_1_web.jpg.
  38. PUR na Pomorzu Zachodnim..., op. cit., s. 88.
  39. Zob. pismo Zarządu Głównego PCK na Okręg Zachodni do wojewody szczecińskiego w sprawie pomocy dla wysiedlonych Niemców z 11 kwietnia 1947 roku (APSz, UWS, sygn. 3430, s. 507-508; z treści tego pisma opublikowanego w: T. Białecki, K. Kozłowski, Niemcy na Pomorzu..., op. cit., s. 171 wynika, że z powodu fatalnych warunków panujących w tym punkcie nie dopuszczono nawet do wizytacji Delegata Amerykańskiego Czerwonego Krzyża, by uniknąć międzynarodowego skandalu.
  40. Zob. informacja o piśmie dyr. Sowińskiego Nr 145/sek/pfn. z dnia 20 maja 1947 r. do Głównego Delegata Ministerstwa Ziem Odzyskanych o likwidacji punktu w Świdwinie i utworzeniu punktu w Szczecinie w: T. Białecki, K. Kozłowski, Niemcy na Pomorzu..., op. cit., s. 179 i n. Według T. Białeckiego punkt przeniesiono na ulicę Przemysłową nr 25, zob. T. Białecki, Przesiedlenie ludności niemieckiej..., op. cit., s. 128, przyp. 152.
  41. T. Białecki, K. Kozłowski, Niemcy na Pomorzu..., op. cit., s. 189.
  42. Raz jeden, na planie „Plan der Stadt Stettin” (Maßstab 1:10000) wydanym w 1941 roku przez Katasteramt Stettin na bazie planu o skali 1:5000, wiadukt nazwano Bredower Brücke; obecnie nie ma polskiej nazwy i stanowi przedłużenie ulicy Druckiego-Lubeckiego, dawnej Vulkanstraße.
  43. Zob. kopia dokumentu z 3 czerwca 1947 cytowana w: T. Białecki, Przesiedlenie ludności..., op. cit., s. 84; także w: T. Białecki, K. Kozłowski, Niemcy na Pomorzu..., op. cit., s. 179.
  44. T. Białecki, Przesiedlenie ludności..., op. cit., tab. 7, po s. 136.
  45. APSz, PUR WO w Szczecinie, sygn. 429, s. 25, poz. 235 oraz s. 27, poz. 266. T. Białecki w swojej publikacji z 1963 roku podaje, że w 1947 roku wysłano trzy pociągi sanitarne PCK - ze Świdwina (550 osób), z Białogardu i Szczecina (775) oraz ze Słupska (768), zob. Przesiedlenie ludności...,op. cit., s. 129; natomiast dyr. L. Sowiński wymienia dla punktu na Drzetowie ogólną liczbę 123630 przesiedlonych, w tym 755 osób pociągiem sanitarnym PCK, zob. PUR na Pomorzu Zachodnim..., op. cit., s. 91
  46. P. Zaremba, Wspomnienia Prezydenta..., op. cit., s. 472.
  47. APSz PUR WO w Szczecinie, sygn., 429, s. 30.
  48. T. Białecki, Przesiedlenie ludności..., op. cit., po s. 136, Tabela 7.


Bibliografia

  • Inż. Piotr Zaremba, Czesław Piskorski, Polski Szczecin. Rys historyczny Pomorza Zachodniego. Chronologiczny przebieg wydarzeń w r. 1945/46. Szczecin 1946.
  • Jakubowicz T., Polska odrodzona na Pomorzu Zachodnim. Nakładem: Polskie Pismo i Książka. Szczecin 1947.
  • Sowiński L., Repatriacja ludności niemieckiej z terenu województwa szczecińskiego. W: PUR na Pomorzu Zachodnim od 1.IV. 1945 do 31.XII.1947. Praca zbiorowa. [Szczecin 1947].
  • Kaczkowski S., Osadnictwo polskie w Szczecinie 1945-1950. Poznań 1963.
  • Białecki T., Przesiedlenie ludności niemieckiej z Pomorza Zachodniego po II wojnie światowej. Poznań 1969.
  • Banasiak S., Przesiedlenie Niemców z Polski w latach 1945-1950. Łódź 1969.
  • Zaremba P., Szczecińskie lata 1946-1948. Wydawnictwo Poznańskie. Poznań 1970.
  • Bauer Yehuda, Flight and Rescue, Bricha. New York, 1971.
  • Zaremba P., Wspomnienia Prezydenta Szczecina. 1945-1950. Poznań 1977.
  • Mąka H., Szczecin wczoraj, dziś, jutro. Warszawa 1978.
  • Maciejewski J., Wspomnienia z tamtych lat. Zakład Narodowy im Osollinskich. Wrocław 1980.
  • Romanow Z., Działalność niemieckiego Zarządu Miejskiego w Szczecinie (od maja do lipca 1945 r.) w: Rocznik Koszaliński, Nr 20. 1984-1985. Koszaliński Ośrodek Naukowo-Badawczy 1987.
  • Pittelkow K., Schmelzkopf R., Heimathafen Stettin. Cuxhaven 1987.
  • Sie hatten alles verloren: Flüchtlinge und Vertriebene in der Sowjetischen Besatzungszone Deutschlands. Herausgegeben von Manfred Wille, Johannes Hoffmann und Wolfgang Meinicke. Wiesbaden 1993.
  • Stettin 1945-1946. Dokumente-Erinnerungen, Dokumenty-Wspomnienia. Praca zbiorowa. Hinstorff Rostock 1994.
  • Zaremba P., Dziennik 1945. Szczecin 1996.
  • Dzieje Szczecina. T. 4. Red. Tadeusz Białecki, Zygmunt Silski. Wydawnictwo „13 Muz”. Szczecin 1998.
  • Mieczkowski J., W poszukiwaniu miejsca – historii Żydów w Szczecinie. W: Pogranicze, 2003, nr 4.
  • Białecki T., Kozłowski K., Wydawnictwa Źródłowe. Źródła do dziejów Pomorza Zachodniego. Tom XII. Niemcy na Pomorzu Zachodnim w latach 1945-1950. Szczecin 2004.
  • Holz M. Evakuierte, Flüchtlinge und Vertriebene auf der Insel Rügen 1943-1961. Köln 2004.
  • Vertreibung der deutschen Bevölkerung 1945-1947. Vertreibungslager in Stettin. Stettiner Heft Nr. 19. Herausgegeben vom Historischen Arbeitskreis Stettin. Lübeck 2012.
  • Ghetto Fighters House Archives (zasoby internetowe).

Zobacz też

Linki zewnętrzne



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk