Ulica Zbożowa

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
(Przekierowano z Speicherstraße)
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ulica Zbożowa
Śródmieście
Ulica Zbożowa
Zabudowa ulicy Zbożowej, 2013
  Nazwa pełna Zbożowa
  Inne nazwy Spichrzowa
  Nazwa niemiecka Speicherstraße
  Osiedle Międzyodrze-Wyspa Pucka
  Dzielnica Śródmieście
  Długość (m)[i] 443,9
Zobacz ulicę na:
Mapa Google.
Google Street View.
Interaktywny Plan Miasta Szczecin.
Nabrzeże przeładunkowe przy ulicy Speicherstraße

Ulica Zbożowa (niem. Speicherstraße), nazwa historyczna „Ulica Spichrzowa”. Położona wzdłuż prawego brzegu Łasztowni pomiędzy jej przedłużeniem, ulicą Celną a mostem Trasy Zamkowej. Przed 1945 rokiem w jej zabudowie dominowały dawne renesansowe spichlerze, które zniszczone podczas masowych nalotów lotniczych drugiej wojny światowej zostały rozebrane pod koniec lat czterdziestych XX wieku.

Historia

Spichlerze na Łasztowni w latach 1590-1594

W źródłach pisanych ulica Spichrzowa po raz pierwszy wspomniana została w pierwszej połowie XVI wieku jako „/ulica położona/ między obu mostami” (tuschen beiden bruggen, 1540. Kolejne nazwy nawiązywały do dominujących w zabudowie wschodniej strony ulicy spichlerzy. Stąd też na anonimowym rysunku portu szczecińskiego wykonanym pomiędzy 1570 a 1591 rokiem odcinek nabrzeża pomiędzy Łasztownią Stoczniową a głównym szlakiem komunikacyjnym Wielkiej Łasztowni został nazwany Schiffheuser, tj. „spichlerze”, w których składowano ładunek okrętowy przed lub po załadunku. [1] Ten sam odcinek ulicy kilka lat później w źródłach wspomniany został jako „spiker” (1577), [2] Następnie od XVII wieku pojawiają się nazwy, które świadczą o podziale ulicy na dwa odcinki. Odcinek północny początkowo określany był jako ulica "Spichrzowa" (die Speicher, 1679). Podobnie jeszcze w XVIII wieku, ale już w pierwszej połowie XIX wieku, od 1829 roku pojawia się nazwa „przy spichlerzach” (an den Speichern, do 1856 roku). Południowy odcinek ulicy, od strony głównej ulicy Łasztowni, zwanej Wielką Łasztową (Große Lastadie) określano jak następuje: „ku spichlerzom” (nach den Speichern, (1654), „przed spichlerzami” (vor den Scheunen, 1659), także „przy spichlerzach” (beÿ den Scheünen, 1707). W drugiej połowie XVIII aż do połowy XIX wieku obowiązywała dla niej nazwa „Speicherstraße” (1761-1856). Od 1857 roku południowy odcinek powiązano z biegnącym równolegle do nabrzeża głównym odcinkiem tworząc jedną ulicę o nazwie „Spichrzowa” (Speicherstraße). [3]

W latach 1945-1950 w przewodnikach i na planach miasta nosi nazwę ulicy Spichrzowej. którą po 1950 roku zmieniono na Zbożową, z tym, że południowy odcinek ulicy, przylegający do ulicy Łasztowej, obecnej ulicy Energetyków, i budynku Urzędu Celnego, otrzymał nieaktualną już nazwę ulicy Celnej. [4] Niestety zniszczonych przez bombardowania alianckie spichlerzy jak dotąd nie odbudowano.

Historyczna zabudowa ulicy Spichrzowej

Położenie spichlerzy na Łasztowni, 1707-1721
S – Ulica Spichrzowa, Sp – Ulica „ku spichlerzom”, SL – Łasztownia Stoczniowa, KL – Mała Łasztownia, K – Żuraw portowy, G – Dziedziniec Garbarski, GL – Wielka Łasztownia, L – Wzniesienie Lepkenberg, Lp – Przejście do wzniesienia Lepkenberg, B – Most Długi, Zp – Stary dziedziniec ciesielski, P – Obniżenie Pladrin, F – Kompania Falsterbo, W – Najstarszy sąd na Łasztowni.

Miejsce usytuowania poszczególnych budynków, w tym spichlerzy, znano dotychczas głównie z planu z 1721 roku zamieszczonego przez Martina Wehrmanna w jego historii miasta Szczecina [5] Na planie podano wykaz właścicieli poszczególnych parceli, a także zawody niektórych z nich. Położone na ich działkach spichlerze zostały oznaczone literkami: „a”, „b”, „c”, „d”, „e”, „f”, „g”, „h”, „i”, „k”, „l”, „m”, „n”, „o”, „p”, „q”, „r” , „t” oraz „u”. [6] Dokładne położenie i ich wygląd opisuje spis katastralny Łasztowni, przeprowadzony na jej terenie w 1707 roku przez mierniczych szwedzkich. [7] Spis ten jest dokładnym opisem położenia parceli, z podaniem nazwiska jego właściciela wraz z informacją, czy dom zamieszkuje osobiście, czy został wynajęty. Opisane zostało położenie i przeznaczanie poszczególnych pomieszczeń. Policzono poddasza, strychy, ich położenie i wielkość, opisano ich stan budowlany i przeznaczenie. Wymieniono i opisano przeznaczenie obiektów dla celów rzemiosła i produkcji, przytoczono należące do nich pola, łąki i ogrody. Poszczególne spisy podsumowano szacunkiem podatku. Wszystkie parcele zostały ponumerowane od 1 do 214, z czego działki należące do obszaru ulicy Spichrzowej noszą numerację od 1 do 23 oraz 26, i 158 do 188. Zostały spisane na 67 arkuszach (nr 10 do 30 oraz nr 277 do 323) przez szwedzkich mierniczych Petera Brodthagena i Larsa Balcka. Na arkuszu nr 258, składającym się z dwóch kart zamieszczono szkic rozmieszczenia poszczególnych parceli tej ulicy. Ich opis rozpoczyna się od strony południowej, od narożnika z ulicą zwaną do 1945 roku Große Lastadie (Łasztowa, Energetyków). Należy tu zaznaczyć, że tylko w tej części ulica została opisana nazwą związaną z położonymi na niej spichlerzami – „przy spichlerzach” (beÿ den Scheünen, od nr 158 do 164). Pozostałe budynki opisano jako położone na terenie Łasztowni (Lastadie) i Wielkiej Łasztowni (Große Lastadie), przy czym parcele od nr 1 do 23 i 26, to zabudowania wykazane na terenie dawnej wysepki, czyli najstarszej Łasztowni (Kleine Lastadie). Natomiast parcele od nr 174 do nr 188 opisano jako położone w rzędzie budynków pomiędzy Wielką Łasztownią i Łasztownią Stoczniową.

Speicherstraße 24-34;
(lata 30. XX w.)

Spis ten został wykonany na początku 1707 roku a zakończony 4 kwietnia 1707 r. Wymieniono w nim 24 spichlerze, z których 4 zostały określone jako zburzone przed spisem dokonanym przez mierniczych szwedzkich. Wszystkie położone na działkach nie podlegających opodatkowaniu, co pozwala nam dokładnie określić miejsce ich położenia i odpowiadającą im numerację parceli. Do 1944 roku tylko 6 spichlerzy zachowało swój pierwotny wygląd, z czego jeden odbudowano w całości w drugiej połowie XVIII wieku (Nr. 29), a drugiemu przebudowano dach ze szczytowego na kalenicowy (Nr. 25).
Zachowane źródła wymieniają następujące spichlerze i towarzyszące im zabudowania:

  • dwa spichlerze (nr 187 i 186), oznaczone literami „a” i „b”. Do ok. 1780 r, (a na pewno jeszcze w 1779) były siedzibą zarządu handlu morskiego solą (Provinzial See- und Salzhandlung Direktion) [8], W księgach adresowych z pierwszej połowy XIX wieku pierwszy z nich określano jako Królewski Spichlerz Soli (Königliche Salzspeicher) [9], a drugi jako spichlerz mistrza ciesielskiego Kämmerlinga. Na przełomie XVIII/XIX wieku nosiły numer 1159 i 1160. W latach 1814-1847 posiadały nr 44 i 45, następnie w latach 1848-1856 nr 44a i 44b, potem w latach 1857-1890 nr 34a i 34b, a po przebudowie na magazyn w latach 1891-1892 jako pojedynczy budynek nosił nr 34. Stojące na parceli nr 186 budynki mieszkalne w latach 1848-1856 nosiły numer 45, a od 1857 nr 33
Speicherstraße 34 („a”, „b”), 1707
    • rok 1707 – stojący na parceli nr 187 murowany z grubej cegły spichlerz („a”), był własnością starszego cechu kupców Linna (wspomnianego także jako Lind). W jego parterowej części, po obu stronach usytuowanego pośrodku przejścia na podwórze, przechowywano sól, wapno, i podobne materiały. Powyżej położone były cztery poddasza, z których ostatni jako najmniejszy i leżący najwyżej rzadko był używany. W podwórzu na tyłach spichlerza stał długi, wąski budynek, podzielony na dwie części i zamieszkany przez czterech różnych lokatorów - na dole N.N. wdowa i N.N. konstabl /policjant/, na górze N.N. przewoźnik żywych ryb (tzw. Quatzner), i N.N. przewoźnik szalupą (tzw. Schalenfahrer)
    • rok 1721 – według spisu umieszczonego na planie miasta Szczecina z 1721 roku parcela wraz z spichlerzem oznaczonym literą „a” i zabudowaniami stanowiła własność kupca Linna
    • rok 1833 – parcela wraz z spichlerzem („a”), i położonymi na niej zabudowaniami określano nazwą Królewskiego Spichlerza Soli;
    • rok 1707 – stojący na drugiej parceli nr 186 murowany spichlerz („b”), również był własnością Linna. W jego północno-wschodniej części przebiegało wąskie przejście na podwórze. W pozostałej podzielonej na trzy do czterech pomieszczeń przechowywano sól, wapno, wyroby z żelaza i inne materiały, a powyżej na czterech poddaszach zboże. Na średniej wielkości podwórzu stały cztery budynki. W pierwszym, przy bramie wjazdowej, mieszkał rybak Sanow. Po tej samej stronie, w nieco większym mieszkał żeglarz Christian Niekant. W tym samym rzędzie stał jeszcze trzeci dom wybudowany z surowej cegły, w którym mieszkał inspektor okrętowy Hagman. Ostatni, czwarty budynek położony w ogrodzie, użytkował właściciel obu spichlerzy Linn. Poza nimi na tyłach spichlerza stał długi, wąski i stary budynek o ścianach w konstrukcji ryglowej, zamieszkały przez dwóch żeglarzy, Christiana Trulla i Jochoma Krögera. Na jego drugiej kondygnacji mieszkał marynarz Micael Zim i N.N. żołnierz. Na tyłach obu podwórzy rozciągał się położony aż po wały ziemne sad owocowy
    • rok 1721 – według spisu umieszczonego na planie miasta Szczecina z 1721 roku parcela wraz z spichlerzem oznaczonym literą „b” stanowiła własność kupca Linna, a w budynku noszącym wówczas nr 26, i położonym obok spichlerza mieszkał rybak lub żeglarz o nieustalonym nazwisku, podobnie jak w zabudowaniach noszących wówczas nr 27 i położnych w głębi parceli
    • rok 1833 – parcela wraz z spichlerzem („b”), i położonymi na niej zabudowaniami należała do cieśli Kämmerlinga;
  • dwa spichlerze (nr 185 i 184), zburzone jeszcze przed 1707 rokiem, co uniemożliwia nam odtworzenie ich wyglądu. Na przełomie XVIII/XIX wieku nosiły numer 1161 i 1163. W latach 1811-1856 parcela nr 46-48, natomiast od 1857 nr 32-30
    • rok 1707 – właścicielami parceli nr 185 byli dwaj żeglarze, Micael Freitag i Christian Eckman, którzy zamieszkiwali w murowanym dwukondygnacyjnym bliźniaczym budynku wykonanym z szachulca, posiadającym dwa poddasza i wybudowanym w 1699 roku
    • rok 1721 – według spisu umieszczonego na planie miasta Szczecina z 1721 roku w położonym w głębi parceli budynku noszącym wówczas nr 28 mieścił się szynk o nazwie „der Schwartze Behr
    • rok 1834 – powyższa parcela należała do rentiera Grünzmachera, natomiast w latach 1848 - 1856 do właściciela gospody Grünzmachera
    • rok 1707 – właściciel parceli nr 184, kapitan statku Baltzar Krutz mieszkał w położonym w głębi podwórza budynku o ścianach w konstrukcji ryglowej
Speicherstraße 29-28
(lata 30. XX w.)
    • rok 1721 – według spisu umieszczonego na planie miasta Szczecina z 1721 roku w położonym w głębi parceli budynku (bez numeru), zamieszkiwali spadkobiercy żeglarza Eckmanda (Eckmana), i żeglarz Michel Freitag
    • rok 1833 – w budynku położonym w głębi parceli zamieszkiwali mistrz murarski Stier i mistrz murarski Metzel;
Speicherstraße 29, 28; 1907
Speicherstraße 27-26; przed 1905
Speicherstraße 27-26;
1913-1929
Speicherstraße 26, 25; 1907
  • spichlerz (nr 183), zburzony jeszcze przed 1707 rokiem. Na przełomie XVIII/XIX wieku parcela nosiła numer 1164. Według dostępnych planów i ksiąg adresowych z lat 1814-1847 parcela nosiła nr 47, ale spis spichlerzy na Łasztowni (Waaren-Speicher) nie wymienia na niej do 1835 roku spichlerza, lecz tylko budynek mieszkalny. Istniejący tu do drugiej wojny światowej spichlerz powstał prawdopodobnie ok. połowy XIX wieku i w latach 1848-1856 nosił nr 49b, potem od 1857 roku nr 29
    • rok 1707 – właścicielem parceli nr 183 był krawiec Johan Stoltenborg, który zajmował połowę dwukondygnacyjnego budynku o ścianach w konstrukcji ryglowej i położonego w głębi podwórza. Druga cześć budynku należała do właściciela parceli nr 182, burmistrza Dilliusa
    • rok 1721 – według spisu umieszczonego na planie miasta Szczecina z 1721 roku w położonym w głębi parceli budynku mieszkalnym noszącym wówczas nr 29, który częściowo zajmował pobliską parcelę kupca Mascha, mieszkał Jochim Müller
    • rok 1833 – parcela należała do wdowy Weidner;
  • spichlerz (nr 182), oznaczony literą „c”. Na przełomie XVIII/XIX wieku nosił numer 1165. W latach 1814-1847 nr 48, następnie w latach 1848-1856 nr 50a, natomiast od 1857 roku nr 28
    • rok 1707 – murowany spichlerz z położonym pośrodku przejściem na podwórze był własnością burmistrza Daniela Dilliusa (Daniel Dillies). W jego obszernej parterowej części przechowywano sól, wapno, wyroby z żelaza i inne materiały, a na trzech poddaszach zboże. Spichlerz położony był na obszernej parceli, na której, jak wynika to z zapisu, po jego prawej stronie, stał prawdopodobnie kolejny średniowieczny spichlerz (na przełomie XVIII/XIX wieku ta część parceli nosiła nr 1165/ 49). W głębi, na średniej wielkości podwórzu, stał duży budynek o ścianach w konstrukcji ryglowej, posadowiony na granicy działek, którego część zajmował wspomniany wyżej krawiec Stoltenborg
    • rok 1721 – według spisu umieszczonego na planie miasta Szczecina z 1721 roku spichlerz należał do kupca Mascha
    • rok 1833 – parcela wraz ze spichlerzem do należała do starszego inspektora Paleniusa;
  • spichlerz (nr 181), oznaczony literą „d”. Na przełomie XVIII/XIX wieku nosił numer 1166. W latach 1814-1847 nr 50, następnie w latach 1848-1856 nr 51, natomiast od 1857 roku nr 27
    • rok 1682 – spichlerz częściowo murowany, częściowo o ścianach w konstrukcji ryglowej pokryty był czerwona dachówką, stąd jego nazwa „Czerwony spichlerz” (Rote Speicher). W tym czasie przez kilka miesięcy był własnością kościoła Mariackiego, a następnie został wraz z oficynami i ogrodami sprzedany Kamerze Cesarskiej. Zarządzany przez faktora (pośrednika) cesarskiego nosił odtąd nazwę spichlerza „Cesarskiego” (Kaiser Speicher) [10],
    • rok 1707 – w parterowej części spichlerza „Cesarskiego”, podzielonego na pół wąskim przejściem na podwórze, przechowywano tanią sól francuską z Baye de Borgneuf, której import był cesarskim przywilejem; powyżej na kolejnych trzech poddaszach przechowywano zboże. Na średniej wielkości podwórzu stał duży budynek i mały, stary domek, gdzie zamieszkiwało dwóch lokatorów, żeglarz Gottfrid Gresch i sierżant Pettersen
    • rok 1721 – według spisu umieszczonego na planie miasta Szczecina z 1721 roku spichlerz należał do Kamery Cesarskiej (Kaiser Speicher)
    • rok 1833 – parcela wraz ze spichlerzem jako dziedzictwo kupca Dilschmanna do należała do kupca Simona
    • lata 1905-1906 – przebudowa spichlerza na kamienicę mieszkalną;
  • spichlerz (nr 180), oznaczony literą „e”. Na przełomie XVIII/XIX wieku nosił numerację 1167. W latach 1814-1847 nr 51, następnie w latach 1848-1856 nr 52, natomiast od 1857 roku nr 26
    • rok 1707 – bardzo stary spichlerz w całości o ścianach w konstrukcji ryglowej, ale u podstawy do wysokości ok. 3 m zbudowany z muru ceglanego. Spichlerz był własnością kupca Sastrowa. W jego parterowej części, podzielonej na pół wąskim przejściem na podwórze, przechowywano wszelakiego rodzaju towary kupieckie, a położone wyżej trzy poddasza były nie do użytku, podobnie jak stojący obok dom mieszkalny o ścianach w konstrukcji ryglowej. Na podwórzu stał mały dom, w którym zamieszkiwał marynarz Jocom Müll, dodatkowo prowadzący mały wyszynk piwa i gorzałki
    • rok 1721 – według spisu umieszczonego na planie miasta Szczecina z 1721 roku spichlerz należał do kupca Zastrosa
    • rok 1833 – parcela wraz ze spichlerzem do należała do spółki kupieckiej Endell & Maurer;
  • spichlerz (nr 179), oznaczony literą „f”. Na przełomie XVIII/XIX wieku nosił numer 1168. W latach 1814-1847 nr 52, następnie w latach 1848-1856 nr 53, natomiast od 1857 roku nr 25
    • rok 1707 – własność wdowy po kupcu korzennym Linzingu. Był to murowany spichlerz, posiadający przejście na podwórze w południowo-zachodniej części. W obszernej, podzielonej na trzy pomieszczenia parterowej części przechowywano wszelakiego rodzaju towary korzenne, a na kolejnych trzech poddaszach zboże. W podwórzu stał młyn do przemiału towarów korzennych, a w ogrodzie mały domek, w którym mieszkał wraz z żoną czeladnik tkacki, producent delikatnych, luźnych tkanin wełnianych (tzw. Raschmacher)
    • rok 1721 – według spisu umieszczonego na planie miasta Szczecina z 1721 roku spichlerz należał do aptekarza Amelosa
    • rok 1833 – parcela wraz ze spichlerzem do należała do spółki kupieckiej Goltdammer & Schlesch;
  • spichlerz (nr 178), oznaczony literą „g”. Na przełomie XVIII/XIX wieku nosił numer 1169. W latach 1814-1847 nr 53, następnie w latach 1848-1856 nr 54, natomiast od 1857 roku nr 24
    • rok 1707 – własność żeglarza Jacoba Beÿera. Spichlerz, posiadający przejście w południowo-zachodniej części, od szczytu był murowany, natomiast pozostałe ściany wykonane w konstrukcji ryglowej. W podzielonej na dwa pomieszczenia parterowej części przechowywano sól, wapno i inne materiały, a na kolejnych trzech poddaszach zboże. W usytuowanym na podwórzu budynku zamieszkiwali dwaj żeglarze, Jacob Schakow, i Mattias Klemke, a na drugiej kondygnacji dwaj N.N. policjanci
    • rok 1721 – według spisu umieszczonego na planie miasta Szczecina z 1721 roku spichlerz należał do kupca Andr [Andreas] Bahrtholda
    • rok 1833 – parcela wraz ze spichlerzem do należała do kupca J. G. Wolffa;
  • spichlerz (nr 177), oznaczony literą „h”. Na przełomie XVIII/XIX wieku nosił numer 1170. W latach 1814-1847 nr 54, następnie w latach 1848-1856 nr 55a, natomiast od 1857 roku nr 23
    • rok 1707 – spichlerz będący własnością kupca Jasdera do wysokości ok. 3 m był murowany. Podobnie, jak poprzedni spichlerz, posiadał przejście na podwórze w południowo-zachodniej części. W podzielonej na trzy pomieszczenia parterowej części składowano różne towary kupieckie. Na położonych wyżej trzech poddaszach o ścianach z szachulca składowano zboże. W małym domku, w tylnej części podwórza zamieszkiwał rybak Martin Adam
    • rok 1721 – według spisu umieszczonego na planie miasta Szczecina z 1721 roku spichlerz należał do kupca Srabina Jädckena
    • rok 1833 – parcela wraz ze spichlerzem do spółki handlu morskiego (Seehandlungs Sozietät);
  • dwa spichlerze (nr 176), w tym jeden bez numeru, a drugi oznaczony literą „i”. Na przełomie XVIII/XIX wieku obydwa położone były na parceli noszącą numer 1171. Ten pierwszy w latach 1814-1856 nosił nr 55, a od 1857 nr 22, natomiast drugi w latach 1814-1847 posiadał nr 55, następnie w latach 1848-1856 nr 55b, a od 1857 roku nr 22
    • rok 1707 – właścicielem całej parceli był kupiec Orrbahn (Urban) Rode. Stały na niej dwa spichlerze o ścianach w konstrukcji ryglowej, z których starszy i większy, stojący z prawej strony patrząc od strony rzeki, dawniej służył do przechowywania zboża. W jego trzech dolnych pomieszczeniach składowano towary kupieckie, natomiast wyżej posiadał dwa poddasza. W drugim, lewym mniejszym spichlerzu z jednym poddaszem nakrytym dachem pulpitowym (dachem jednospadowym), przechowywano sól, żelazo i inne materiały
    • rok 1721 – według spisu umieszczonego na planie miasta Szczecina z 1721 roku spichlerze należały do kupca Braunschweiga
    • rok 1833 – południowa parcela i spichlerz należały do kupca G. Wolffa, natomiast północna wraz ze spichlerzem do spółki handlu morskiego (Seehandlungs Sozietät);
Speicherstraße 21-20, 1928
  • spichlerz (nr 175), oznaczony literą „k”. Na przełomie XVIII/XIX wieku nosił numer 1172. W latach 1814-1856 nr 56, natomiast od 1857 roku nr 21 [11]
    • rok 1707 – murowany spichlerz, będący własnością wdowy po burmistrzu Erdmannie Lindmanie (Erdmann Lindemann), i posiadający przejście w południowo-zachodniej części, wynajmował kupiec Johan Gödke. W jego parterowej części podzielonej na trzy pomieszczenia przechowywano sól, wyroby z żelaza i inne materiały, a na położonych nad nią trzech poddaszach zboże. W domku położonym obok spichlerza zamieszkiwał żeglarz Hindrich Gieser
    • rok 1721 – według spisu umieszczonego na planie miasta Szczecina z 1721 roku spichlerz określono jak skład morski kamery pruskiej (Camrer Cargen Speicher)
    • rok 1833 – parcela i spichlerz należały do kupca Gribela;
  • spichlerz (nr 174), oznaczony literą „l”. Nieco mniejszy od położonego obok spichlerza nr 20, także pochodził z połowy lub z początku drugiej połowy XVI w. Na przełomie XVIII/XIX wieku nosił numer 1173. W latach 1814-1856 nr 57, natomiast od 1857 roku nr 20
Gotyckie i renesansowe spichlerze przy ulicy Spichrzowej, 1869
    • rok 1707 – właścicielem murowanego spichlerza, z renesansowym szczytem, z przejściem na podwórze usytuowanym w południowo-zachodniej części, był Fridrich Lang. W podzielonej na trzy pomieszczenia parterowej części przechowywano sól, wapno, wyroby z żelaza i inne materiały, a na czterech poddaszach zboże. Obok spichlerza położony był mały budynek z desek, w którym składowano kamienie wapienne z Gotlandii. W domku w ogrodzie zamieszkiwała wdowa po marynarzu Jonasie Versenie,
    • rok 1721 – według spisu umieszczonego na planie miasta Szczecina z 1721 roku spichlerz należał do wdowy po burmistrzu Lindemannie (Lindmann)
    • rok 1833 – parcela wraz ze spichlerzem stanowiła własność kupca Graffa;
  • spichlerz (nr 173), pominięty na planie z 1721 roku. Podobnie, jak poprzedni spichlerz nr 20, pochodził prawdopodobnie z połowy lub z początku drugiej połowy XVI w. Na przełomie XVIII/XIX wieku nosił numer 1174. W latach 1841-1856 nr 58, natomiast od 1857 do 1871 roku nr 19. Został zniszczony w czasie pożaru w 1871 roku, w wyniku czego powstała ulica nazwana Neue Speicherstraße
    • rok 1707 – właścicielem murowanego spichlerza, z renesansowym szczytem, z przejściem na podwórze usytuowanym w południowo-zachodniej części, była wdowa po burmistrzu Lindmanie. W podzielonej na cztery pomieszczenia parterowej części przechowywano sól, wyroby z żelaza i inne materiały, a na trzech poddaszach zboże. Spichlerz w tym czasie był wynajmowany N.N. kupcowi, natomiast w domku na podwórzu zamieszkiwał cieśla okrętowy Simon Wille z żoną
    • rok 1721 – parcela wraz ze spichlerzem stanowiła własność wdowy po burmistrzu Lindmanie
    • rok 1833 – parcela wraz ze spichlerzem stanowiła własność kupca Brumma;
  • spichlerz (nr 172), oznaczony literą „m”. Przebudowany na początku XVIII wieku spichlerz o kalenicowym, dwuspadowym dachu nosił na przełomie XVIII/XIX wieku numer 1175. W latach 1814-1847 nr 59, następnie w latach 1848-1856 nr 59a, natomiast w latach 1857-1923 nr 18. Po 1923 roku po wyburzeniu stojącego obok spichlerza nr 17 parceli nadano wspólny nr 18
Speicherstraße 18, 17
w latach 1906-1923
    • rok 1707 – bardzo stary murowany spichlerz o bocznych ścianach w konstrukcji ryglowej był własnością kupca Samuela Schauma i posiadał przejście na podwórze w południowo-zachodniej części. W obszernym pomieszczeniu parterowej części przechowywano sól, wapno i inne materiały, a na trzech położonych nad nią poddaszach zboże. Obok spichlerza stał nowy budynek, w którym składowano różne towary kupieckie, a dalej w głębi podwórza kolejny budynek mieszkalny
    • rok 1721 – parcela wraz ze spichlerzem stanowiła własność kupca Schaumeda (Schauma)
    • rok 1833 – parcela wraz ze spichlerzem stanowiła własność kupca Zitelmanna;
  • spichlerz (nr 171), oznaczony literą „n”. Na przełomie XVIII/XIX wieku nosił numer 1176. W latach 1814-1847 nr 60, następnie w latach 1848-1856 nr 59b, natomiast od 1857 do 1923 roku nr 17. Po 1923 roku parceli nadano numer 18
    • rok 1707 – właścicielem spichlerza, którego ściana szczytowa wykonana była z cegły, a ściany boczne w konstrukcji ryglowej, był Johan Friedrich Bartel. Od strony południowo-zachodniej usytuowano przejście na podwórze, a w jego obszernej parterowej części przechowywano sól, wapno i żelazo, natomiast powyżej na czterech poddaszach zboże. Na tyłach spichlerza stały dwa stare domy
    • rok 1721 – parcela wraz ze spichlerzem stanowiła własność kupca Tabberta
    • rok 1817 – Na terenie parcel od numeru 10 (tu po 1836 roku) do numeru 17 trzech kupców J. Velthusen, H. Dohrn i E. Gribel założyo spółkę pod nazwą Pomorskie Prowincjonalne Cukrownie (Pommersche Provinzial-Zuckersiederei), której zarząd miał siedzibę w zabudowaniach przy Speicherstraße 1179/ 13 (13-14)
    • rok 1833 – właścicielem spichlerza był cieśla miejski Krauß;

Obydwa spichlerze (nr 17 i 18) w 1923 roku wyburzono, a następnie na ich miejscu wybudowano modernistyczny budynek magazynowy należący do Pomorskiego Związku Cukrowni, któremu nadano wspólny numer 18.

  • spichlerz (nr 170), oznaczony literą „o”. Na przełomie XVIII/XIX wieku nosił numer 1177. W latach 1814-1847 nr 60 następnie w latach 1848-1856 nr 61, natomiast od 1857 do 1923 roku nr 16. Po 1923 roku parcela nosiła numer 17
    • rok 1707 – właścicielem murowanego spichlerza był kupiec Hindrich Bartel. Przebiegające pośrodku przejście na podwórze dzieliło parterowe pomieszczenie na trzy części, w których przechowywano sól, wapno i temu podobne. Ponad nim położone były cztery poddasza pokryte deskami, z których trzy były tak duże, jak cały budynek, a czwarte nieco mniejsze, gdyż leżało pod samym dachem. Na obszernym podwórzu składowano m. in. kamienie wapienne z Gotlandii. W południowo-wschodniej części ogrodu w małym domku zamieszkiwał marynarz Peter Blanck z żoną
    • rok 1786 – właścicielem spichlerza posiadającym w tym czasie nr 1177, został Georg Christian Velthusen, który w 1796 roku założył na terenie parceli młyn do produkcji tabaki oraz wytwórnię octu. Spichlerz służył do magazynowania liści tytoniu
    • lata 1820-1883 – właścicielem spichlerza posiadającym do 1856 roku nr 60, a od 1857 r. nr 16 był mistrz powroźniczy F.F. Kruse i jego spadkobiercy
    • rok 1901 - zabudowania zostały przejęte przez Pommersche Provinzial-Zuckersiederei, początkowo do roku 1923 pod numerem 16, a potem wraz z numerem 15 pod wspólnym numerem 17;
  • spichlerz (nr 169), oznaczony literą „p”. Na przełomie XVIII/XIX wieku nosił numer 1178. W latach 1814-1856 był położony na parceli nr 61, następnie w latach 1848-1856 nr 61a i 61b, natomiast od 1857 do 1923 roku nr 15-14. Po 1923 roku parcela nosiła numer 15-16
    • rok 1707 – właścicielem murowanego z grubej cegły spichlerza była wdowa po kupcu Simonie. W dolnej kondygnacji spichlerza przebiegało wąskie przejście na podwórze, a po jego obu stronach na parterze w kilku różnej wielkości pomieszczeniach, oddzielonych od przejścia deskami, składowano zboże i sól. Powyżej położone były cztery poddasza na zboże pokryte deskami. Za spichlerzem stał mniejszy budynek na towary kupieckie
    • rok 1721 – parcela wraz ze spichlerzem stanowiła własność kupca Howeda
    • rok 1817 – parcela weszła w skład spółki pod nazwą Pommersche Provinzial-Zuckersiederei
    • rok 1833 – parcela weszła w skład spółki pod nazwą Pommersche Provinzial-Zuckersiederei;
  • spichlerz (nr 168), pominięty na planie z 1721 roku. Na przełomie XVIII/XIX wieku parcela nosiła numer 1179. W latach 1814-1847 nr 62, następnie w latach 1848-1856 nr 61b i 62a, potem od 1857 do 1923 roku nr 14. Po 1923 roku parcela nosiła numer 13-14
Panorama Szczecina od wschodu z widokiem na spichlerze przy dawnej ulicy Spichrzowej, 1863
    • rok 1707 – właścicielem murowanego spichlerza była wdowa po kupcu Ehornie. W jego północno-wschodniej części przebiegało przejście na podwórze. W pozostałej podzielonej na trzy pomieszczenia przechowywano zboże i sól. Ponad nią położone były trzy dobrze zachowane poddasza na zboże pokryte deskami. W położonym małym budynku obok mieszkał warzelnik soli Jocom Meyer
    • rok 1721 – na planie z 1721 roku w tym miejscu usytuowany jest tzw. „Ogrod Lieberherra” (Liebeherrsche Garten)
    • 1771-1800 - w 1771 roku loża masońska „Świętego Jana pod Trzema Złotymi Cyrklami“ (St. Johannis-Loge Zu den drei Zirkeln), nabyła tzw. „Ogród Andräscha” (Andräsche Garten), który na planie z 1721 roku określany był mianem „Ogrodu Lieberherra” [12], i urządziła na nim ogród letni. [13] Następnie parcelę z ogrodem w 1778 roku nabył Gotthilf Friedrich Tilebein. W 1779 roku wybudował na niej nowy masywny spichlerz z pomostem ładunkowym. W ogrodzie założył oranżerię i letni domek. Po jego śmierci w 1787 roku całość pozostała w rękach jego syna Carla Gotthilfa, męża znanej w Szczecinie mecenas kultury i sztuki oraz malarki, Sophie Auguste Tilebein. Górne poddasze spichlerza wynajęto Pomorskiej Królewsko-Pruskiej Dyrekcji Tytoniu, która składowała w nim liście tytoniu. Dolne poddasze wykorzystywano do składowania drobnicy i wina. Spichlerz spłonął 10 sierpnia 1785 roku. Wcześniej, w maju 1785 roku teren Łasztowni został zalany przez cofkę, tym samym zalany został również ogród i piwnice spichlerza. W 1800 rodzina Tilebeinów próbowała sprzedać parcelę wraz z odbudowanym spichlerzem. Ponieważ transakcja nie doszła do skutku, spichlerz został wynajęty.[14]
    • rok 1817 – parcela weszła w skład spółki pod nazwą Pommersche Provinzial-Zuckersiederei
    • rok 1833 – parcela weszła w skład spółki pod nazwą Pommersche Provinzial-Zuckersiederei;
  • spichlerz (nr 167), oznaczony literą „q”. Na przełomie XVIII/XIX wieku położony był na parceli noszącej numer 1180. W latach 1814-1847 nr 63, następnie w latach 1848-1856 nr 62b, natomiast od 1857 roku nr 13. Po roku 1923 parcela nosiła nr 13-14
    • rok 1707 – właścicielem dużego starego spichlerza, częściowo murowanego, częściowo o ścianach w konstrukcji ryglowej, był starszy cechu kupców Lind (wspomniany już tu wcześniej jako Linn, właściciel spichlerza, który stał do 1875 roku na parceli nr 34). Spichlerz był już tak stary, że służył w tym czasie tylko do przechowywania pszenicy. Na jego tyłach i na położonej obok parceli 166 usytuowany był duży ogród z altaną
    • rok 1721 – parcela wraz ze spichlerzem stanowiła własność kupca Linda
    • rok 1817 – parcela weszła w skład spółki pod nazwą Pommersche Provinzial-Zuckersiederei, w budynku po spichlerzu mieściła się siedziba spółki
    • rok 1833 – parcela wraz z zabudowaniami stanowiła własność Pommersche Provinzial-Zuckersiederei;
  • dwa małe spichlerze (nr 166), oznaczone literą „r”. Na przełomie XVIII/XIX wieku położone były na parceli noszącej numer 1180. W latach 1814-1847 nr 63, następnie w latach 1848-1856 nr 63, natomiast od 1857 roku parcela nosił numer 11-12
    • rok 1707 – na obszernej działce, obejmującej również opisaną powyżej parcelę nr 167, również należącej do wspomnianego wyżej kupca Linda, położone były dwa małe spichlerze, częściowo murowane, częściowo o ścianach w konstrukcji ryglowej. Jeden na podwórzu od strony Odry i ulicy, podzielony był na dwie części służące do przechowywania wyrobów żelaznych, drugi podobny i położony w głębi, do przechowywania wapna i potażu. [15] Dom w sadzie owocowym zamieszkiwał Martin Ludwik, marynarz (tzw. Bootsmann)
    • rok 1721 – parcela wraz ze spichlerzami stanowiła własność kupca Linda
    • rok 1833 – parcela stanowiła własność właściciela piwiarni Fahrenholza;
Zmiany w numeracji poszczególnych parceli ulicy Spichrzowej
w latach 1707-1950
  • młyn konny rozdrabniający korę (nr 165), oznaczony literą „s”. Na przełomie XVIII/XIX wieku parcela nosiła numery 1181 i 1182. W latach 1814-1856 nr 64 i 65, natomiast od 1857 roku parcela nosiła numer 10
    • rok 1707 – na parceli po zburzonym średniowiecznym spichlerzu będącym od 1499 roku własnością szewców, cech szewski wybudował młyn konny, rozdrabniający korę dębową i brzozową dla cechu garbarskiego (stąd jego nazwa loh mühle, także Lowmühle). Fredrich C., Die Baugeschichte Stettins unter König Friedrich Wilhelm I W: BSt NF Bd. XXXI, Stettin 1929, s. 95 in. Rozdrobniona kora służyła garbarzom do garbowania skóry na Dziedzińcu Garbarskim położonym po drugiej stronie ulicy na terenie Małej Łasztowni. Obok młyna usytuowany był stary domek, w którym przechowywano bydło należące do szewców. W głębi podwórza dziedzińca szewskiego stał kolejny stary dom, w którym mieszkał młynarz Hans Schel
    • rok 1721 – na parceli w dalszym ciągu pracuje młyn konny, rozdrabniający korę dębową i brzozową dla cechu szewców
    • rok 1733 – na tyłach parceli cech szewców urządził ogród zwany „starym Ogrodem Szewskim”, a z czasem określany „nowym ”, lub po prostu „Ogrodem Szewskim” (Schustergarten, 1762)
    • rok 1833 – parcela stanowiła własność kupca Gribela, który wraz z kupcem J. Velthusenem i H. Dohrnem założył w 1817 roku spółkę pod nazwą Pommersche Provinzial-Zuckersiederei;
  • spichlerz (nr 163), oznaczony literą „t”. Na przełomie XVIII/XIX wieku nosił numer 1184. W latach 1814-1856 nr 67, natomiast od 1857 roku nr 8
    • rok 1707 – po zburzonym w trakcie kolejnych oblężeń spichlerzu będącego własnością Fridricha Lange pozostał tylko mur ok. 2,5 m wysokości. W zabudowaniach w głębi ogrodu mieszkał David Adler, tragarz worków z solą (tzw. Salzträger)
    • rok 1721 – parcela stanowiła własność kupca Fridricha Lange
    • rok 1833 – parcela stanowiła własność fabrykanta skóry Grützmachera;
  • spichlerz (nr 162), oznaczony literą „u” [16]. Na przełomie XVIII/XIX wieku nosił numer 1185. W latach 1814-1856 nr 68, natomiast od 1857 roku nr 7
    • rok 1707 – dom, a raczej zagroda określana nazwą Speicherställ, będący dziedzictwem po Jacobie Ahlercie, a następnie przeniesiony pod zastaw na rzecz warzelnika mydła nazwiskiem Cantenius, który składował w nim potaż wykorzystywany przez niego do produkcji mydła. Budynek w części mieszkalnej warzelnik wynajmował dwóm marynarzom. Wcześniej na jego miejscu stał średniowieczny spichlerz należący do kupców z kompanii handlu śledziami, mającej siedzibę w szczecińskiej osadzie w Falsterbo w Skanii (Szwecja). Jeszcze na początku XVII wieku parcela wraz ze spichlerzem stanowiła całość z działką nr 148 położoną przy ulicy Wielkiej Łasztowej (po 1856 roku Große Lastadie Nr. 44-45), także należącą do kupców żeglarzy kompanii handlu śledziami z Falsterbo [17]
    • rok 1721 – parcela stanowiła własność warzelnika mydła Canteniusa
    • rok 1833 – parcela stanowiła własność kupca Ninowa;
  • spichlerz (nr 160), pominięty na planie z 1721 roku. Na przełomie XVIII/XIX wieku nosił numer 1188. W latach 1814-1856 nr 71, natomiast od 1857 roku nr 3
    • rok 1707 – po południowo-zachodniej stronie budynku mieszkalnego na tej parceli, stanowiącej własność sukiennika Johana Möllera, stał stary budynek zwany "spichlerzem". W jego dolnej części usytuowano przejazd z ulicy na podwórze, a powyżej położone były trzy poddasza do przechowywania zboża przedzielone starą drewnianą podłogą, na których w trakcie spisu trzymano tylko narzędzia
    • rok 1721 – parcela ze spichlerzem stanowiła własność krojczego sukna Telera
    • rok 1833 – parcela ze spichlerzem stanowiła własność stolarza Schultza.

Właściciele parcel, na których stały spichlerze ujęte w spisie z roku 1707, zwolnieni byli z obowiązujących ich opłat podatkowych (dotyczyło to także właścicieli spichlerzy już nieistniejących, oprócz mieszkańców nowej zabudowy przeznaczonej do celów rzemiosła i produkcji. [18]

Przypisy

  1. Philipp Hainhofers Reise Tagebuch, enthaltend Schilderungen aus Franken, Sachsen, der Mark Brandenburg und Pommern im Jahr 1617. W: BSt AF Bd XXIII. Stettin 1834, s. 44; także C. Fredrich, Die beiden ältesten karten der Umgebung Stettins. W:BSt NF Bd XXIX. Stettin 1927, s. 210.
  2. spiker (śr. dln.-niem) - budynek do przechowywania zboża lub innych materiałów, por. Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg, Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung. Bd 4. S-T. Bremen 1878, s. 324; nazwa „spiker” wg niektórych nie jest niemieckiego pochodzenia, lecz ma swoje źródło w łacińskim określeniu „Spicarium”, czyli „spichlerz zbożowy”. Jest umieszczona na widoku Brauna i Hogenberga na nabrzeżu Łasztowni widzianym od strony miasta; zob. "Widok Szczecina z lotu ptaka od zachodu", G. Braun/F. Hogenberg (Alten Stettin, 1590 /1594/).
  3. Informacje o najstarszych nazwach ulicy Zbożowej pochodzą z opracowania Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von H. Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926, s. 76.
  4. Sz. Bursewicz, Nazwy szczecińskich ulic 1945-2004. Cz.1: Do roku 1956. W: Kronika Szczecina 2003. Nr 22, s. 119-152. Szczecin 2004, s. 14, 15, tamże przypis nr 23: Kronika Miasta Szczecina, AP w Szczecinie, ZM i MRN, teczka 12, s.303, Protokół nr 30 z posiedzenia Kolegium ZM odbytego w dniu 12 V 1949, AP w Szczecinie, ZM i MRN, teczka 568, s. 946 – 958, Wykaz przemianowanych ulic według stanu na dzień 1 III 1950 r., AP w Szczecinie, ZM i MRN, teczka 559, s. 1 - 3.
  5. Plan miasta Szczecina z 1721 roku; rysunek odręczny wg planu ze zbiorów towarzystwa historycznego - Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde, opublikowany przez Martin Wehrmanna w: Geschichte der Stadt Stettin. Stettin 1911, po s. 342.
  6. Spichlerza opisanego literką „u” w legendzie umieszczonej na planie z 1721 roku, ani Wehrmannowi, ani innym autorom publikacji dotyczących historii miasta Szczecina nie udało się ustalić; por. B. Wachowiak, Port średniowiecznego Szczecina. Gdańsk 1955, s. 37, przyp. 129, także Dzieje Szczecina. Red. Gerard Labuda. T. 2. Wyd. I: 1963, s. 369, przyp. 82; wyd. II: 1985, s. 409, przyp. 79. Obecnie jego położenie na Łasztowni jest nam znane z matrykuły szwedzkiej z 1707 roku.
  7. Zob. opis dotyczący Łasztowni, przetłumaczony przez dr Dirka Schleinerta, pracownika Landeshauptarchiv Sachsen-Anhalt w Magdeburgu; D. Schleinert, Übersetzung der Stadtbeschreibung von Stettin innerhalb der schwedischen Landesmatrikel. Teil: Die Vorstädte Lastadie, Niederwieck, Torney und Oberwieck. Rep.6a, Bd 70. 1. Häuserbeschreibungen von der Lastadie bei Alten Stettin (wydruk komputerowy tej publikacji w posiadaniu autora hasła).
  8. H.K.W. Berghaus, Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens. Th. 2, Bd. 8. Berlin- Writzen/O 1875, s. 510-511; zob. także L.W. Brüggemann, Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preussischen Herzogthums Vor – und Hinter – Pommern. Bd. 1. Stettin 1779, s. 118 (poz. 42).
  9. Drugim królewskim magazynem soli (Königliche Salzmagazin), był budynek magazynowy wybudowany w 1779 roku przez dyr. budownictwa na Pomorzu Davida Gillego na terenie starej plantacji miejskiej (Rathsplantage), położonej poniżej obecnej ulicy Bäckerbergstraße; zob. Die älteren Stettiner Straßennamen… op. cit., s. 84, przyp. 44.
  10. Za połowę należnej kościołowi kwoty sprzedaży Kamera dostarczyła w 1683 roku dachówkę niezbędną do remontu dachu kościoła Mariackiego; zob. C. Fredrich, Die ehemalige Marienkirche in Stettin und ihr Besitz, T. 1. W: BSt NF Bd. XXI, Stettin 1918, s. 178, także tego samego autora, Die ehemalige Marienkirche in Stettin und ihr Besitz. T. 2. BSt NF XXIII. Stettin 1920, s. 47.
  11. Według Hermanna Heringa położone przy ulicy Spichrzowej trzy okazałe spichlerze wraz z sięgającymi do wałów ogrodami, i przewyższające w tym czasie pozostałe budynki na Łasztowni, należały z XVI wieku do rodziny Loitzów. W 1606 roku w wyniku bankructwa Loitzów zostały przejęte przez księcia. Jest prawdopodobne, że były to spichlerze nr 20 i 21, które zachowały się do lat 40. XX wieku, oraz spichlerz nr 19, który spalił się w 1871 roku; zob. H. Hering, Die Loytzen. W: BSt AF Bd. XI, Stettin 1845, s. 91.
  12. Właścielem parceli z ogrodem był w tym czasie Matthias Heinrich Liebeherr (* 1693; † 1749), syn radnego miejskiego tego samego imienia, wybrany w 1727 roku burmistrzem Szczecina. W 1731 roku cesarz Franciszek I nadał mu szlachectwo.
  13. Zob. Adolf Georg Carl Lincke, Geschichte der St. Johannis-Loge Zu den drei Zirkeln, früher la partaite union im Oriente Stettin. Zur Säcular-Feier der Loge am 3. und 4. April 1862. Stettin 1862, s. 13-14.
  14. Zob. O. Altenburg, Die Tilebeins und ihr Kreis. Stettiner Bürgerkultur im 18. und 19. Jahrhundert, vornehmlich in der Goethezeit. Stettin 1937, s. 16.
  15. Potaż (historyczna i regionalna pisownia potasz) - od starożytności powszechnie stosowany przy produkcji mydła; produkowany z popiołu pochodzącego ze spalania drewna i węgla drzewnego.
  16. Z treści katastru szwedzkiego i załączonego do niego szkicu wynika, że jest to spichlerz ujęty pod literą „u” w wykazie parcel Łasztowni załączonym do planu z 1721 roku, ale nie został na tym planie zaznaczony przez Martina Wehrmanna, autora historii miasta Szczecina (Geschichte der Stadt Stettin).
  17. Zob. Matrikelkarten der Schwedischen Landesaufnahme von Vorpommern: Text- und Beschreibungsbände Rep.6a, Bd 70, Lastadie, szkic na s. 259, (135/270).
  18. Por. D. Schleinert, Übersetzung der Stadtbeschreibung von Stettin innerhalb der schwedischen Landesmatrikel... op. cit.


Bibliografia

  • Brüggemann L.W., Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preussischen Herzogthums Vor – und Hinter – Pommern. Bd. 1. Stettin 1779.
  • Philipp Hainhofers Reise Tagebuch, enthaltend Schilderungen aus Franken, Sachsen, der Mark Brandenburg und Pommern im Jahr 1617. W: BSt AF Bd XXIII. Stettin 1834.
  • Hering H., Die Loytzen. W: BSt AF Bd. XI, Stettin 1845.
  • Lincke A.G.C., Geschichte der St. Johannis-Loge Zu den drei Zirkeln, früher la partaite union im Oriente Stettin. Zur Säcular-Feier der Loge am 3. und 4. April 1862. Stettin 1862.
  • Berghaus H.K.W., Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens. Th. 2, Bd. 8. Berlin- Writzen/O 1875.
  • Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg. Schiller-Lübben. Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung. Bd. I-VI. Bremen 1875-1881. W: DRW Quellenverzeichnis Schiller-Lübben.
  • Wehrmann M., Geschichte der Stadt Stettin. Stettin 1911.
  • Fredrich C., Die ehemalige Marienkirche in Stettin und ihr Besitz, T. 1. W: BSt NF Bd. XXI, Stettin 1918.
  • Fredrich C., Die ehemalige Marienkirche in Stettin und ihr Besitz. T. 2. BSt NF XXIII. Stettin 1920.
  • Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von H. Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926.
  • Fredrich C., Die beiden ältesten Karten der Umgebung Stettins. W: BSt NF Bd XXIX. Stettin 1927.
  • Fredrich C., Die Baugeschichte Stettins unter König Friedrich Wilhelm I W: BSt NF Bd. XXXI, Stettin 1929.
  • Altenburg O., Die Tilebeins und ihr Kreis. Stettiner Bürgerkultur im 18. und 19. Jahrhundert, vornehmlich in der Goethezeit. Stettin 1937.
  • Bursewicz Sz., Nazwy szczecińskich ulic 1945-2004. Cz.1: Do roku 1956. W: Kronika Szczecina 2003. Nr 22, s. 119-152. Szczecin 2004.
  • Schleinert D., Die schwedische Landesaufnahme von Vorpommern 1692–1709. Karten und Texte. Städte. Bd. 3, Teil 1: Stettin. Lastadie und Vorstädte. Steinbecker Verlag, Greifswald 2004.

Linki zewnętrzne (Portal sedina.pl)

Galeria sedina.pl (Łasztownia, ulica Zbożowa)

Stare spichlerze na Łasztowni - Fotografia lotnicza z 1937 r., Małgorzata Wrzosek (Gonia)

Ruiny budynków starych spichrzy przy ulicy Spichrzowej, listopad 1948 r., Małgorzata Wrzosek (Gonia)

Galeria (ul. Zbożowa, XXI wiek)



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk