Ulica Rycerska

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
(Przekierowano z Rycerska)
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ulica Rycerska
Śródmieście
Ulica Rycerska
Ulica Rycerska
  Nazwa pełna Rycerska
  Nazwa niemiecka Kleine Ritterstraße
  Osiedle Stare Miasto
  Dzielnica Śródmieście
  Długość (m)[i] 81,9
Zobacz ulicę na:
Mapa Google.
Google Street View.
Interaktywny Plan Miasta Szczecin.

Ulica Rycerska (niem. Kleine Ritterstraße), nazwa historyczna „Ulica Mała Rycerska”. Biegnie wzdłuż skrzydła menniczego Zamku Książąt Pomorskich i łączy ulicę Korsarzy z ulicą Kuśnierską.

Historia

Ulica Mała Rycerska

Teren, na którym położona jest obecna ulica Rycerska, we wczesnym średniowieczu leżał w północno-zachodniej części grodu-świątyni (in castro, 1306), którą miasto przejęło we władanie po 1249 roku. Na obszarze tym występowało kilka uliczek, z których jedną odnotowano w dokumentach jako, (platea castri, 1305, borgstrate, 1399). Jak podaje Hans Kröcher (1914), jej nazwa występuje tu w powiązaniu z położonym tu źródłem solankowym, „przy obok źródła solankowego” (in platea castri iuxta fontem (1344). Natomiast na narożniku obecnej ulicy Korsarzy i Rycerskiej, naprzeciw kościoła św. Ottona, położona była mennica książęca, czyli „przy dziedzińcu [kościelnym] Świętego Ottona, gdzie bito monety” (hof by Sunte Otten to der munte werd, 1397). Ustalenia te skłoniły C. Fredricha (1926, 38) do postawienia tezy, że jest to późniejsza ulica Kleine Ritterstraße.

W ciągu XV stulecia pojawia się dla niej nazwa związana z osiadłą tu rodziną Ridder (1483), której miejsce zamieszkania według Paula von Niessena (1922, 45, 1923, 16), lokowano w pobliżu ulicy Szewców Łataczy. Wynika to z zapisu w jednym z kontraktów z 1492 roku. Znaczenie tej nazwy nie jest jednoznaczne. W zależności, jak zostało zapisane, może oznaczać „rycerza” (ridder), jak również „jeźdźca” (rider, ryder), ale także monetę o wartości 12 guldenów (rider, ryder – gulden, odpowiednik włoskiego florena, bity w mennicy szczecińskiej od czasów Bogusława X).

Nazwa ulicy „ridderstrate” wymieniona została w księgach miejskich w zapisie dotyczącym dziedzicznego sołtysa szczecińskiego Ludeke Wussowa, cyt.:: „dom Ludeke Wussowa na ulicy [zwanej od zamieszkałej tam rodziny] ], którego wieża [stojąca] obok czasowo [służyła] sądowi sołeckiemu [jako więzienie]” (Ludeke Wussen sin hus in der ridderstrate dar nu tor tidt dat Schultenrichte in is, 1485). Nazwisko Ludeke Wussowa wielokrotnie przewija się w regestach opublikowanych przez Karla O. Grotefenda. W jednym z nich Bogusław X stara się m.in. rozstrzygnąć jego spór z Radą Miejską o sołectwo i wynikające z tego kompetencje i dochody. W innym, z 1612 roku, w którym książę Filip II dochodzi do porozumienia z miastem Szczecin w sprawie spornych kwestii, niezałatwionych od wielu lat, wymieniony jest dom sołtysa (Schulzenhaus). W budynku tym, położonym naprzeciw zabudowań zamku, mieszkał wówczas kanclerz książęcy, Martin Chemnitius (1996, Reg. 224, 163, Reg. 353, 153).

W XVII wieku pojawiają się dla niej kolejne określenia jak „Przy domu panującego księcia” (Beim Fürstliche Hause, 1627), czy „Przejście koło zamku” (im Gange beim Schlosse, 1659), Określenia te nawiązują do faktu, że ówczesna ulica Rycerska była tylko wąskim przejściem, umożliwiającym dojście do murów miejskich i położonych tam zabudowań, m.in. do kaplicy zamkowej, usytuowanej w północnym skrzydle zamku, do „Nowego Arsenału Najjaśniejszego Księcia Pana” (Fürstlicher Gnade Nie Zeughaus, 1625), usytuowanego w skrzydle zwanym obecnie Menniczym, oraz do stajni i ujeżdżalni książęcej, wzniesionej podczas rozszerzania terenu zamku, wg niektórych źródeł, już w latach 1616/19. Wcześniej, w miejscu wybudowanego skrzydła Menniczego, wzdłuż ulicy posadowione były luźno stojące zabudowania księcia i kilka kamieniczek mieszczańskich, wzniesione na fundamentach z cegły i kamieni. Prawdopodobnie to ta uliczka została ujęta w urzędowym wykazie ulic z 1709 roku jako „Junkerstrass”. Jak podaje Fredrich (1926, 35), była to próba wyjaśnienia średniowiecznej nazwy „ridder”, zaginionej w międzyczasie i nieużywanej już oficjalnie. Nie ma jednak potwierdzenia, że użyta tu zamiennie nazwa „Junker” mogłaby mieć związek z zamieszkałymi tu, urodzonymi w stanie rycerskim poddanymi księcia (junker =juncher, jungher, yuncker – młodszy syn rodziny panującej, także lennik, junkier, tu nieletni syn lennika, książęcego wasala). Poza tym w innych miastach ulice te określano łacińską nazwą „platea militum” (miles = wojownik, rycerz, także żołnierz stanu szlacheckiego).

Usytuowana od strony zachodniej średniowieczna mennica [nr 481/811/1] została przez władze pruskie zamknięta w 1715 roku, natomiast dla uliczki pojawia się nazwa „Przy Masztalerni Książęcej” (am Reitstall, 1721) od wspomnianej stajni zamkowej, zwanej też ujeżdżalnią zamkową [nr 809/3]. W dalszym ciągu określana jest także nazwą „ulicy przy zamku” (beym Schloss, 1729).

Zanim ułożone do siebie prostopadle uliczki, obecna ulica Rycerska i Korsarzy, otrzymały w 1794 roku nazwę ulicy Małej Rycerskiej (Kleine Ritterstraße) i ulicy Wielkiej Rycerskiej (Große Ritterstraße, budynki usytuowane po zachodniej i południowej stronie obu ulic, od nr 479 [808/4] do nr 481 [811/1] i od nr 485 [815/1] do nr 482 [812/4], zaliczano do obszaru ulicy Kuśnierskiej (Pelzerstrass]. Położone tuż za murami miejskimi fosy zasypano na początku panowania pruskiego, wskutek czego powstały po jednej i drugiej stronie muru wolne place, początkowo przeznaczone na place ćwiczeń, i zaliczane najczęściej do obszaru ulicy Wielkiej Tumskiej (Große Domstraße).

Usytuowana przy nich ulica, umożliwiająca przemieszczanie się na tyłach usytuowanych tam działek, jako uliczka przymurna, była dotąd określaną nazwą „Przy murach [miejskich]” (początkowo jako penes murum, 1374, potem bi der muren, 1586, a na koniec bei der Stadt Maure, 1709). Z czasem obie uliczki zaczęto określać wspólną nazwą ulicy Rycerskiej (Ritterstraße, 1762), ale już w 1777 roku usytuowane od strony dawnej fosy place określano jako położone „Przy Fosie” (am Graben, 1777). Te wolne działki [od nr 1180b/5 do nr 1178/8], sprzedane w czerwcu 1794 roku pod zabudowę, by odróżnić je od zabudowań pobliskiej ulicy Kleine Ritterstraße, wymieniono w zachowanych dokumentach jako działki położone przy ulicy Große Ritterstraße (1996, Reg. 453 – 455, 322 i n.).

Po 1945 roku uliczka Mała Rycerska powraca do historycznej nazwy ulicy Rycerskiej, a Wielka Rycerska, czasowo nosząca nazwę ulicy Podwale, została ulicą Korsarzy.

Ulica Podpiwek

Mimo, iż wzmianka o istnieniu tej ulicy pochodzi z ksiąg miejskich (platea tenuipotus (1325), duneberstrate, 1352), jej dokładnego położenia tak do końca nie ustalono. Prawdopodobnie była to jedna z ulic istniejących na terenie grodu – świątyni, usytuowana w ciągu obecnej górnej części ulicy Kuśnierskiej, lub odchodząca od obecnej ulicy Rycerskiej. Po przejściu tego terenu w ręce samorządu miejskiego, niektóre z tych ulic ulegaja likwidacji w XV wieku podczas budowy, a raczej rozbudowy, zamku książęcego.

Wyrażenie „tenuipotus” jest łacińskim określeniem podpiwka (tenuis – cieńki; potus – napój, trunek, [cieńkusz]) i jego dolno-środkowoniemieckiego odpowiednika „dunneber” (duneber). Autor hasła „Ulice Starego Miasta”, T. Białecki [w:] Encyklopedia Szczecina, podając w/w łacińską nazwę tej ulicy, określa ją jako „ulicę Biedną”. Według C. Fredricha (1926, 34), rodzina Podpiwków (Dunneber) w Szczecinie znana była od dawna. Hugo Lemcke (1881, 15) wspomina o Alheydis, córce mieszczanina o nazwisku Dunberi (Alheydis filia Dunberi, 1306), poza tym w dokumentach wymienieni są Nicolaus Dunneber (1346), oraz Claus Tunnebeer (1402), którego dotyczy zapis mówiący, iż jego posiadłość (Erbe), położona była przy dawnej ulicy Grodzkiej (in der borchstrate, 1402); być może szczyt tego domu ustawiony był do obecnej ulicy Kuśnierskiej i jego dotyczy kolejny zapis z 1423 roku: „[...] dom Tunebira położony przy ulicy kuśnierzy” (tunebires hus belegen in der peltzerstrate, 1423). Do wymienionych powyżej członków tego rodu dochodzi jeszcze nieznany z imienia donnebyr (1456). Dla przykładu w pobliskim Neubrandenburgu także występowała niegdyś ulica Podpiwek (Dünnebierstraße), późniejsza ulica Ponura (Dümpferstraße).

Galeria

Bibliografia



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk