Stara Synagoga

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Skocz do: nawigacja, szukaj

Stara Synagoga w Szczecinie − nieistniejąca obecnie, pierwsza synagoga w Szczecinie, zbudowana w latach 1834-1835. Położona na terenie parceli na której stoi obecnie budynek mieszkalny nr 9 przy ulicy Dworcowej - (do 1945 roku był to numer 9a przy ulicy Grüne Schanze).

Dzieje gminy żydowskiej do połowy lat 70. XIX wieku

We wszystkich opracowaniach historycznych dotyczących dawnych dziejów Pomorza autorzy wspominają o obecności żydowskich osadników. Z zachowanych najstarszych dokumentów miasta Szczecina dowiadujemy się, że już książę Barnim I, zwany Dobrym, w dniu 2 grudnia 1261 roku uznał, że Żydzi mieszkający zarówno w Szczecinie, jak i na terenie Księstwa, mają podobne prawa jak Żydzi w Magdeburgu [1] W XIV wieku przywilej ten został potwierdzony przez jego następców. Potem już było różnie, stopniowo zaczęto wprowadzać ograniczenia, z czasem uniemożliwiające im osiedlanie się w większości miast pomorskich. Pojawiają się wzmianki o prześladowaniach. W XVIII wieku (lata 1792-1794) całe Pomorze Przednie, jak również miasto Kołobrzeg i Czaplinek na Pomorzu Tylnym, posiadało przywilej stanowiący, że żaden Żyd nie miał prawa w nich się osiedlać. W Szczecinie, podobnie jak w innych miastach-twierdzach, tolerowano obecność tylko jednego Żyda, sprawującego nadzór nad handlem tutejszych kupców koszernym winem [2] Na początku XIX wieku w tym charakterze mieszkał tu R. Chaim Coeslin, znany później jako J. Borchardt, uczony i wydawca książek poświęconych gramatyce hebrajskiej [3]

Położenie budynku starej synagogi na tle współczesnego planu miasta Szczecina

Rozporządzenie króla pruskiego Fryderyka Wilhelma III opublikowane 11 marca 1812 roku stanowiło, że "wszyscy znajdujący się na ziemiach pruskich osiadli Żydzi są odtąd uważani za obywateli państwa i zostają zrównani w prawach i swobodach obywatelskich na równi z chrześcijanami” [4] Do tego zagwarantowano im prawo wolnego przesiedlania się i uchylono dawne ograniczenia w nabywaniu i posiadaniu nieruchomości. Spowodowało to, że po przerwaniu francuskiej okupacji Szczecina, w mieście nastąpił wzrost osadnictwa żydowskiego. W 1816 roku osiemnastu zamieszkujących miasto Żydów ukonstytuowało się (1 lipca 1816), tworząc stowarzyszenie, którego głównym celem było wybudowanie małej świątyni, wyłonienie przedstawiciela i pozyskanie cmentarza. Oficjalna nazwa tego stowarzyszenia, "Żydowskie Towarzystwo Kościelne” (Jüdische Kirchengesellschaft), pojawia się w dniu 11 marca 1822 r. w piśmie do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. Około 1840 r. stowarzyszenie zmieniło nazwę na "Gminę Żydowską” (Israelitische Gemeinde). Kolejny raz gmina zmieniła nazwę ok. 1856 roku i do drugiej wojny światowej posługiwała się nazwą "Gmina Świątynna” (Synagogengemeinde) [5] W porównaniu do innych gmin żydowskich w Niemczech, gmina szczecińska była stosunkowo młoda. Statut z 1816 roku przewidywał utworzenie "małej, osobnej bożnicy” [6] Jednak do jej budowy przystąpiono dopiero w 1834 roku [7] Do tego czasu nabożeństwa odprawiano najpierw u chirurga Beuchela przy ulicy Kleine Oderstraße Nr. 1070-1069 (po 1856 roku Kleine Oderstraße Nr. 3-4), następnie w domu należącym do pewnego siodlarza nazwiskiem Elsasser przy Roßmarkt Nr. 761 (po 1856 roku ulica Roßmarktstraße Nr. 15).


Drewniana macewa w najstarszej części szczecińskiego cmentarza żydowskiego

Zakup miejsca na pochówki

Główną troską osiedlających się w Szczecinie po 1812 roku Żydów było zabezpieczenie miejsca na pochówki. Pierwszego zakupu niewielkiej nieogrodzonej działki (51 m2), przy dzisiejszej ulicy Henriettenstraße i Bethanienstraße z przeznaczeniem na cmentarz, dokonano w 1816 roku (dokładna data nie jest znana). Do tego czasu zmarłych chowano w pobliskim Gryfinie. Teren cmentarza powiększono w 1821 r. do 210 m2. Z umowy zakupu z dnia 31 stycznia 1821 roku i dołączonej do niej mapy wynika, że działkę w całości zakupiono od właściciela położonej obok huty szkła "Glashütte Charlottenthal” przy obecnej ulicy Wawrzyniaka 5. [8] Sądowego wpisu własności dokonano dopiero 13 czerwca 1823 roku. [9]

Budynek Starej Synagogi

Zanim przystąpiono do budowy świątyni nowo powstała gmina zakupiła należącą do miasta parcelę przy Rosengarten Nr. 269, sięgającą wówczas do skraju nie istniejącej jeszcze ulicy Grüne Schanze. [10] Był to plac po dawnym ogrodzie przylegającym do muru miejskiego i należącym jeszcze pod koniec XVII wieku do Fundacji Klasztoru Świętego Jana. W imieniu gminy zakupu dokonał Hirsch Wald, gdyż nie posiadała ona jeszcze osobowości prawnej. Następnie zgodnie z umową z dnia 17 października 1832 roku Wald za sumę 4800 talarów (Rthl.) przekazał grunt gminie na okres jej
istnienia. [11] Oficjalnie prawa do parceli przeniesiono na gminę dopiero w dniu 10 maja 1836 roku, gdyż w tym dniu (mimo wcześniejszej odmowy w 1833 roku), król Fryderyk Wilhelm III wydał zezwolenie na zakup parceli w celu budowy synagogi. Pieniądze na budowę świątyni pozyskiwano między innymi ze sprzedaży przyszłych miejsc. W latach 1834-1836 przydzielono losowo 41 miejsc, każde za kwotę 100 Thl. Po roku 1840 w sumie wykupiono 73 miejsca.

Położenie zabudowań Starej Synagogi na szkicu z 1872 roku

O wyglądzie starej synagogi niestety niewiele możemy powiedzieć. Nie zostało to udokumentowane. Jedynie sporządzony dla celów budowy nowej synagogi szkic sytuacyjny z 1872 r. podaje jednocześnie zarys budynku starej synagogi. Według niego od strony południowej budynek świątyni przylegał do linii przyszłej ulicy Dworcowej. Od zachodu nie sięgał do wybudowanego tam ok. 1868 roku budynku mieszkalnego przy Grüne Schanze Nr. 4a (od 1878 roku wykazywanego w księgach adresowych jako parcela Grüne Schanze Nr. 10), ale połączony był z nim murem sięgającym do granicy parceli. Pośrodku muru usytuowany był łuk bramy, który tworzył przejście w kierunku wolno stojącej ściany zachodniej synagogi, gdzie znajdowało się wejście do świątyni, do której prowadziło kilka szerokich stopni. Wejście prowadziło najpierw do małego holu, do którego od północnej strony przylegała klatka schodowa prowadząca na galerię dla kobiet, zwaną babińcem. [12] Również w kierunku północnym stara świątynia nie sięgała tak daleko w głąb podwórza jak nowa. Święta skrzynia stała, podobnie jak w nowej synagodze, przy wschodniej ścianie. [13] Galeria dla kobiet usytuowana była tylko nad wejściem, od zachodniej strony, tak więc wzdłuż świątyni po obu stronach nie było balkonów. Pośrodku wnętrza wisiał wielki, zaopatrzony w świece żyrandol, z czasem uzupełniony wokół lampami naftowymi. Całość stanowiła prymitywną budowlę z drewna, ponieważ w okresie jej budowy nie zezwalano na stawianie stałych, murowanych budynków na obrzeżach twierdzy. Od północnej i zachodniej strony świątynia była otoczona ogrodem. Wschodnia ściana również nie sięgała do sąsiedniego budynku przy Dziedzińcu Milentza (Milentzhof), a raczej do stojących obok zabudowań, w których prawdopodobnie mieściła się szkoła i mieszkania.

Prace na rozbudową starej synagogi

W wyniku silnego nacisku opinii publicznej w dniu 23 lipca 1847 roku została uchwalona tzw. ustawa emancypacyjna, która uregulowała sytuację prawną Żydów w państwie pruskim, co skutkowało dalszym wzrostem liczby osiedlających się w mieście osób wyznania mojżeszowego. W 1850 roku doprowadzono do świątyni oświetlenie gazowe. Wkrótce licząca początkowo 40 rodzin gmina wzrosła tak dalece, że w 1854 r. niezbędna była dobudowa kolejnych 33 męskich miejsc. W dalszym ciągu stanowiło to jednak prowizoryczne rozwiązanie. Równolegle rozważano plany przebudowy świątyni w stylu klasycystycznym, jak wynikało to ze szkicu majstra ciesielskiego Hämmerlinga (nie znamy dokładnej daty jego powstania), będącego mocno pod wpływem architekta Karla F. Schinkla. Projekt ten miał jedną wadę, wybudowana wg niego synagoga byłaby za mała. Po prostu tak szybko rozrastającej się gminie zaprojektowany budynek nie mógł na dłuższy przeciąg czasu wystarczyć. W dniu 25 maja 1862 r. ukazało się memorandum (Pro memoria) zarządu gminy, z którego wynikało, że reprezentacja gminy już 22 listopada 1860 r. uchwaliła budowę nowej synagogi i teraz wszyscy chcieliby jak najszybciej zobaczyć jej realizację. Przebudowa nie wchodziła więc w rachubę, gdyż, jak wykazano w memoriale, kolejne zamówienia na miejsca w synagodze spowodowałyby, że z jednego miejsca musiałoby skorzystać od dwóch do trzech osób. Według autorów memoriału sprzyjałoby to niedozwolonym działaniom i niegodnym sytuacjom. Niestety na realizację budowy trzeba było jeszcze poczekać, toteż w 1863 roku po raz pierwszy z powodu braku miejsca nabożeństwo odbywało się jednocześnie w synagodze i w salach Domu Strzeleckiego przy ulicy Heiligegeiststraße Nr. 5, co gminę kosztowało rocznie 100 Rthl. [14] Niestety prace przy nowym projekcie budowy przerwano 28 kwietnia 1868 r. "z powodu uwarunkowań czasowych” [15], co tłumaczono panującą od 1866 roku epidemią cholery). Spowodowało to kolejną próbę powiększenia starej synagogi. Polegała ona na zsunięciu ławek i pulpitów, co dało dodatkowe 24 miejsca dla mężczyzn i 42 dla kobiet.
W dniu 17 lipca 1871 roku ukazał się raport komisji wyłonionej z członków gminy o nowym planie budowy. Stanowczo odradzano w nim przebudowę starego budynku. Nowa synagoga miała otrzymać około 900 męskich i 1150 kobiecych miejsc, także miejsce na organy i dla chóru. Według wstępnego kosztorysu potrzebne było 60000 Rthl., które zamierzano w większej części pozyskać z emisji obligacji. Wprawdzie próbowano poszukać innego placu budowy (co kolejny raz opóźniłoby budowę), jednak koszty zakupu ziemi tak dalece wzrosły, że zarząd gminy 9 kwietnia 1872 r. ostatecznie zadecydował o rozpoczęciu nowej budowy na starym miejscu. To, że ta decyzja była nagląca, wynikało z tego, że również w tym roku w równolegle toczącym się nabożeństwie miało uczestniczyć 360 mężczyzn i 152 kobiety, czyli więcej, niż pozwalała na to dotychczas uzyskana pojemność starej synagogi.

Zburzenie starej świątyni w 1873 roku

Ostatnie uroczyste nabożeństwo odbyło się w sobotę 25 stycznia 1873 r. Rabin dr Abraham Treuenfels [16] wygłosił w starej świątyni ostatnie kazanie i odczytał przypadający na ten dzień odpowiedni fragment Tory. [17] Następnego dnia zostały wyniesione z synagogi zwoje Tory i przedmioty kultu oraz wygaszono wiszącą nad świętą skrzynią lampę, zwaną "Wiecznym Światłem” [18] Obiekt zamknięto i wkrótce robotnicy przystąpili do burzenia budynku, co miało zapewnić większy plac budowy pod nową świątynię wybudowaną w latach 1873-1875.

Inne nieruchomości związane z rozwojem gminy żydowskiej

W 1856 roku zakupiono za sumę 15000 Rthl przyległą do działki nr 269, na której stała synagoga, parcelę Rosengarten Nr. 268 (po roku 1856 wykazywaną jako Rosengarten Nr. 10), będącą własnością W. Telschowa, księgowego banku Riterschaft Privat-Bank. Stojące na niej od strony ulicy Rosengarten budynki przebudowano w 1857 roku na siedzibę zarządu gminy (Rosengarten Nr. 9-10). Na parterze umieszczono sierociniec [19], na pierwszym piętrze mieściło się mieszkanie dla rabina, a w oficynie na pierwszym piętrze sala posiedzeń dla przedstawicieli gminy. W pozostałych pomieszczeniach oficyny mieściła się szkoła żydowska.

Przypisy

  1. PUB Bd. II, S. 85, Nr. 708 wg: Regestenbuch der Urkundensammlung der Stadt Stettin 1243 – 1856. Auf Grund des Manuskriptes von Karl Otto Grotefend zum Druck vorbereitet von Dr. Bogdan Frankiewicz und Mag. Jerzy Grzelak. Bd 1. – 2. Szczecin 1996, regest nr 9, s. 9.
  2. Wutstrack Ch. F., Kurze historisch–geographisch - statistische Beschreibung von dem königlich- preußischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern. Stettin 1795, s. 55, 90.
  3. Peiser J., Geschichte der Synagogen-Gemeinde zu Stettin mit 27 Bildbeilagen und einer Skizze im Text. Stettin 1935, s. 7 i n.
  4. "/.../ alle in den preußischen Ländern befindlichen eingesessenen Juden von nun an als Staatsbürger zu betrachten seien und mit den Christen gleiche bürgerliche Rechte und Freiheiten genießen sollten”; zob. Peiser J., Geschichte der Synagogen-Gemeinde zu Stettin...op. cit., s. 7.
  5. Tamże, s. 13.
  6. Z gr. synagoge, czyli zgromadzenie, wspólnota. Powszechnie używane określenie w języku polskim odpowiadające pojęciu synagogi, to bożnica lub bóżnica – czyli miejsce poświęcone Bogu; także dom modlitwy oraz szkoła żydowska. W przypadku synagog postępowych budowanych przez Żydów niemieckich, będących pod wpływem oświecenia żydowskiego (Haskala), pojęcie "Synagoge” odpowiadało słowu "Tempel” – świątynia /źródło: Synagoga/.
  7. Friedrich Thiede podaje rok 1830 jako rok rozpoczęcia budowy świątyni; zob. Thiede F., Chronik der Stadt Stettin: bearbeitet nach Urkunden und den bewährten historischen Nachrichten. Stettin 1849, s. 900.
  8. Jacob Peiser podaje, że w dokumentach sprzedaży pojawiają się dwa nazwiska właścicieli huty szkła, kupiec Krüger i chirurg Carl Beuchel, co wyjaśnia tym, że Beuchel przejął hutę w wyniku ogłoszenia upadłości przez Krüger; zob. Peiser J., Geschichte der Synagogen-Gemeinde zu Stettin...op. cit., s. 49 i n.
  9. Teren cmentarza był powiększany wielokrotnie, w latach 1877, 1891 oraz w roku 1916. Biorąc pod uwagę rozwój gminy, w 1928 roku zakupiono na terenie Krzekowa pole o powierzchni ok. 2 ha, będące zabezpieczeniem pod przyszły cmentarz.
  10. Po 1856 roku była to działka Rosengarten Nr. 9 sięgająca do istniejącej już ulicy Grüne Schanze, której po 1867 w części przyległej do ulicy Dworcowej nadano numer Grüne Schanze 9a.
  11. Chodzi tu o tzw. Neuer Reichstaler, czyli Thaler – talar, jednostka monetarna używana w Prusach do 1873 roku /źródło: Talar/.
  12. Babiniec to nazwa wydzielonej części synagogi, przeznaczonej dla kobiet w formie odrębnej salki, usytuowanej na galerii lub balkonie (emporze). Babińce musiały mieć niezależne wejście i takie połączenie z salą główną, żeby kobiety nie były widziane ani słyszane przez mężczyzn zgromadzonych w synagodze /źródło: Babiniec/.
  13. Specjalna szafa ołtarzowa (Aron ha-kodesz) służąca do przechowywania rodału, czyli ręcznie pisanego tekstu Pięcioksięgu Mojżeszowego (Tory) w formie zwoju /źródło: Aron Hakodesz.
  14. Nabożeństwo takie w języku niemieckim określano jako "Zweiggottesdienst”, czyli "równolegle toczące się nabożeństwo, które z powodu braku miejsc w synagodze odbywało się w innym miejscu”. Takie wyjaśnienie uzyskałem drogą pośrednią od dr Ittai Josepha Tamari, współpracownika naukowego Uniwersytetu Ludwiga Maximiliana w Monachium.
  15. "/.../ wegen der Zeitverhältnisse sistiert”; zob. Peiser J., Geschichte der Synagogen-Gemeinde...op. cit., s. 18.
  16. Pierwszym szczecińskim rabinem był dr Wolf Aloys Meisel, sprawujący urząd w latach 1843-1859. Rabin dr Abraham Treuenfels objął urząd 30 marca 1860; zob. Peiser J., Geschichte der Synagogen-Gemeinde...op. cit., s. 19.
  17. Według żydowskiego kalendarza szabat w tym dniu przypadał 26 Tewet 5633 roku. W trakcie sobotniego nabożeństwa odczytano jeden z 54 fragmentów Tory, zwany paraszą Waera, pochodzący z Księgi Wyjścia (Rozdz. 6:2-9:35).
  18. Lampka zwana Ner tamid, wisząca w synagodze nad Aron ha-kodesz i symbolizująca boską wszechmocność i wieczność; /źródło: Ner tamid/).
  19. Wcześniej gmina na potrzeby sierocińca wynajęła w 1855 roku na dwa lata mieszkanie na trzecim piętrze przy ulicy Kleine Wollweberstraße Nr. 728 (po 1856 Kleine Wollweberstraßenr 8). Z kolei w roku 1899 sierociniec przeniesiono do pomieszczeń na pierwszym piętrze w budynku przy Passauerstraße Nr.1, a następnie od 1918 został umieszczony w budynku przy ulicy Elisabethstraße Nr 65.


Zdjęcia związane ze starą synagogą

Bibliografia

  • Ch. F. Wutstrack, Kurze historisch–geographisch - statistische Beschreibung von dem königlich- preußischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern. Stettin 1795.
  • F. Thiede, Chronik der Stadt Stettin: bearbeitet nach Urkunden und den bewährten historischen Nachrichten. Stettin 1849.
  • J. Peiser, Geschichte der Synagogen-Gemeinde zu Stettin mit 27 Bildbeilagen und einer Skizze im Text. Stettin 1935.
  • Regestenbuch der Urkundensammlung der Stadt Stettin 1243 – 1856. Auf Grund des Manuskriptes von Karl Otto Grotefend zum Druck vorbereitet von Dr. Bogdan Frankiewicz und Mag. Jerzy Grzelak, Bd. 1. – 2., Szczecin 1996.
  • J. Mieczkowski, Z dziejów Żydów na Pomorzu Zachodnim, [1]

Zobacz też



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk