Ulica Sołtysia

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
(Przekierowano z Sołtysia)
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ulica Sołtysia
Śródmieście
Ulica Sołtysia
Ulica Sołtysia
  Nazwa pełna Sołtysia
  Inne nazwy Kaperska
Zjazd
  Nazwa niemiecka Schulzenstraße
  Osiedle Stare Miasto
  Dzielnica Śródmieście
  Długość (m)[i] 217,5
Zobacz ulicę na:
Mapa Google.
Google Street View.
Interaktywny Plan Miasta Szczecin.

Historia ulicy

Kowalska (smedestrate), obecna Sołtysia

Ulica Kowalska, późniejsza Grapengiesserstraße (O). Plan de la Ville Stettin Anno MDCCXXI (fragment). [R - Schuhstraße, M - Kohlmarkt, nr 327-343 - Klockside]

Szczególnie ważną pozycję w produkcji rzemieślniczej w średniowiecznych miastach zajmowała obróbka metali. Zatrudnieni przy niej rzemieślnicy dzielili się na tzw. „wielkich kowali” (grobsmede, großschmiede) i „małych kowali” (klensmede, kleinschmiede), tj. na kowali właściwych i pozostałych, czyli ślusarzy, odlewników kociołków, konwisarzy (cynowników), kotlarzy (miedziowników), gwoździarzy, płatnerzy, nożowników. Jak podaje księga praw miejskich miasta Hannover (Das hanöverische Stadtrecht), kowale należeli, cyt.: „[do jednego] z czterech cechów głównych [tu określonych jako wielkich], a więc piekarzy, rzeźników, szewców i kowali” [1]. W Szczecinie swoją ulicę mieli zarówno kowale właściwi, jak również pozostali, czyli ślusarze, odlewnicy kociołków oraz konwisarze. Ich działalność koncentrowała się przede wszystkim w bezpośredniej bliskości Targu Węglowego (Kohlenmarkt), na którym handlowano węglem drzewnym. Węgiel drzewny jako paliwo do topienia metali miał wówczas kapitalne znaczenie dla rozwoju rzemiosła kowalskiego, czego dowodem jest, iż cech kowali z pobliskiej ulicy Kowalskiej (platea fabrorum, 1306), mógł nie tylko badać miarę węgla drzewnego, ale i nakładać na niego cenę, co wynikało z postanowień statutu cechu kowali z 1313 roku. Kowale, członkowie gildii kowalskiej, zasiedlali obecną ulicę Sołtysią (od 1857 roku górny odcinek Schulzenstraße), zanim jeszcze stała się ulicą zamieszkałą przez odlewników kociołków (grapegeterstrate, 1535).

Nazwa <ulicy kowali> (platea fabrorum, 1306, 1350, smedestrate (1432, 1497, 1498, 1503, 1504). jest jedną z najstarszych nazw szczecińskich ulic. Potwierdza to zapis w księdze miejskiej o treści: „[…] <ulica kowali> niedaleko [kościoła] św. Jakuba” (1350) [2], i, według Hugo Lemcke, kolejne, tu cyt: „na ulicy <kowali> naprzeciw źródła solnego (1432) [mowa tu o źródle u zbiegu obecnej Sołtysiej i Ks. Mściwoja II]”; „przy ulicy <kowali> pod górę [w kierunku kościoła] św. Jakuba” (1497); „[idąc] w górę ulicy <kowali>"(1498); „przy ulicy <powroźników> w miejscu [położonym] naprzeciw źródła solnego, skąd [można] ulicą <kowali> dojść w dół lewą stroną do więzienia przy sądzie sołeckim [parcela przy Schulzenstraße Nr. 20]” (1503); „na ulicy <kowali> tuż przy kracie [cmentarnej] trzeba będzie iść po lewej stronie” (1504) [3].

Według informacji umieszczonej na planie miasta z 1721 roku, do ulicy Kowalskiej, tu określanej już nazwą ulicy Kotlarskiej (Grapengiesserstraße) należały parcele od nr 313 [158=46] do nr 327 [171=32], usytuowane po wschodniej stronie ulicy, oraz od nr 328 [415=14] do nr 343 [428=1], położone po przeciwnej stronie. Pomiędzy nr 336 [422=7] a 337 [423=6] mieściło się przejście na cmentarz przykościelny, zwane „Ścieżką Świętego Jakuba” (Sunte Jacobs Stege, 1540), zamknięte przez tzw. Kratę św. Jakuba (scranke, 1504, Sanct Jacobs Schrancke, 1545, 1551).

Mała Kowalska /Ślusarska/ (parva platea fabrorum), obecna Sołtysia

Autorzy publikacji o najstarszych nazwach szczecińskich ulic, H. Lemcke i C. Fredrich twierdzą, że ulicy zamieszkałej przez ślusarzy, zajmujących się głównie wyrobem wędzideł, strzemion, zamków, kłódek, kluczy, skobli, okuć do skrzyń itp., należy szukać w pobliżu zamku lub na jego terenie sprzed przebudowy w XVI wieku. C. Fredrich (1926, 27) uważał, że kryje się ona pod nazwą <parva platea fabrorum> (1345, 1350), tj. „ulica małych kowali” (Kleinschmiede). Na potwierdzenie tego podaje następujący zapis: „na <ulicy kowali> niedaleko miejsca [zwanego] ulicą <szewców łataczy>” (in der smedestrate up der oldboterstraten orde, 1436). Oznacza to, że mogła to być część obecnej ulicy Kuśnierskiej (Pelzerstraße), na odcinku od ulicy Rycerskiej (Kleine Ritterstraße) do wylotu [Grodzkiej (Fuhrstraße), do miejsca, gdzie usytuowana była kuźnia książęca (Pelzerstraße Nr. 10). Równie dobrze mogła to być jednak sama ulica Rycerska, lub któraś z zaginionych w trakcie rozszerzenia obszaru zamku uliczek, wymienionych w dokumentach z 1491 i 1535 roku, a usytuowanych na zachód od średniowiecznego muru obronnego zamku [4]. Ich ustalenia podważa, z czym się zgadzam, Jan M. Piskorski w swojej pracy o miastach księstwa szczecińskiego, który na przykładzie szczecińskiej ulicy Kowalskiej przybliża nam strukturę zawodowo-społeczną tej ulicy. Według niego wymienione w najstarszej księdze miejskiej nazwy „platea fabrorum” i „parva platea fabrorum” przy nazwisku jednego z jej mieszkańców, niejakiego Hinrico Stollen, określają jedną i tą samą ulicę Kowalską (smedestrate), która rzeczywiście na tym odcinku ulicy Sołtysiej jest krótka. [5].


Kotlarska (Grapengiesserstraße), obecna Sołtysia

Schulzenstraße

Kotlarze, czyli odlewnicy kociołków, przemieszczając się ok. 1500 roku z obecnej ulicy Mariackiej na teren obecnej ulicy Sołtysiej, stopniowo wyparli z niej tzw. kowali właściwych. Stąd też od 1530 roku pojawia się tu znana już nam nazwa „ulicy odlewników kociołków” (grapegeterstrate, 1535), która utrzymuje się aż do 1856 roku. Według Otto Blümckego proces ten trwał dość długo, co najmniej do 1599 r., zanim nazwa utrwaliła się na dobre [6]. Potwierdzają to również zapisy o położeniu jednego z budynków będących własnością kościoła św. Jakuba, który w 1535 roku określono jako położony przy <ulicy odlewników kociołków>, ale jeszcze w 1540, jak ustalił to C. Fredrich (1926, 24), ten sam budynek zamieszkały przez wikariuszy wykazano jako położony przy <ulicy kowali>. Zachodnia strona tej ulicy, od strony kościoła oznaczana była później jako „[położona] od strony dzwonów kościelnych [św. Jakuba]” (Klockside, 1586). Według informacji umieszczonej na planie miasta z 1721 roku, do ulicy Kotlarskiej należały parcele od nr 313 [158=46] do nr 327 [171=32], usytuowane po wschodniej stronie ulicy, oraz od nr 328 [415=14] do nr 343 [428/1], położone po przeciwnej stronie.

Przypisy

  1. Das Hannöversche Stadtrecht [w:] Vaterländisches Archiv des Historischen Vereins für Niedersachsen Jg. 1844, 2., 3. u. 4 Heft. Hannover 1846, rozdz. XI, s. 350: „vere uthe den groten ver ampte, alse beckere, knokenhowere, schomekere unde smeden” (1420); por. K.Schiller, A. Lübben, Mittelniederdeutsches Wörterbuch, Bd. II., Bremen 1876, s. 504.
  2. M. Wehrmann, Das älteste Stettiner Stadtbuch (1305-1352). Stettin 1921, s. 193, 1350 r., Nr. 2102, Fol. 52: „[…] quem habuit super hereditaten Petri de Unger in platea fabrorum iuxta Sanctum Jacobum” (1350).
  3. H. Lemcke: Die Älteren Stettiner Straßennamen, Stettin 1881, s. 11: „in der smedestrate tegen dem soltenborne” (1432); „in der smedestrate na S. Jacob upwarts” (1497); „bauen in der smedestrate” (1498); „in der reeppslegerstrate an deme ordes tegen dem solten borne, so men de smedestrate dael geit thor luchteren hand na deme Schultenrichte” [parcela Schulzenstraße Nr. 20] (1503); „in der smedestrate harde by an deme scranke warth so man geit to der luchten hand” (1504).
  4. Zob.: K.O. Grotefend, Regestenbuch der Urkundensammlung der Stadt Stettin 1243 – 1856. Auf Grund des Manuskriptes von Karl Otto Grotefend zum Druck vorbereitet von Dr. Bogdan Frankiewicz und Mag. Jerzy Grzelak, Bd. 1. – 2. Szczecin 1996, regest nr 212 z 12 stycznia 1491 r., i regest nr 236 z 23 kwietnia 1535 r.
  5. Piskorski J. M., Miasta księstwa szczecińskiego do połowy XIV wieku. 2005, s. 190, przyp. 637; por. M. Wehrmann, Das älteste Stettiner Stadtbuch…, s. 123, 1344 r., Nr. 1257, Fol. Nr. 25: „[…] Hinrico Stollen hereditatem suam in platea fabrorum…” (1344); oraz s. 155, 1345 r., Nr. 1642, Fol. Nr. 31: „[…] super hereditatem Hinrico Stollen in parva platea fabrorum…” (1345), gdzie niejaki Henryk Stollen posiadał dom jednocześnie przy „ulicy kowalskiej” i „ulicy małej kowalskiej”.
  6. O. Blümcke, Die Handwerkzünfte im mittelalterlichen Stettin [w:] BSt AF Bd. XXXIV, Stettin 1884, s. 88, 108.

Galeria

Bibliografia



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk