Stadtmuseum Stettin

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Gmach Muzeum przed 1945 r. Archiwum Fotograficzne MNS

Stadtmuseum Stettin (Museum der Stadt Stettin, Das städtische Museum Stettin) – instytucja kultury działająca w latach 19131945 w Szczecinie z siedzibą w gmachu, będącym wizualnym znakiem rozpoznawczym przedwojennego miasta, zaprojektowanym przez miejskiego architekta Wilhelma Meyera-Schwartau w centralnej części Tarasu Hakena (Hakenterrasse, dziś Wały Chrobrego). Muzeum kierował od początku istnienia do kwietnia 1933 roku (został wówczas urlopowany, zaś wiosną 1934 roku wysłany na emeryturę) dr Walter Riezler (1878–1965), od 1934 roku do 1944 stanowisko dyrektora piastował dr Otto Holtze (1892–1944), a po jego śmieci, w latach 1944–1945 instytucją zarządzała Frida Endell (1897–1980). Działalność muzeum była finansowana przez magistrat, fundusze przekazywali również zamożni mieszkańcy miasta. Muzeum w swej strukturze posiadało na dwa działy: Muzeum Sztuki i Rzemiosła Artystycznego oraz Muzeum Przyrodnicze.

Geneza

Początki muzealnictwa w Szczecinie wiążą się z dawnym Gimnazjum Fundacji Mariackiej (Marienstiftsgymnasium) i jego gabinetem przyrodniczym. Zgromadzono tam różne okazy przyrody, instrumenty matematyczne, przyrządy fizyczne, minerały oraz zabytki fauny i flory. W 1821 roku loża wolnomularska „Pod trzema cyrklami” (Logen zur den drei Zirkeln) podarowała do zbiorów muzealnych zespół minerałów i przedmioty sztuki.

Fragment wystawy ze zbiorów Towarzystwa Historii i Starożytności Pomorza w Muzeum Miejskim Szczecina. Archiwum Fotograficzne MNS

Istotną rolę w procesie kształtowania się idei i realizacji muzealnictwa w Szczecinie odegrało powstałe z inicjatywy nadprezydenta miasta Johanna Augusta Sacka i przez niego powołane w 1824 roku Towarzystwo Historii i Starożytności Pomorza (Gesellschaft für pommersche Geschichte und Altertumskunde). Zapoczątkowało ono systematyczne badania nad historią Pomorza, jego członkowie dokonywali współczesnej edycji źródeł, prowadzili badania historii regionalnej i wydawali liczne publikacje („Baltische Studien” i „Monatsblätter”). Zainteresowania archeologiczne członków towarzystwa znalazły swe odzwieciedlenie w formie tworzenia kolekcji archeologicznej, numizmatycznej i artystycznej, stanowiących zalążek przeszłego muzeum.

Dzięki staraniom Ludwiga Augusta Mosta oraz Karla Friedricha Wilhelma Hasselbacha, dyrektora szczecińskiego Gimnazjum Fundacji Mariackiej oraz Petera Heinricha Remy’ego, teologa i prawnika powołane zostało w 1834 roku Pomorskie Towarzystwo Sztuk Pięknych (Kunstverein für Pommern). Towarzystwo zaczęło gromadzić własną kolekcję, w 1857 roku utworzono Miejską Galerię Obrazów (Städtische Bildergalerie). Od 1910 roku Towarzystwo kontynuowało swą działalność jako Pomorskie Towarzystwo Sztuki i Rzemiosła Artystycznego (Pommerscher Verein für Kunst und Kunstgewerbe).

Ostatnim Towarzystwem, o którym należy wspomnieć w kontekście narodzin szczecińskiego muzealnictwa jest, powstałe w 1837 roku Towarzystwo Entomologiczne (Entomologischer Verein), podobnie jak poprzednie, utworzone przez część członków Towarzystwa Historii i Starożytności Pomorza. Szczecińskie Towarzystwo Entomologiczne, przyczyniło się do stworzenia interesującej kolekcji przyrodniczej. Z inicjatywy Heinricha Dohrna w 1853 roku powołano do życia Muzeum Pomorskie (Pommersches Museum), podobnie jako poprzednie inicjatywy, było to bardziej muzealne towarzystwo przyrodnicze niźli stricte muzeum.

W 1878 roku erygowano Muzeum Miejskie, w skład którego weszły poszczególne miejskie kolekcje sztuki, w 1892 roku włączone zostały kolekcje przyrodnicze Muzeum Pomorskiego, w 1909 roku włączono doń samodzielne dotychczas zbiory archeologiczne Muzeum Starożytności Pomorskich. W 1911 roku powołano Szczecińskie Towarzystwo Muzealne (Stettiner Museumsverein), którego celem była opieka nad Muzeum Miejskim oraz doprowadzenie do ostatecznego scalenia zbiorów wszystkich muzeów. Jako ostatnią kolekcję do zbiorów muzeum w 1914 roku, zatem już po jego oficjalnym otwarciu, przyjęto zasoby założonego w 1897 roku Towarzystwa Nauki o Ludach i Ziemi (Gesellschaft für Völker und Erdkunde) obejmujące zabytki etnograficzne kultur pozaeuropejskich, m.in. z dawnych niemieckich kolonii w Afryce i Azji Wschodniej (kolekcja Georga Buschana).

Reprezentacyjny hol Muzeum Miejskiego w Szczecinie z ekspozycją kolekcji brązowych rekonstrukcji i kopii rzeźb antycznych Heinricha Dohrna, stan pierwotny. Archiwum Fotograficzne MNS.

Zabiegi entuzjastów idei muzeum miejskiego, reprezentujących różne kręgi społeczne, pod przewodnictwem rodziny Dohrnów doprowadziły do zainteresowania się problemem władz miejskich i do powzięcia w 1900 roku decyzji o wybudowaniu gmachu dla wszystkich szczecińskich zbiorów. Gmach Muzeum Miejskiego wybudowano w latach 1908–1913. W kwietniu 1910 roku zatrudniono na stanowisku dyrektora dra Waltera Rizelera, którego zadaniem było w czasie budowy gmachu muzeum stworzenie instytucji, jego struktury, uporządkowanie posiadanych kolekcji i gromadzenie nowych zbiorów. Monumentalny, wczesnomodernistyczny gmach muzeum zawierający ciągi obszernych sal ekspozycyjnych z centralnie umieszczoną salą kopułową na najwyższej kondygnacji uroczyście otwarto 23 czerwca 1913 roku. Otwarcie Muzeum Miejskiego w Szczecinie stanowiło rodzaj symbolicznego zmierzchu pięknego wieku dziewiętnastowiecznego i jednocześnie było świtem nowoczesności, dokonanym na chwilę przed Wielką Wojną, która ostatecznie domknęła rozdział historii, otwierając nową epokę.

Gmach muzeum, rzuty

Zbiory i działalność muzeum

W reprezentacyjnym holu nowo otwartego muzeum znalazła swoje miejsce kolekcja antyczna Heinricha Dohrna, który w ten sposób zrealizował swą ideę ukazania w muzeum korzeni kultury europejskiej. Pierwotny wystrój holu, sieni i sali kopułowej muzeum – wedle konceptu Heinricha Dohrna jun., Adolfa Furtwänglera oraz Waltera Riezlera, uległy zatarciu w latach 40. XX wieku, zaś kolekcja kopii i rekonstrukcji zabytków antycznych (na podstawie badań Adolfa Furtwänglera, Waltera Amelunga, Johannesa Sievekinga) została w wyniku II wojny światowej rozproszona (obecnie, w Muzeum Narodowym w Szczecinie zachowana większa cześć zespołu prezentowana jest w przestrzeni holu w ramach stałej wystawy, stanowi ona próbą rekonstrukcji pierwotnej ekspozycji).

Zbiory Towarzystwa Historii i Starożytności Pomorza w Muzeum Miejskim Szczecina. Archiwum Fotograficzne MNS

Najważniejszą częścią zbiorów była galeria obrazów oraz zasób Gabinetu Grafiki – bogaty zbiór akwarel rysunków i sztychów, w tym prace o tematyce pomorskiej i szczecińskiej. W zasobach muzealnych znalazły się wczesniej przekazane do miejskich zasobów publicznych zbiory Heinricha Scheeferów, w skład których wchodziło przede wszystkim malarstwo holenderskie i flamandzkie (Frans Hals) oraz barokowe malarstswo północnoniemieckie XVII i XVIII wieku, kolekcja Johanna Friedricha Maurera, obejmująca dziewiętnastowieczne malarstwo niemieckie i francuskie (Andreas i Oswald Achenbach, Carl Becker, Carl Dahl, Friedrich Gauermann, Eduard Hildebrandt, Friedrich Meyerheim, Constantin Troyon, Benjamin Vautier) oraz bogaty, liczący blisko 3000 grafik i rysunków od XV do początków XIX wieku, głównie twórców niemieckich oraz holenderskich i flamandzkich, cenny zbiór Heinricha Stoltinga (m.in. dzieła Albrechta Dürera, Rembrandta van Rijn, Davida Teniersa młodszego, Giovanniego Battisty Tiepola i Williama Hogartha), skromniejszy niż poprzednie także zespół 12 obrazów m.in. widoki Szczecina Ludwiga Eduarda Lütkego kupca Augusta Moritza, później zaś – już w XX stuleciu – zespół obrazów dziewiętnastowiecznych Hedwig i Carla Augusta Keddigów, Friedy i Wilhelma Doeringów. Członkowie Towarzystwa pozyskali z uniwersytetu w Greifswaldzie unikatowy zbiór geologiczny, w 1872 roku zaś kolekcję obrazów i grafik Friedricha Calowa, a w 1878 roku zbiór gipsów z berlińskiego Muzeum Królewskiego (Königliches Museum).

Muzeum posiadało w swoich zasobach także zbiory flory i fauny, m.in. cenną i bogatą liczebnie kolekcję owadów, głównie chrząszczy i motyli Carla Augusta Dohrna oraz zespół wypreparowanych okazów różnych zwierząt, głównie ptaków, zachowany w łupku skalnym szkielet ichtiozaura, kolekcję skamielin pomorskich Karla Friedricha von Hagenowa, a także zbiór Ernsta Pehlkego.

Zbiory Towarzystwa Historii i Starożytności Pomorza w Muzeum Miejskim Szczecina. Archiwum Fotograficzne MNS

Do zbiorów szczecińskiego Muzeum Miejskiego trafiły również ściśle związane z Pomorzem zabytki archeologiczne, średniowieczne i nowożytne zabytki sztuki i rzemiosła artystycznego oraz etnograficzne i historyczne świadectwa kultury materialnej regionu. Gromadzono także zabytki muzealnictwa technicznego – dotyczące żeglugi morskiej oraz rybołówstwa, liczne modele statków, m.in. tych wybudowanych w szczecińskiej stoczni Vulcan. Powiększająca się liczba muzealiów stała się podstawą do powołania w 1928 roku nowego Muzeum Prowincji Pomorskiej (Provinzialmuseum Pommerscher Altertümer), w 1934 roku przemianowane na Pomorskie Muzeum Krajowe (Pommersches Landesmuseum), do którego trafiły zbiory archeologiczne, etnograficzne oraz dzieła sztuki sakralnej.

Szczecińskie Muzeum Miejskie było typowym wielodyscyplinarnym muzeum schyłku belle epoque w swej regionalnej odmianie, wyrosłym w duchu dziewiętnastowiecznego mieszczańskiego kolekcjonerstwa i tradycji dawnego muzealnictwa, intensywnie rozwijającym się i zmieniającym się zgodnie z czasami, w których istniało.

Walter Riezler, którego gust kolekcjonerski i doskonała znajomość współczesnego życia artystycznego nakierowały muzealny azymut polityki nabywania muzealiów na nowoczesność – znalazłszy kompromis między oczekiwaniami społecznymi i własnymi aspiracjami – dzięki zdolnościom dyplomatycznym i konsekwencji działania stworzył atrakcyjną kolekcję sztuki nowoczesnej, równolegle tworząc także wartościowy i reprezentatywny zestaw prac twórców związanych z regionem. Pierwszym ważnym dziełem nabytym przez Riezlera była wspomniana "Aleja w Arles" Vincenta van Gogha – jeden z pierwszych obrazów tego artysty w publicznych zbiorach w ówczesnych Niemczech (Frankfurt 1908, Kolonia 1910). W następnych latach w szczecińskim muzeum znalazły się m.in. dzieła kupowane w Berlinie czy Monachium u znaczących marszandów i kreatorów współczesnej sceny artystycznej – Alfreda Flechtheima, Hansa Goltza, Fritza Gurlitta, Israela Ber Neumann, Karla Nierendorfa, Heinricha Thannhausera czy Paula Cassirera. Były to prace m.in. Maksa Slevogta, Maksa Liebermanna i Lovisa Corintha, Lyonela Feyningera, Otto Müllera, Karla Hofera, Ottona Hettnera, George’a Großa, Ernsta Barlacha, Christiana Rohlfsa, Emila Noldego, Karla Schmidta-Rottluffa, Maksa Pechsteina, Oskara Kokoschki, Maksa Beckmanna i wielu innych. Powstała dzięki temu jedna z najciekawszych kolekcji sztuki nowoczesnej w ówczesnych Niemczech. Jego interdyscyplinarna metoda prezentacji dzieł: zestawiania wybitnych dzieł sztuki europejskiej moderny pierwszych dekad XX w. z ich antycznymi i prymitywnymi źródłami inspiracji stały się ważną lekcją wystawiennictwa muzealnego.

Kres działalności Riezlera, budowy świetnej kolekcji sztuki współczesnej i galerii twórców żyjących (Galerie der Lebenden) przyniosło objęcie w Niemczech rządów przez narodowych socjalistów. Jego następca, a wcześniej współpracownik, w stosownym momencie członek NSDAP, Otto Holtze nabywał w większym stopniu niż dotychczas prace artystów dawnych – muzeum wzbogaciło się wówczas m.in. o nowe prace Philipa Ottona Rungego i Caspara Davida Friedricha. Wśród artystów współczesnych, których dzieła w tym czasie kupowano, byli przede wszystkim protagoniści III Rzeszy. Podczas polowania na awangardę w szczecińskim Muzeum Miejskim – podobnie jak w ponad stu innych znaczących instytucjach muzealnych w Niemczech, w ramach przeprowadzonej akcji „Entartete Kunst” – w 1937 roku łupem nazistów padły dzieła powstałe po 1910 roku, obejmujące ekspresjonizm, fowizm, kubizm, abstrakcjonizm, reprezentujące estetykę Nowej Rzeczowości (Neue Sachlichkeit), bauhausowski konstruktywizm oraz inne społecznie i politycznie podejrzane dzieła z okresu pierwszej wojny światowej, rewolucji listopadowej czy moderny Republiki Weimarskiej lat dwudziestych i trzydziestych.

Galeria obrazów w Muzeum Miejskim w Szczecinie. Archiwum Fotograficzne MNS

Muzeum Miejskie, poza swoimi stałymi galeriami, prezentowało także liczne wystawy czasowe (zazwyczaj kilka, ok. 5 rocznie), którym towarzyszyły zazwyczaj publikowane katalogi wystaw. Organizowano regularnie wystawy członków Pomorskiego Związku Artystów (Pommerscher Künstlerbund, w sumie zorganizowano 37 takich ekspozycji), prezentowano dzieła twórców środowiska Północnoniemieckiej Secesji (Norddeutsche Sezession), grupy „das neue pommern”. Pokazywano zbiorowe wystawy współczesnych tendencji i kierunków artystycznych, prezentacje monograficzne twórców szczecińskich i pomorskich (Eugen Dekkert, Oswald Polte, Gustav Wimmer), pokazy dzieł ze szczecińskich zbiorów prywatnych. Potwierdzeniem polityki wystawienniczej i profilu naukowego Muzeum Miejskiego w Szczecinie są dzisiaj, posiadające wartość źródłową, publikacje muzealne – przewodniki po ekspozycjach stałych, katalogi wystaw czasowych, katalogi zbiorów, opracowania monograficzne poszczególnych zabytków, naukowe rozprawy i popularno-naukowe opracowania dotyczące poszczególnych części muzealnych zasobów. Obraz ten dopełniają artykuły szczecińskich muzealników w czasopismach naukowych i popularnych, zarówno ogólnoniemieckich, jak i tych o charakterze regionalnym (zob. Publikacje).

Post scriptum

Muzeum Narodowe w Szczecinie jest spadkobiercą blisko już dwustuletniej tradycji szczecińskiego muzealnictwa oraz dwu przedwojennych szczecińskich muzeów: powstałego w 1913 roku Muzeum Miejskiego (Museum der Stadt Stettin) oraz utworzonego w 1928 roku Prowincjonalnego Muzeum Starożytności Pomorskich (Provinzialmuseum Pommerscher Altertümer), sześć lat później przekształconego w Pomorskie Muzeum Krajowe (Pommersches Landesmuseum), nie będąc jednak prawnym sukcesorem niemieckich instytucji. W Muzeum Narodowym w Szczecinie znajduje się część przedwojennych szczecińskich zbiorów, część w wyniku burzliwej dwudziestowiecznej historii Pomorza uległa zniszczeniu i rozproszeniu. Znaczna część najcenniejszych dzieł została w marcu 1945 roku wywieziona w głąb Niemiec, do Coburga i zdeponowana w pobliskim barokowym zamku Tambach. W okresie powojennym, w 1970 roku zbiory te – jako Fundacja Pomorska (Stiftung Pommern) – trafiły do Kilonii, były prezentowane w północnym skrzydle zamku Rantzaubau, a po zjednoczeniu Niemiec, w 1999 roku stały się podstawą kolekcji Pomorskiego Muzeum Krajowego w Greifswaldzie, gdzie 27 maja 2000 roku uroczyście otwarto galerię prezentującą gros dzieł pochodzących ze zbiorów dawnego szczecińskiego Muzeum Miejskiego.


Bibliografia (wybór)

  • Bogdana Kozińska, Szczecińskie muzeum wczoraj / Das Stettiner Museum gestern, w: 100 lat muzeum w Szczecinie / 100 Jahre Museum in Stettin, red. Szymon P. Kubiak, Dariusz Kacprzak, Muzeum Narodowe w Szczecinie, Szczecin 2013, s. 14–181.
  • Bogdana Kozińska, Walter Riezler i Muzeum Miejskie / Walter Riezler und das Stadmuseum Stettin, w : 1913. Święto wiosny. Katalog wystawy jubileuszowej w stulecie otwarcia Gmachu Głównego Muzeum Narodowego w Szczecinie / 1913. Frühlingsweihe. Katalog der Ausstellung zum hundertjährigen Jubiläum der Eröffnung des Hauptgebäudes des Nationalmuseums, red. Szymon P. Kubiak, Dariusz Kacprzak, kat. wyst. Muzeum Narodowe w Szczecinie 21.06–8.08.2013, Szczecin 2013, s. 62–89.
  • Maciej Szukała, Powstanie i działalność Towarzystwa Historii i Starożytności Pomorza w Szczecinie w latach 1824–1918. Z dziejów pomorskiej nauki i kultury XIX i początku XX w., Szczecin 2000.
  • Otto Kunkel, Vom Werden und Wesen des Stadtmuseums auf der Hakenterasse in Stettin, w: Gemäldegalerie der Stiftung Pommern im Rantzaubau des Kieles Schlosses, Stiftung Pommern, Kiel 1971, s. 7–17 (przedruk w: „Pommern. Kunst, Geschichte, Volkstum”, 1971, Heft 3, s. 12–18).
  • Renate Paczkowski, Stiftung Pommern. Katalog der Gemälde, Kieler Schloß Rantzaubau, Stiftung Pommern, Kiel 1982.
  • Christa Pieske, Die Druckgraphik des Stadtmuseums Stettin bis 1945, Stiftung Pommern Kiel, Museum der Hansestadt Greifswald, Bd. 1–2, Neumünster 1997.
  • Bernfried Lichtnau, Die Odyssee der Stettiner Gemäldesammlung, w: Gemäldegalerie des Pommerschen Landesmuseums. Galerieführer, red. Birte Frenssen, Pommersches Landesmuseum Greifswald, Stiftung Pommersches Landesmuseum, Greifswald 2000, s. 8–12.
  • Bernfried Lichtnau, Szczeciński spór muzealny z 1913 roku / Der Stettiner Museumsstreit im Jahre 1913, „Materiały Zachodniopomorskie”, R. 42: 1996, s. 465–498.
  • Dariusz Kacprzak, „Szczecińskie walki o sztukę”, czyli o pomorskim spotkaniu Polikleta z Vincentem van Goghiem u schyłku belle époque w: Fin de siècle odnaleziony. Mozaika przełomu wieków / Fin de siècle rediscovered. A mosaic of the turn of the century, red. E. Frąckowiak, P. Kopszak, M. Romeyko-Hurko, „Pamiętnik Sztuk Pięknych / Fine Arts Diary”, Nowa Seria, Nr/ No 10, 2015, s. 147–156.
  • Dariusz Kacprzak, Poliklet z Argos versus Vincent van Gogh, czyli szczeciński spór tradycji z awangardą sprzed stu lat, „Szczeciner. Magazyn Miłośników stolicy Pomorza“, 2018, nr 10, s. 28–37.
  • Bernfried Lichtnau, Akta „Oczyszczanie muzeów” – Akcja „Zwyrodniała sztuka” i Szczecińskie Muzeum Miejskie / Eine Akte „Säuberung der Museen“ und das Stettiner Stadtmuseum, „Materiały Zachodniopomorskie”, R. 40: 1994, s. 293–319.
  • Volker Probst, Zu Werken der Moderne im Städtischen Museum Stettin und deren Schicksal / O dziełach modernizmu w Muzeum Miejskim w Szczecinie i ich losach, w: Figura. Sztuka 1. połowy XX wieku ze zbiorów Muzeum Narodowego w Szczecinie / Figur. Kunst der 1. Hälfte des 20. Jahrhunderts aus dem Bestand des Nationalmuseums Stettin, red. Szymon P. Kubiak, Volker Probst, kat. wyst. Ernst Barlach Stiftung, Güstrow, 18.10.2012–13.01.2013, Muzeum Narodowe w Szczecinie, 1.02.2013–7.04.2013, Szczecin 2012, s. 39–72.
  • Dariusz Kacprzak, Sztuka zwyrodniała ze zbiorów Muzeum Miejskiego w Szczecnie w świetle źródeł archiwalnych / Klassische Moderne – Entartete Kunst au dem Bestand des Stettiner Stadtmuseums im Licht der archivischen Quellen, w: Szczecińskie awangardy / Stettiner Avantgarden, red. / hrsg. Szymon P. Kubiak, Szczecin 2017, s. 165–346.



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: dr Dariusz Kacprzak