Suliszewo (powiat drawski)

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Suliszewo
Suliszewo
Nazwa niemiecka Zülshagen
Powiat drawski
Gmina Gmina Drawsko Pomorskie
[https:/www.facebook.com/suliszewo/ Strona internetowa miejscowości.]

Geolokalizacja: 53.522898,15.888909

Suliszewo (niem. Zülshagen), wieś sołecka w powiecie drawskim, w gminie Drawsko Pomorskie wchodzącej od 1999 roku w skład województwa zachodniopomorskiego. W latach 1975-1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa koszalińskiego.

Geografia

Położenie

Położona w północno –wschodniej części gminy, 5 km na wschód od Drawska Pomorskiego, stolicy gminy Drawsko Pomorskie. Zachowała pierwotny układ w typie regularnej ulicówki w kierunku północnym do południowego. Przecięta drogą krajową nr 20 prowadzącą z Drawska w kierunku Złocieńca. Na południe od wsi przebiega linia kolejowa Szczecinek-Stargard. W roku 2009 wieś liczyła 707 mieszkańców. W skład sołectwa wchodzi wieś Zagórki (niem. Hünenberg), położona na południowy zachód od Suliszewa i licząca w 2007 roku 51 mieszkańców.
Położenie geograficzne: dług. wsch. 15° 88', szer. płn. 53° 32'.

Centrum wioski Suliszewo
(początek XX wieku-2008)

Klimat

Na obszarze sołectwa panuje klimat umiarkowany, charakteryzujący się chłodnym, wilgotnym latem i niezbyt surową zimą.

Obiekty fizjograficzne

Wieś położona jest w dolinie rzeki Drawy płynącej zakolami na terenie wysoczyzny morenowej Pojezierza Drawskiego, będącego częścią składową Pojezierza Pomorskiego. Przez wioskę przepływa strumień (niem. Fliess Graben /Potok/) wpływający do rzeki Drawy. Droga łącząca obecnie Suliszewo z Dalewem (niem. Dalow), w przeszłości prowadząca na łąki, do lasu oraz na pola, do 1945 roku nosiła nazwę „Długi Koniec” (Lange Ende). Przy drodze naprzeciw zabudowań pałacowego gospodarstwa rolnego położony jest staw zwany do 1945 roku „Owczym Stawem” (Schäferpfuhl).

Przyroda

Na północ od wioski w zakolu rzeki znajduje się niewielki kompleks leśny i bagniste łąki. Na płd. – zach. skraju wioski usytuowany jest pochodzący z XIX wieku park pałacowy o powierzchni 8,5 ha. Do pałacu obrzeżem parku prowadzi stara aleja kasztanowców. Na terenie parku rośnie ok. 40 gatunków drzew, m.in. daglezja zielona,zwana jedlicą Douglasa, jodły pospolita (biała), kaukaska i kalifornijska jednobarwna odmiany niebieskiej, a także dęby, buki, graby, więzy i świerki. W przeszłości na rozwidleniu drogi do Złocieńca rosła wiekowa topola, ścięta w drugiej połowie XX wieku (na planie nr 44). Natomiast przy drodze do Dalewa rośnie dąb szypułkowy o obwodzie 465 cm (na planie nr 56), nazywany przez mieszkańców „Antek” od imienia najstarszego mieszkańca Suliszewa (Antoniego Więckowskiego).

Prehistoria

W części północno-zachodniej jeziora Chociebądź Wlk. (Kosobudy), na półwyspie przy drodze numer 20, prowadzącej ze Złocieńca do Drawska Pomorskiego, położone jest wczesnośredniowieczne grodzisko nizinne o kształcie podkowiastym, z VIII wieku - IX wieku. [1]

Historia

Suliszewo na mapie z 1780

Osada kolonizacyjna, jedna z kilku wsi założonych pod koniec XIII wieku w okolicy grodu Drawsko (Drawenborch, 1297, Dramburg) w dorzeczu rzeki Drawy (niem. Drage) [2], na terenie zwanym wówczas puszczą „Sarcthicze” (desertum Sarcthicze, 1254), co wpłynęło na rozwój gospodarczy tych słabo zaludnionych obszarów leśnych a także miejscowych osad; nazwa tego obszaru związana była najprawdopodobniej ze wsią Zarańsko (niem. Sarantzig). [3] Lokacja Suliszewa (Zültzhagen, 1349) na prawie niemieckim nastąpiła ok. 1300 roku, pochodzenie nazwy tej osady wiąże się prawdopodobnie z nazwiskiem zasadźcy (locator Züles von Wedel). [4] Osada została założona przez osadników dolnosaskich na tzw. nowiźnie, powstałej poprzez karczunek puszczy, toteż tego rodzaju wsie nosiły nazwę osieków - „nowizna zwana osiekiem” (novalia quae indagines nominatur), do których pierwszej kolejności trafiali nowi osadnicy, którzy, nie będąc mile widziani przez starych mieszkańców, otaczali się ogrodzeniem (hagen). Całość gruntów podzielono na tzw. regularne łany (lokowane łany), inaczej włóki, zwane „mansi indaginarii - Hägerhufen”, liczące równe 19 ha. [5] Na czele społeczności wiejskiej stał sołtys (scultetus), którego przeciętne uposażenie obejmowało od 2-6 łanów. Tak jak w pozostałych wsiach lokacyjnych podstawę ludności chłopskiej stanowili kmiecie (villani, coloni, Bauern) z nadziałem 1-2 łanów, którym prawo niemieckie dawało dziedziczne prawo do uprawianego gospodarstwa. Obok właścicieli większych gospodarstw rolnych spotykamy małorolnych chłopów, tzw. zagrodników (hortulani, cossatti, Kotsassen, Kossät, Kathenbesitzer), z nadziałem ¼ łana, zatrudniających się w gospodarstwach pana, sołtysa, a także u bogatszych chłopów; to, że byli to również przybysze zza Odry potwierdzają źródła już w XIII wieku. [6] Ten podział ludności chłopskiej widoczny jest jeszcze na początku XVIII wieku, o czym świadczy opis wsi Suliszewo i jej zasobów z 1715 roku w tzw. „Klasyfikacji z przełomu roku 1718/1719”. [7] Chłopi z Suliszewa płacili świadczenia na rzecz pana feudalnego (renta feudalna), których wysokość była zróżnicowana a charakter mieszany, naturalno-pieniężny, przeważnie jednak płatne w czterech zbożach (żyto, jęczmień, owies, pszenica), oraz dziesięcinę snopową (decima in campo) na rzecz Kościoła, natomiast daniny zagrodników były niewielkie, przeważnie w drobiu.

Ważniejsze daty historyczne z dziejów wioski Suliszewo w latach 1254-1945

1254 – nadanie puszczy w dorzeczu środkowej Drawy konwentowi premonstratensów z Białobuku przez księcia Warcisława III (22 marca 1254).
1257 – wzmianka o nadaniu ziem nad Drawą rycerzowi ze Schwerina; powyższe daty wyznaczają początek kolonizacji tych ziem.
1297 – lokacja Drawska Pomorskiego (Drawenborch, Dramburg) na prawie niemieckim (8 marca 1297), tereny wokół miasta są już we władaniu margrabiów brandenburskich ze starszej linii askańskiej, samo miasto w posiadaniu pomorskiego rodu Goltzów (bracia Arnold, Konrad i Johann Goltz).
ok. 1300 – lokacja wsi Suliszewo (Zültzshagen), zasadźcą był prawdopodobnie Züles von Wedel.
1319 - Margrabia Waldemar sprzedaje Wedekowi Wedel tereny wokół miasta Świdwin (Schivelbein)i Złocieniec (Valkenburg).
1325 - podział ziem leżących w dorzeczu Drawy po zawarciu przymierza Polski z książętami pomorskimi w Nakle (18 czerwca 1325).
1326 – wyprawa wojsk polsko-litwskich króla Władysława Łokietka w celu przejęcia ziem na wschód od rzeki Drawy, całkowitemu zniszczeniu uległy okoliczne wioski, w tym spalono wieś Suliszewo.
1337 – wioska Suliszewo, położona w granicach ziemi złocienieckiej (Terra Valkenburgh), została wspomniana w księdze ziemskiej Nowej Marchii jako ponownie zamieszkała; wieś posiadała 74 włóki, ziemi kościelnej było 4 włóki, właściciel lenny Lempekin, lennik Wedlów, posiadał 12 włók (wszystkie uprawiane), szynkarz i młynarz płacili ½ marki brandenburskiej podatku (1. talentum Leninense). [8]
po 1340 – tereny wokół Drawska w kręgu zainteresowań rycerskiego rodu Wedlów ze Świdwina (niem. Schievelbein).
1349 - pierwsza wzmianka o wsi Suliszewo w spisie parafii diecezji poznańskiej: „Zulezhager LXXX minus I mansi, omnes possessi” (wieś Zülshagen, wszyscy posiadali 80 włók minus 1 [79 lub 70 włók]. [9]
ok. 1350 – odnotowano w okolicy epidemię dżumy.
1401 - od 12 marca do 17 września padało ulewnie bez przerwy. Pogoda była przy tym tak niekorzystna, że spowodowała nieurodzaj i drożyznę. Zboża jare często nie wykształciły ziarna.
1402 – Zakon Krzyżacki wykupuje Nową Marchię (Neumark), w tym tereny wokół Drawska, które zostają przyłączone do wójtostwa świdwińskiego utworzonego z ziemi świdwińskiej w roku 1384 po wykupieniu jej od Jana Wedla. Wójtostwo świdwińskie komturii rycerskiego zakonu szpitalnego joannitów, podlega bezpośrednio Wielkiemu Mistrzowi. [10]
1441 - 12 listopada, Drawsko - von Wedlowie sprzedają Walterowi Kirschkorb, wójtowi w Świdwinie, jedną ósmą wsi Dalewo.
1454 – przejście ziemi drawskiej w ręce elektorów brandenburskich - wójt świdwiński Fryderyk Dionizy von Osten pobiera daninę z drobiu z pobliskiego Dalewa).
1456/1457 - ostateczne przekazanie przez margrabiego brandenburskiego Fryderyka II wójtostwa ziemi drawskiej Dionizemu von Osten.
1463 - 25 września, w Köln (obecnie dzielnica Berlina) nad Szprewą – margrabia Fryderyk II mianuje Jacoba von Polentz (von Polenstsche, von Poletzk) wójtem Świdwina i Drawska.
1466-1467 - oddział polskich wojsk zaciężnych, rozlokowany na pograniczu wielkopolsko-pomorskim łupi wioski wokół Drawska, w tym także wioskę Suliszewo.
1475 – Rycerz Christoph von Polentz, syn Jacoba, nowym wójtem Świdwina i Drawska.
1503 - odnotowano katastrofalną suszę, która niszczy uprawy. Wieś Suliszewo należy do margrabiego Joachima
1518 - Zakon Krzyżacki odsprzedaje miasto Złocieniec (niem. Falkenburg) rodowi von Borcke.
1529 - epidemia choroby zwanej „angielską gorączką”.
1537 - stopniowe odchodzenie od kultu katolickiego mieszkańców ziemi drawskiej i przechodzenie na luteranizm. Drawsko opuszczają duchowni katoliccy z kościoła Mariackiego i mnisi z klasztoru franciszkanów. Pierwszym pastorem w Drawsku i okolicy był Faustin Schliep, dawny mnich z klasztoru w Drawsku, kolejnymi - Christian Golz (1552), Johann Hake (1573-1599). [11]
1552 - wioska Suliszewo należy do Złocieńca.
1572-1588 - elektor brandenburski sporządza katastry ziemi chłopskiej przeciwdziałając wyludnieniu wsi wokół Drawska, tworząc korzystne warunki do rozwoju osadnictwa wiejskiego i napływu nowych kolonistów.
1580 (1581) - działalność religijna byłego duchownego rzymsko-katolickiego Petrusa Pinnowa, który m.in. był wikarym we wsi Suliszewo, na rzecz reformy kościoła. Miejsca związane z działalnością Pinnowa: „ścieżka kościelna” (Predigersteig) zwana także „kaznodziejską ścieżką"(Katechismussteig), którą musiał przejść trzy razy w tygodniu z Drawska do Dalewa (Dalow) i Gudowa (niem. Baumgarten), przebiegająca na pograniczu gruntów Suliszewa, Dalewa i Gudowa. Tu na wzgórzu zwanym Górą Jana (Johannisberg), określanym także nazwą Góry Ewangelii (Evangeliumberg), położonym na zachód od Jeziora Lubie (Gross Lübbe-See), przybliżał słuchaczom naukę Lutra. Nazwy te w miejscowej tradycji przetrwały do XIX wieku.
1582 - w okolicach Drawska przechodzi gwałtowna wichura zrywająca dachy i wywracająca domy.
1584 - lato, odnotowano kolejną epidemię zarazy.
1608 - pierwsza wzmianka o wyodrębnieniu z obszaru komturii świdwińskiej powiatu drawskiego, w związku z czym kończy się okres zależności od zakonu joannitów (powstały powiat przetrwał w przyjętej wówczas formie do roku 1816).
1615-1616 - odnotowano lata nieurodzaju. [12]
XVII w. - wyniszczające działania wojenne - lata wojny trzydziestoletniej oraz wojny brandenbursko-szwedzkiej.
1713 - przez Suliszewo przechodzi trasa konnych przewozów pocztowych ze Stargardu (niem. Stargard in Pommern) do Czaplinka (niem. Tempelburg), realizowanych przez tzw. pocztyliona, czyli osobę powożącą pocztę dyliżansem pocztowym.
1714 - opisano stan wioski Suliszewo: pola uprawne o ciężkiej glebie [13], częściowo zarośnięte przez krzaki, zarośla, leżące całkowicie odłogiem i niczego nieprzynoszące, a także niebędące w stanie niczego zapłodnić; znaczne połacie łąk, ale trudne do pozyskania z uwagi na podtopienie; hodowla bydła przeciętna (Die Klassifikation von 1718/19, spisane 13 czerwca 1718). [14]
1715 - właścicielem Suliszewa jest pułkownik Philip v. Borck.
1718/1719 - ukazuje się ocena stanu posiadania gruntów w powiecie drawskim, tzw. „Klasyfikacja 1718/19” (Die Klassifikation von 1718/1719, spisane 13 czerwca 1718) sporządzona na polecenie króla Fryderyka Wilhelma I, po objęciu przez niego władzy w roku 1713. Miała ona na celu wyrugowanie nieprawidłowości w ocenie zasobów rolnych Nowej Marchii; poniżej fragment dotyczący Suliszewa:

4. Powiat Drawsko Pom. (niem. Kreis Dramburg)...
  • [poz.] 47. Suliszewo (niem. Zühlshagen) – majątek ziemski i wieś wolny od podatku nie zaliczany w ścisłym tego słowa znaczeniu do dóbr rycerskich + 41 gospodarstw chłopskich; 25 gospodarstw chłopskich, 4 gospodarstwa filialne (Suliszewo jest filią wsi Kosobudy (niem. Birkholz /wieś między Suliszewem a Złocieńcem/), 3 gospodarstwa zagrodników; 74 - 73 - 47.
    • właściciel Oberst Philip v. Borck. – ten sam także w roku 1715.
    • W wiosce zamieszkiwali:
      • Sołtys Paul Schulz posiadający 3 łany [57 ha] [15], 12 chłopów, z których 10 posiadało po 2 łany [38 ha], 2 po 1 łanie [19 ha]: Hans Lembke, Paul Krüger, Daniel Tews, Hans Krüger, Hans Köppe, Daniel Krüger, Paul Schultze, Michel Schultze, Erdmann Köppe, Jürgen Köppe, Michel Langbeck, Hans Schultze. 1 zagrodnik Jakob Hagen posiadający ½ łana [9,5 ha]. Posiadający po 1 łan [19 ha] kowal Peter Prochnow i pastuch [bez imienia], oraz kościelny Martin Marquardt, posiadający ½ łana [9,5 ha].
    • podzielona na trzy pola ziemia uprawna jest glebą ciężką. Zasiew na dwóch polach [trzecie odłogiem, tzw. trójpolówka]: [z tego] 15 fur uzysku żyta, 7 fur jęczmienia, 10 i pół fury owsa, pół fury grochu; 7 fur siana. Pastwiska i hodowla bydła oceniamy dobrze. Łąki położone są tak nisko, że siano w połowie musi być wyciągane z wody, jak również woda często je porywa. Stan zwierząt w gospodarstwach dwu-łanowych przeciętny: 2 konie, 2 woły, 10 krów, 4 owce, 4 świnie, 4 gęsi. 4 gospodarstwa filialne wydzierżawione są przez kaznodzieję za 10 i ⅔ talarów , oprócz 11 fur siana, które kupuje. Dochód roczny z 1 łana: gospodarstwo chłopskie 13 ½ talarów (dalej „T”), gospodarstwo filialne 8 T, gospodarstwo kowala 3 T, gospodarstwo pastucha 1 T. Za opał służy olszyna [olsza czarna] i krzaki leszczyny. Co nieco rybołówstwa. Kilka uli. Karczmarz (niem. Krüger) sprzedaje 17 beczek piwa.[16]

1740-49 - odnotowano pomór bydła.
1752 - odnotowano plagę szarańczy.
1758 - przez Suliszewo przeciągają odziały rosyjskich kozaków (wojna siedmioletnia).
1807 - oddziały francuskie przechodzą drogą przez Suliszewo w kierunku Złocieńca.
1813 - przemarsz przez Suliszewo wycofujących się oddziałów francuskich, zerwanie sojuszu z Napoleonem i rozpoczęcie tzw. niemieckich wojen wyzwoleńczych (Deutsche Freiheitskriege); powstanie lokalnych oddziałów Obrony Krajowej (Landwehr, Landsturm); mieszkańcy powiatu drawskiego zaciągają się do świdwińskiego 3. Batalionu 3. Nowo-marchijskiej Brygady Piechoty Landwehry (3. Bataillon 3. Neumark Landwehr Regiment).
1816 - nowy podział administracyjny państwa pruskiego na mocy edyktu z 30 kwietnia 1815 roku.
1838 - majątek ziemski Suliszewo do roku 1838 należał do majątku Złocieniec i w tym też roku został wydzierżawiony przez jego spadkobierczynię, Luizę von Koschnitzka, wdowę po ostatnim członku rodu von Borcke Falkenburg (tzn. Borków ze Złocieńca), krewnemu Georgowi v. Knebel-Döberitz (ur. 20 stycznia 1810 w Darskowie, zm. 4 maja 1880) w Suliszewie, najstarszemu synowi Ludwiga v. Knebel-Döberitz (1783-1840) i Wilhelminy z domu v. Wolde (1785-1867). Ponieważ umowa dzierżawy obowiązywała do 1857 roku, kolejny właściciel mógł rozpocząć budowę nowego domu-pałacu dopiero w 1858 r.

Herb rodu von Knebel-Döberitz pochodzący z grobowca rodzinnego
Pałac w Suliszewie, ok. 1860

1858-1860 - Georg v. Knebel-Döberitz zakończył budowę pałacu w 1860 roku, i przeniósł do niego swoją siedzibę z pałacu w Dalewie, gzie sprawował nadzór nad majątkiem przekazanym mu w roku 1838, jeszcze za życia ojca Ludwika v. Knebel-Döberitz. Nowa posiadłość położona była na niewielkim wzgórzu, oddalonym około 300 kroków na zachód od zabudowań gospodarczych. Budynek posiadał, nie licząc rozmaitych pomieszczeń gospodarczych, 25 pokoi oraz wielki salon, i otoczony był rozległym, nowo założonym parkiem. Należący doń majątek ziemski liczył ok. 1300 ha, w tym pola uprawne, łąki i las, a razem z majątkiem Dalewo ok. 2500 ha. Właściciel Georg v. Knebel-Döberitz piastował do 1847 roku urząd radcy w służbie państwowej, z jego małżeństwa z Adelajdą v. Wedel, z domu Cremzow (z Dolic pod Stargardem - niem. Kremzow), urodziło się czworo dzieci, dwóch synów i dwie córki.
1876 - w Drawsku rozpoczyna działalność Urząd Stanu Cywilnego, obejmujący swym zasięgiem również wieś Suliszewo.
1892 - według spisu majątków ziemskich z 1892 roku majątek rycerski Suliszewo (Rittergut Zülshagen) wraz z folwarkami: Vorwerk Hünenberg (Zagórki, zarządcą był F. Berzau), Vorwerk Albertinehof (Babinica, dzierżawcą był Rudolf Praetorius), i Vorwerk Seehof („Przy Jeziorze”, dzierżawcą był Schönfeld), należał do syna Georga, Ludwika v. Knebel Doeberitz. W skład majątku o powierzchni ok. 1342 ha wchodziło 744 ha gruntów ornych, 184 ha łąk, 41 ha pastwisk i ok. 323 ha lasów. [17]
1900 - Suliszewo zamieszkuje 528 mieszkańców, z tego w wiosce 190, natomiast w ramach folwarku 338.
1905 - według spisu majątków ziemskich z 1905 roku majątek rycerski Suliszewo (Rittergut Zülshagen) wraz z folwarkami: Vorwerk Hünenberg (Zagórki, zarządcą był F. Berzau), Vorwerk Albertinehof (Babinica, dzierżawcą był Rudolf Praetorius), i Vorwerk Seehof („Przy Jeziorze”, dzierżawcą był Schönfeld), należał do syna Ludwika, Bernda v. Knebel Doeberitz. W skład majątku o powierzchni ok. 1342 ha, nie zmienionej od 1892 roku, wchodziło 744 ha gruntów ornych, 184 ha łąk, 41 ha pastwisk i ok. 323 ha lasów. [18]
1914 - według spisu majątków ziemskich z 1914 roku majątek rycerski Suliszewo (Rittergut Zülshagen) wraz z folwarkami: Vorwerk Seehof („Przy Jeziorze”, administratorem był Otto Ritter) i Vorwerk Hünenberg (Zagórki, dzierżawcą był Georg Wussow) w dalszym ciągu należał do Bernda v. Knebel Doeberitz. W skład majątku o powierzchni ok. 1360 ha wchodziło 777 ha gruntów ornych, 128 ha łąk, 20 ha pastwisk, 425 ha lasów i ok. 10 ha nieużytków, w tym ziemi pod podwórza i drogi. [19]
1918-1919 - napływ osadników, tzw. optantów, przybyłych z terenów Wielkopolski.
1925 - Suliszewo zamieszkuje 583 mieszkańców.
1928 - według spisu majątków ziemskich z 1928 roku majątek rycerski Suliszewo (Rittergut Zülshagen) wraz z folwarkiem Vorwerk Seehof („Przy Jeziorze”, administratorem był Hoeth), należał do Hasso v. Knebel Doeberitz, brata Bernda tragicznie zmarłego w dniu 25 stycznia 1920 r. W skład majątku o powierzchni ok. 950 ha wchodziło 550 ha gruntów ornych, 100 ha łąk, i 300 ha lasów. [20]
ok. 1930 - parcelacja majątku v. Knebel-Döberitzów z powodu zadłużenia trzeciego syna Ludwika, Gerda von Knebel-Doeberitz, który chcąc się szybko wzbogacić za namową różnej maści hochsztaplerów podejmował nieracjonalne decyzje i dość szybko doprowadził do upadku majątku w Suliszewie. [21]
pocz. lat trzydziestych XX w. - zgodnie z nowym podziałem administracyjnym wieś Suliszewo jest główną miejscowością gminy Suliszewo (Gemeinde Zülshagen), w powiecie Drawsko Pom. (Kreis Dramburg) położonym w Prowincji Pomorskiej (Provinz Pommern). Poza wioską Suliszewo do gminy należał folwark Vorwerk Hünenberg (Zagórki), kolonia Ellerbruch („Łęgi przy Długim Końcu”, na planie wioski nr 82 koło mostu do Dalewa), kolonia Ziegelei („Cegielnia”, na planie nr 78-80 nieopodal Jez. Darskowo), kolonia Chausseehaus („Dom dróżnika”, na planie nr 46 u wylotu drogi do Złocieńca), oraz folwark Vorwerk Seehof („Przy Jeziorze”, nr 83-86, tj. przy Jez. Chociebądź Wielki). Pałac wraz majątkiem folwarcznym (na planie nr 20) zakupił dr inż. Hermann Sinnhuber, były dyrektor generalny zakładów Norddeutsche Kabelwerke Aktiengesellschaft w Berlinie-Neukölln, należących do koncernu Siemens.
1933 - Suliszewo zamieszkuje 635 mieszkańców.
1939 - Suliszewo zamieszkuje 629 mieszkańców.[22]

Plan wioski Suliszewo,
stan na dzień 1 września 1939
    • Według listy (w której wymieniono także budynki publiczne), sporządzonej przez byłego mieszkańca wsi Suliszewo, Willi Schulza (zamieszkałego obecnie w Passau), na dzień 1 września 1939 w Suliszewie zamieszkiwali wraz z rodzinami:
Centrum wsi
1 – Remiza strażacka (obecnie nie istnieje)
Wieś, droga do Drawska:
[prawa strona]
2 – Kuźnia
3 - Kurt Bieck (kowal, związany z rodziną Mamy Ojca Eriki Emmy Iwańczuk z domu Schulz)
4 - Erich Nass/ Splettstösser (robotnicy pracujący u Gustava Krügera, /nr 64/)
5 – Jagnow (kierownik poczty)/ Graphenthin / (listonosz)
Osiedle, droga do Drawska:
[prawa strona]
6 - Richard Pophal (rolnik)
7 - Ernst Bethke (rolnik)
14 - Ernst Urban (rolnik)
8 - Helmut Zollner (rolnik)
9/10 - [dawny dom Beckmanna, (rolnik, baptysta)]/ Wilhelm Gründemann (rolnik, brat Matki Eriki Emmy Iwańczuk z domu Schulz, kupił ten dom od Beckmanna)
11 - Paul Stolz (rolnik)

Galeria - Suliszewo przed 1945

Wieś, droga do Drawska:
[lewa strona]
12 - Karl Lenz [II] (rolnik, ostatni dom)
13 - Beckmann [II] (rolnik, baptysta, brat Beckmanna (nr 9)
Wieś Suliszewo, stan na dzień 1 września 1939
część 1
Osiedle, droga do Gudowa:
15 – Korth (rolnik, miał sporą gromadkę dzieci)
16 - Marotz/ Rachhut (rolnicy)
17 - Müller (rolnik)
18 - Otto Tews (rolnik)
19 - Zietlow (dróżnik kolejowy)
20 - Pałac/ dr inż. Hermann Sinnhuber, właściciel pałacu i przyległego majątku folwarczego
Osiedle, droga do Linowna:
21 - Ernst Haas (rolnik)
22 - Hermann Würster (rolnik, pierwszy dom przy stacji)
23 – Budynek stacyjny
24 - Pahl/ Viebranz (personel obsługi stacji)
Wieś Suliszewo, stan na dzień
1 września 1939
część 2
Osiedle naprzeciw majątku:
25 - Erich Taege (rolnik)
26 - Emil Radtke (rolnik)
27 - Wilhelm Leistikon (rolnik)
28 - Karl Lenz [I] (rolnik)
29 – piece piekarnicze pracowników majątku/ transformator
30 – Owczy Staw (tu w czasie zimy dzieci jeździły na łyżwach)
Dom pracowników dniówkowych (tzw. czworaki):
31 - Splettstösser/ Runge/ Marquardt (jego syn, Georg chodził z Eriką Emmą Iwańczuk z domu Schulz do jednej klasy)/ Schulz (Christine, wdowa z domu Hoffmann, synowie Erich, Willi [autor planu Suliszewa z 1939 r.])
Centrum wsi:
[po stronie kościoła]
32 - Karl Mielke (gospodarz)
33 - Georg Pohle (jego ojciec był właścicielem gospody (nr 66), zięć Karla Mielke (nr 32)
34 – Dittberner (małorolny)
35 - Szkoła/ Bettac (kier. szkoły, jednocześnie był organistą w kościele, a także kierownikiem grupy partyjnej NSDAP, uczył dzieci od 6 klasy/ Witt/ Gumpert (nauczyciele)
36 – Kościół p. w. Chrystusa Króla
Wieś, droga do Złocieńca:
[prawa strona, domy pracowników dniówkowych, tzw. czworaki]
37 - Decker/ Fetzer/ Bold/ Franzk/ Röhl (robotnicy dniówkowi)
38 - Bock/ Kohn (robotnicy dniówkowi)
[lewa strona]
39 - Erich Schulz (rolnik, jego syn, Werner, po wojnie często jeździł do Suliszewa jako przewodnik wycieczek, już nie żyje)
40 - Paul Freitag (robotnik rolny)
41 - Johannes Schmidt (robotnik rolny)
Droga do cegielni:
domy pracowników dniówkowych (tzw. czworaki):
42 - Krause/ Mittlestädt (pracownicy cegielni)
43 - Hoppe/ Böckmann/ Behnke/ Callies/ Kröning/ Pless/ Neitzel (pracownicy cegielni)
Rozwidlenie dróg:
44 - Topola (pomnik przyrody, podobno miała 600 lat, wg mieszkańca wsi, Grzegorza H., została po wojnie ścięta)
Wieś Suliszewo, stan na dzień 1 września 1939
część 3
Droga do Złocieńca:
[lewa strona]
45 - Wilke (robotnik drogowy, odpowiadał za stan drogi)
46 - Manthey (robotnik rolny)
Wieś Suliszewo, stan na dzień 1 września 1939
część 4
Droga do Dalewa, tzw. „Długi Koniec”:
[narożnik]
47 - Thron (sklepikarz)
48 - Weiland (robotnik rolny, wejście od podwórza sklepu (nr 47)
[prawa strona]
49 - Wilhelm Schiefelbein (gospodarz, jeden z 8 chrzestnych Eriki Emmy Iwańczuk z domu Schulz)
50 - Hermann Bieck (gospodarz, z tej rodziny pochodziła Matka Ojca Eriki Emmy Iwańczuk z domu Schulz)
51 - Hermann Schwanz [I] (gospodarz, jego potomkowie noszą obecnie nazwisko Schwarz)
52 - Fritz Rahn (gospodarz)
53 - Hermann Rahn (gospodarz, ostatni burmistrz Suliszewa do 1945 roku, brat Fritza Rahn)
54 – Felske (rolnik, ostatni dom za drogą na pola)
[lewa strona]
55 - Otto Schwanz/ Eduard Schwanz (robotnicy rolni z rodziny /Schwanz=Schwarz, zatrudniali się u Ojca Eriki Emmy Iwańczuk z domu Schulz)
56 - Karl Schwanz (kościelny, był również palaczem w szkole)
57 - Johannes Köpp (rolnik, wżenił się w gospodarstwo Zimmerów, położone za strumieniem Fliess-Graben, miał pole koło Ojca Eriki Emmy Iwańczuk z domu Schulz)
58 - Heller /Achterberg (robotnicy rolni, Achtenberg po wojnie robił trumny dla zmarłych na tyfus Niemców jesienią 1945)
59 - Behnke/ Franzke (robotnicy rolni)
Dom pracowników dniówkowych (tzw. czworaki):
60 - Schiefelbein/ Fetzer/ Eduard Albrecht (mąż siostry Babci Eriki Emmy Iwańczuk z domu Schulz / Weiland/ Birkholz
61 - Fritz Marquardt (rolnik)
62 - Wdowa Emma Schwanz (Matka Otto Schwanza=Schwarza)
63 - Anna [Johanna] Rahn
Wieś Suliszewo, stan na dzień
1 września 1939
część 5
Wieś, droga do Drawska:
[lewa strona]
64 - Gustav Krüger (gospodarz)
65 – Strohscher (dzierżawca, tu wcześniej mieszkała rodzina Matki Eriki Emmy Iwańczuk z d. Schulz, której ojciec Juliusz Gründemann miał tu swoje ogrodnictwo - zabudowania obecnie nie istnieją)
66 - Gospoda Paula Tründelberga (właściciel gospody, pochodził z Czaplinka, gospodę kupił od restauratora Pohla ok. 1936-1937 roku, zabudowania gospody obecnie nie istnieją)
Centrum wsi:
[strona naprzeciw kościoła]
67 - Wilhelm Krüger (gospodarz)
68 - Wilhelm Schulz (gospodarz, dom rodzinny Eriki Emmy Iwańczuk z domu Schulz)
69 – szkolny plac ćwiczeń (na placu stały przyrządy do ćwiczeń)
70 – Julius Schiefelbein (gospodarz)/ Röhl (zięć Schiefelbeina)
71 - Panke/ Wietzke (robotnicy rolni)
Osiedle przy majątku:
72 – Sagorski (rolnik)
73 – Krause (rolnik)
Majątek ziemski (folwark):
77 – zabudowania majątku
74 - Niemann/ Förster/ Rahchut (robotnicy dniówkowi-czworaki dworskie])
75 - Dellewo (dojarz)
76 - Dieter Sinnhuber syn właściciela pałacu, administrator majątku/ Klich (zarządca)
Kolonia przy cegielni:
78 – zabudowania cegielni
79 – Schülke (gospodarz)
80 – [Otto] Köpp (gospodarz)
Kolonia przy zakolu rzeki Drawa, za polem Wilhelma Schulza, Ojca Eriki Emmy Iwańczuk z domu Schulz:
81 – Wdowa Rahn (z tej rodziny pochodził ostatni burmistrz Suliszewa)
Kolonia przy drodze do Dalewa:
82 – Rodzeństwo Schwanz=Schwarz (po Hermannie Schwanz [II])
Droga do Jez. Chociebądź Wielki):
83 – Körber (rolnik)
84 – Müller (rolnik)
85 – Farchmin (rolnik, Karl Farchmin, pochodzący z tej rodziny, mieszka obecnie w Kraatz k./Gransee, Niemcy)
86 – Butzke (rolnik) [23]


1945

- styczeń, na polecenie władz niemieccy mieszkańcy wsi przygotowują się do ewakuacji z powodu działań wojennych.
- 2 lutego, przez wieś przeszła kolumna jeńców alianckich, których pognano w kierunku Drawska i dalej na zachód; na terenie wioski od lutego stacjonuje wojsko niemieckie.
- w nocy z 2/3 marca niemieccy mieszkańcy uciekają ze wsi w kierunku Drawska i dalej przez Świdwin w kierunku Kołobrzegu.
- 4 marca Suliszewo dostaje się w obszar walk i zostaje zajęte przez żołnierzy Wojska Polskiego z 10 Pułku Piechoty (4 DP im. J. Kilińskiego).
- około 8 marca do wioski wracają niemieccy mieszkańcy, którzy po wpadnięciu w kocioł pod Świdwinem zostają zawróceni przez Rosjan do swoich miejsc zamieszkania. [24] Po przejściu frontu wioskę wraz ze strategicznym dla nich skrzyżowaniem dróg w centrum wsi obsadzają Rosjanie, których dowództwo zajmuje budynek po Niemcu Wilhelmie Schulzu (nr 68), natomiast folwark wraz z pałacem zajmuje 8 komp. 3-go pułku Rolno Gospodarczego I Dywizji Roln.– Gosp. Wojska Polskiego, której żołnierze już w kwietniu 1945 stacjonowali w gospodarstwie przy drodze do Drawska (nr 64). [25]

Galeria - Suliszewo w 1945

- na początku maja dowództwo 8. kompani przejmuje ppor. Iwańczuk Tomasz [26], który zastąpił odwołanego do sztabu pułku do czasu weryfikacji stopnia oficerskiego porucznika F. O. (nieoficjalnie zarzucono mu bicie i poniżanie kobiet niemieckich zatrudnionych w folwarku). Dowódca kompanii otrzymał rozkaz przejęcia majątku pojunkierskiego w Suliszewie, Dalewie oraz w Gudowie. Odpowiadał za jego właściwe zabezpieczenie przed zniszczeniem i kradzieżą, nie tylko ze strony tzw. szabrowników, których mnóstwo pojawiło się na terenie Pomorza, ale również przed bratnimi żołnierzami Armii Czerwonej, którzy nie pytając o zdanie niejednokrotnie siłą próbowali przejąć majątek trwały i ruchomy. Odpowiadał również za przygotowanie gruntów ornych na terenie gospodarstw pod zasiew jesienny.
- pozostałych we wsi Niemców Rosjanie zatrudniali m.in. przy rozbiórce jednego z torów kolejowych przebiegających obok Suliszewa, drugi tor zostawili. We wrześniu zmarło na tyfus ok. 50 niemieckich mieszkańców, m. in. żona właściciela majątku Suliszewo, Alice Sinnhuber z domu Niemann (15.09.1945). Wszystkich pochowano w zbiorowej mogile na cmentarzu za wsią.
- początek października, I Dywizja Rolno – Gospodarcza WP przekazuje majątek pojunkierski w Suliszewie do dyspozycji powstających Państwowych Nieruchomości Ziemskich. [27]

Kultura

We wsi działa Stowarzyszenia Kobiet Wiejskich oraz zespół śpiewaczy „Pomorzanki”.

Oświata

  • Dzieje szkoły w Suliszewie

Do 1945 roku szkoła mieściła się w budynku położonym obok kościoła; była to 7-mio klasowa szkoła podstawowa, tzw. szkoła ludowa (Volksschule). Po przejęciu wioski przez administrację polską pierwszym kierownikiem Szkoły Podstawowej w Suliszewie była Marta Tomaszewska. W momencie założenia była to szkoła 4-klasowa. W roku szkolnym 1945/46 naukę rozpoczęło 19 uczniów: 7 chłopców i 12 dziewczynek. W klasie I było 9 uczniów (3 chłopców i 6 dziewczynek), w II – 2 chłopców, III – 6 (1 chłopiec i 5 dziewczynek)i w IV – 2 osoby (chłopiec i dziewczynka). W roku szkolnym 1946/47 w szkole uczyło się 28 uczniów: klasa I – 14 dzieci, II – 4, III – 7 i IV – 3 osoby. [28]
W latach sześćdziesiątych szkoła mieściła się już w dawnym pałacu rodziny von Knebel-Döberitz przekazanym władzom oświatowym przez miejscowy PGR. Do szkoły oprócz dzieci z Suliszewa, uczęszczały również dzieci z najbliższej okolicy. Zimą organizowane były również kursy dla dorosłych analfabetów, w tym dla pracowników PGR. Po przetargu ogłoszonym przez gminę Drawsko Pomorskie szkoła została zlikwidowana w 2012 roku.

Galeria - Suliszewo na początku XXI wieku

  • Świetlica wiejska

W budynku po byłej szkole wiejskiej (wybudowanej przed 1945 rokiem) w latach 2009-2010 powstało po gruntownym remoncie Centrum kulturalno-oświatowe jako miejsce spotkań i rozrywki dla mieszkańców wsi.

Kościoły i związki wyznaniowe

Okres do 1945

Kościół w Suliszewie przed 1939 rokiem

Kościół we wsi istniał prawdopodobnie już od czasów średniowiecznych, czyli przed wprowadzeniem nowej ordynacji kościelnej dla kościoła ewangelickiego w 1540 roku, gdyż dokumenty z tego okresu wymieniają byłego rzymsko-katolickiego wikarego w Suliszewie, Petrusa Pinnowa. Do 1945 roku jako kościół filialny należał do gminy protestanckiej (Evangelische Kirche der altpreußischen Union. Kichenprovinz Pommern) z siedzibą w Drawsku. Msze święte i inne czynności religijne w latach trzydziestych ub. wieku do 1945 roku sprawowali superintendent Gerhard Scheske (w okresie od 15 maja 1932 do czerwca 1945) i pastor Fritz Möller z Drawska (w okresie od 1 marca 1921 do 31 stycznia 1937), natomiast dzieci do konfirmacji przygotowywał w kościele w Drawsku pastor Hans-Günther Mentzel. [29] Księgi parafialne prowadzone od połowy XVI wieku zostały zniszczone wiosną 1945 roku po osadzeniu we wsi radzieckiej komendantury. W dniu 10 czerwca 1945 roku superintendent Scheske dokonał w kościele w Suliszewie aktu konfirmacji 12 dzieci. [30]

Okres po 1945

Od października 1946 roku jako kościół filialny p.w. Chrystusa Króla został ponownie przejęty przez kościół rzymsko-katolicki i od września 1981 roku należy do parafii pod wezwaniem Chrystusa Króla wchodzącej w skład Diecezji Koszalińsko-Kołobrzeskiej. Do parafii tej należą także kościoły filialne w Dalewie p.w. św. Stanisława Kostki, w Gudowie p.w. św. Barbary, w Kosobudach p.w. św. Józefa Oblubieńca NMP i w Linownie p.w. św. Ignacego Loyoli.

  • kościół p.w. Chrystusa Króla w Suliszewie:
Kościół w Suliszewie w roku 2013
- Położony w centrum wioski na niewielkim wzgórku, pierwotnie zbudowany jako budowla ryglowa w XVIII w., przebudowany w latach 1850-1858, W wyniku przeprowadzonego w 1977 roku remontu budynku konstrukcję szachulcową zastąpiono murowaną z cegły, obiekt zabytkowy (wraz z otoczeniem) [31] - poświęcony 27 października 1946 roku. Początkowo jest to kościół filialny, a od 28 grudnia 1979 roku wikariat samodzielny. Data erygowania samodzielnej parafii: 15 września 1981, liczba wiernych: 1983 (2012).
Msze Święte: w niedziele: 11.30; w dni powszednie: wtorek-piątek 17.00 (latem 18.00).
  • kościół filialny p.w. św. Stanisława Kostki w Dalewie:
- obiekt klasycystyczny, zbudowany pod koniec XVIII wieku, szachulcowy, przemurowany 2 poł. XIX wieku, l. 70-te XX w., drewniana dzwonnica kozłowa z 1866 roku; obiekt zabytkowy (wraz z otoczeniem) [32] - poświęcony 13 listopada 1945.
Msze Święte: sobota: latem 18.00, zimą godz. 17:00.
  • kościół filialny p.w. św. św. Barbary w Gudowie:
- zbudowany 2 poł. XVII wieku, remontowany w latach 1715-1716 (wieża), restaurowany w poł. XIX w., oraz w l. 20-tych XX wieku, obiekt zabytkowy (wraz z
otoczeniem) [33] - poświęcony 4 grudnia 1945.
Msze Święte: w niedziele: 10.00.
  • kościół filialny p.w. św. Józefa Oblubieńca NMP w Kosobudach:
- obiekt neoromański, zbudowany pod koniec XIX w. (1891), kamienny, dzwonnica z 1980 roku, obiekt zabytkowy w granicach działki nr 234 obręb Kosobudy; [34] - poświęcony 19 maja 1946 r.
Msze Święte: w niedziele: 13.00.
  • kościół filialny p.w. św. Ignacego Loyoli w Linownie:
- obiekt neogotycki, zbudowany w latach 1897-1899, obiekt zabytkowy [35] - poświęcony 30 września 1945.
Msze Święte: w niedziele: 8.30.

Sport

W Suliszewie istnieje klub piłkarski Sokół Suliszewo założony 30 czerwca 2011 r. Posiada własne boisko sportowe, natomiast boiskiem rezerwowym jest boisko MKS „Drawa” w Drawsku Pomorskim przy ul. Okrzei 1. [36]

Turystyka

Przez teren sołectwa przebiega kilkanaście kilometrów popularnej trasy kajakowej na rzece Drawa, zwanej szlakiem im. Ks. Kardynała Karola Wojtyły. Przy betonowym moście drogowym łącząca wioski Suliszewo i Dalewo, przy lewym piaszczystym brzegu, na prywatnym terenie położone jest miejsce do rozbicia namiotów i umożliwiające rozpoczęcie lub zakończenia spływu.

Rzeźby drewniane z kościoła w Suliszewie, XVI w.

Zabytki

Na terenie wsi znajdują się zabytkowe budynki z XIX wieku:

  • zespół pałacowo-parkowy rodziny von Knebel-Döberitz z drugiej połowy XIX wieku. Budynek pałacu, naśladującego neogotycki murowany zamek z attyką z gzymsem arkadowym, zbudowano na planie kwadratu, z wieżą usytuowaną w płd.-zach. narożniku. Z położonej obok pałacu zabudowy folwarcznej, tj. oficyny, stodół, obór, stajni, kuźni i czworaków, z których część rozmieszczono także na terenie wioski, zachowały się pochodzące z początku lat dwudziestych zabytkowe stajnie, obory, kuźnia oraz oficyna dworska, a także większość czworaków. Na początku lat trzydziestych ub. wieku po parcelacji majątku pałac wraz z folwarkiem zakupił dr inż. Hermann Sinnhuber, były dyr. generalny zakładów Norddeutsche Kabelwerke AG w Berlinie-Neukölln, należących do koncernu Siemens; administratorem majątku był jego syn Dieter Sinnhuber. Po 1945 roku całość majątku przejął Skarb Państwa. W latach 1964-2012 w pałacu mieściła się Szkoła Podstawowa, do której uczęszczały dzieci z Suliszewa, Dalewa i Zagórek. W parku o powierzchni 8,5 ha rośnie około 40 gatunków drzew i krzewów ozdobnych, m.in. jedlica Douglasa, jodły, w tym biała, kaukaska i jednobarwna odmian niebieskiej. Częściowo zachował się dawny układ komunikacyjny z aleją kasztanowców na obrzeżu parku, aleją klonową i grabową, polanami widokowymi i ciekami wodnymi. Założenie parkowo-pałacowe jest pod ochroną prawną (nr rejestru 1148).[37]
  • w centrum wsi na wzgórzu stoi zabytkowy kościół z XVIII wieku [38], wokół którego, do czasu likwidacji przez miejscowego proboszcza w połowie lat 80. XX wieku, położony był cmentarz przykościelny [39] (na jego miejscu po usunięciu nagrobków przedwojennych mieszkańców wioski wybudowano m. in. zabudowania plebani). W Galerii Sztuki Dawnej Muzeum Narodowego w Szczecinie przy ul. Staromłyńskiej 27 znajdują się rzeźby drewniane z kościoła w Suliszewie wykonane z drewna dębowego z resztkami polichromii i złoceń przedstawiające figury Maria Salome, św. Anny Samotrzeć i Maria Kleofasowej (warsztat środkowo-pomorski 1510 - 1520).

Przypisy

  1. Grodzisko Suliszewo.
  2. Drawsko Pomorskie 1297-1997. Studia z dziejów miasta, pod red. Bogusława Polaka. Koszalin-Drawsko Pomorskie 1997, s. 28.
  3. Drawsko Pomorskie 1297-1997..., op. cit., s. 33 i n.; por. dokument nadania puszczy zakonnikom z konwentu premonstratensom z Białobuku z dnia 22 marca 1254 przez księcia Warcisława III, PUB nr 586 (Pommersches Urkundenbuch. II Band. Erstes Abtheilung. 1254-1278, s. 4-5): „/Rok/ 1254 - Książę Warcisław III nadaje klasztorowi w Białobukach 600 łanów w <puszczy Sarcthicze> nad rzeką Drawa, tym samym wprowadzając tam /nową/ kulturę upraw i wolę założenia klasztoru (Herzog Wartislaw III. gibt 1254 dem Kloster Belbuck (Kreis Greifenhagen] 600 deutsche Hufen oder Land-Hufen in der Wildnis Saretiz an der Drawe, um selbigen die Kultur zu bringen und ein Kloster anzulegen)”.
  4. Zob. monografia Złocieńca z roku 1933 Paula van Nießena. Autor podaje tam, że „[...] Zűlshagen (Suliszewo) leżało dalej w stronę Drawska Pomorskiego. Ta wieś zawdzięcza swą nazwę nosicielowi rzadkiego imienia Züles, jednemu z Wedlów, którego spotykamy kilkakrotnie przed rokiem 1305, w tym także raz w Złocieńcu (1291)”, fragm. w tłum. Marii Gehrmann (Paul J. van Nießen, Beiträge zur Geschichte der Stadt Falkenburg. Umrisse und Untersuchungen. Auf Wunsch der Stadt verfasst aus Anlass ihres 600 jährlichen Bestehens am 13 Dezember 1933. /Verlag/ Magistrat Falkenburg 1933); zasadźca - we wczesnym średniowieczu człowiek zajmujący się sprowadzaniem osadników na tereny, które pan chciał zagospodarować, lub ludzi o określonych specjalnościach ( np. kowali), a następnie trudniący się organizacją pracy i ściąganiem danin w naturze i robociźnie od mieszkańców gminy. W późniejszym okresie przywódca wsi wyznaczany przez pana feudalnego spośród kmieci sołtys (scultetus, villicus, schulze).
  5. Osadnicy karczując las i przylegle zarośla zakładali na powstałych gruntach rolnych osady określane nazwą „Hagendörfe”, otrzymując przy tym od zasadźcy rekompensatę w postaci ziemi do zagospodarowania;
    "hage”, „hagen” – żywopłot, ogrodzenie, zasieki z kolczastych krzewów; na terenie Pomorza Zachodniego spotykamy znaczną ilość miejscowości o nazwach zestawionych ze słowem „-hagen”, co wskazuje nam na zasięg kolonizacji tego obszaru;
    włóka (Hufe) - miara powierzchni, w średniowieczu określenie to służyło także do oznaczenia chłopskiej własności ziemskiej bez podawania dokładnej wielkości gruntu rolnego, określało także powierzchnię, którą jedna rodzina musiała obrobić i z której dochodu mogła się utrzymać;
    znane są poza tym nazwy innego rodzaju włóki jak: włóki królewskie (Königshufe), włóki księże (Priesterhufe), włóki filialne (Filialhufe), włóki leśne (Waldhufe).
    Zob. K. Ślaski, Zwycięstwo stosunków feudalnych na Pomorzu Zachodnim (1124-1295) w: Historia Pomorza, t. I, cz. 2. Poznań 1972, s. 93, tamże s. 93, przyp. 15;
    M. Wehrmann, Geschichte von Pommern. Bd. I. Gotha 1919, s. 107;
    Słownik współczesnych nazw geograficznych Pomorza Zachodniego z nazwami przejściowymi z lat 1945-1948, praca zbiorowa pod red. T. Białeckiego. Szczecin 2002, część druga, s. 263 i n.;
    Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg. Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung. Bd. II. Bremen 1878, s. 173.
  6. Katenbesitzer – gwarowo zagrodnik tj. posiadający tylko zagrodę, zatrudniający się za wynagrodzeniem dniówkowym; zagrodnicy w późniejszych czasach zamieszkiwali w czworakach, zwanych „domami robotników dniówkowych” (Taglöhnerhaus); zob. także B. Zientara, Rozdrobnienie feudalne (1295-1464) w: Historia Pomorza, t. I, cz. 2. Poznań 1972, s. 188.
  7. Die Klassifikation von 1718/19. Ein Beitrag zur Familien- und Wirtschaftsgeschichte der neumärkischen Landgemeinden w: Die Neumark. Jahrbuch des Vereins für Geschichte der Neumark (Neue Folge derSchriften”), Heft 4, 1927. II. Teil, von Prof. Dr. P. Schwartz. Berlin Landsberg a. W. 1927, s. 130.
  8. Die Neumark Brandenburg im Jahre 1337 oder Markgraf Ludwig's des Aelteren Neumärkisches Landbuch aus dieser Zeit. Berlin 1837, s. 106.
  9. Codex Diplomaticus Maioris Polonia. Tom II, dok. 1284 z 30 maja 1349 r.
  10. P. v. Nießen, Geschichte der Stadt Dramburg. Dramburg 1897, s. 67 i n.
  11. B. Wachowiak, Pomorze zachodnie w schyłkowej epoce feudalizmu (1464-1815) w: Historia Pomorza, t. II, cz. 1. Poznań 1976, s. 824.
  12. P. v. Nießen, Entstehung des Dramburger Kreis w: Unser Pommerland. Jg. 13. H. 11/12. 1928, s. 430.
  13. Gleba ciężka w dużej części składa się z najdrobniejszych cząstek, małej ilości piasku i próchnicy. Na takiej glebie rośliny źle rosną, bowiem trudno przepuszcza ona powietrze i wodę. Po deszczu bardzo powoli wysycha, a w czasie suszy staje się twarda i zaskorupiała. Wiosną nagrzewa się bardzo powoli. Do gleb ciężkich należą gliny oraz iły.
  14. Die Klassifikation von 1718/19..., 4. Kreis Dramburg..., op. cit., s. 130, poz. 47.
  15. Prawdopodobnie był to przodek Eriki Emmy Iwańczuk z domu Schulz (ur. 24 sierpnia 1923 w Suliszewie, zm. 17 lutego 2013). Z zaginionych ksiąg parafialnych i wykonanej na ich podstawie tablicy genealogicznej, spalonej wraz z innymi dokumentami po zajęciu jej domu rodzinnego przez komendanturę rosyjską w 1945 roku, wynikało, że rodzina Schulzów (dom nr 68 na planie wioski), mieszkała we wsi Suliszewo od 500 lat.
  16. Die Klassifikation von 1718/19..., 4. Kreis Dramburg..., op. cit., s. 130, poz. 47.
  17. Pommersches Güter-Adressbuch. Nach amtlichen Quellen und auf Grund direkter Angaben bearbeitet. Verlag von Friedrich Nagel (Paul Niekammer). Stettin 1892, s. 112-113.
  18. Niekammer’s Güter-Adressbuch. Pommersches Güter-Adressbuch. Band I. 2. Auflage. Nach amtlichen Quellen und auf Grund direkter Angaben bearbeitet. Stettin 1905, s. 110-111.
  19. Gϋter-Adreβbuch fϋr die Provinz Pommern. Vierte völlig umgearbeitete u. stark vermehrte Auflage. Leipzig 1914, s. 132-133.
  20. Niekammer’s Landwirtschaftliche Güter-Adreßbücher. Landwirtschaftliches Adreßbuch der Rittergüter, Güter und Höfe der Provinz Pommern. Band I. Leipzig 1928, s. 110, 276.
  21. J. Leszczełowski, Zabójstwo oraz szalony arystokrata w Suliszewie.
  22. Treść wykazu dat historycznych z dziejów wioski Suliszewo pochodzi z opracowania Drawsko Pomorskie 1297-1997. Studia z dziejów miasta, pod red. Bogusława Polaka, z publikacji Fr. Schultza, Das Deutsch Kroner Land im 14. Jahrhundert. W: Zeitschrift des Westprussischen Geschichtsvereins. Heft XXXIX. Danzig 1899, a także z ksiąg adresowych wydawnictwa Paula Niekammera z lat 1905, 1914, 1928 i 1939.
  23. Lista do planu wioski sporządzona przez Willy Schulzego, została opracowana na nowo w 2005 roku przez Erikę Emmę Iwańczuk z domu Schulz, urodzoną w Suliszewie (1923-2013) i Jana Iwańczuka z domu Schulz.
  24. W dniach 4-8 marca 1945 roku oddziały Armii Czerwonej i Wojska Polskiego zamknęły w kotle 10 korpus SS wchodzący w skład niemieckiego zgrupowania uderzeniowego Grupy Armii Wisła.
  25. Majątki pojunkierskie położone na terenie Pomorza Zachodniego, opuszczone przez frontowe oddziały 1. Armii Wojska Polskiego, przejmował czasowo delegat naczelnego dowództwa na okręg zachodniopomorski i poznański, ppłk Felistak. W początkach kwietnia 1945 roku naczelny dowódca WP wydal rozkaz o sformowaniu I. Dywizji Rolniczo-Gospodarczej złożonej z 6 pułków rolno-gospodarczych, która dysponowała na terenie powiatu drawskiego 41 folwarkami poniemieckimi; por. H. Fabiański, Zawartość aktowa jednostek 1 dywizji rolno-gospodarczej z lat 1945-1946 w: Biuletyn Wojskowej Służby Archiwalnej Nr 1 z 1969 r., także Drawsko Pomorskie 1297-1997..., op. cit., s. 158, oraz P. Zaremba, Wspomnienia prezydenta Szczecina. Poznań 1977, s. 248 i K. Golczewski, Pomorze Zachodnie na przełomie dwu epok. Poznań 1964, s. 111 i n.
  26. Tomasz Iwańczuk (ur. 12 lutego 1921 w Rymaczach, zm. 28 lutego 1999 w Szczecinie), mgr historii, uczestnik kampanii wrześniowej, w latach 1942-1943 konspiracja w szeregach ZWZ i AK, ps. „Witalis 9”, w służbie informacyjno–dywersyjnej (SID, III Inspektorat AK Kowel, przydział służbowy: Terenówka „J” [ Jagodzin ], od listopada 1943 w składzie grupy dywersyjnej I. Batalionu 43. pułku piechoty 27. Wołyńskiej Dywizji Piechoty, w ramach której brał udział w akcji „Burza”. Po przejściu ofensywy radzieckiej w dniu 20 lipca 1944 roku aresztowany przez NKWD i przewieziony do obozu w Rożyszczach k/Łucka, a stamtąd transportem kolejowym wywieziony w głąb Rosji. Wraz z innymi młodymi Polakami wyładowany z transportu w okolicach Żytomierza i wcielony do organizowanej tu 1. Armii Wojska Polskiego, skąd został skierowany do Centralnej Szkoły Podchorążych Polskich Sił Zbrojnych w ZSRR w Riazaniu, gdzie jednocześnie jako wykładowca prowadził zajęcia z geografii i topografii. Po promocji oficerskiej w dniu 15 marca 1945 r. w Krakowie na stopień podporucznika skierowany został na front pomorski. Po zdemobilizowaniu w październiku 1945 r. wrócił do zawodu nauczyciela, i następnie w 1951 roku do zawodowej służby w Wojsku Polskim. W 1974 roku przeszedł do rezerwy w stopniu podpułkownika. Jako emeryt podjął pracę w charakterze nauczyciela w różnego typu szkołach miasta Szczecina i społecznie udzielał się jako kombatant. Został pochowany na Cmentarzu Centralnym w Szczecinie z honorami wojskowymi, gdzie spoczywa w jednym grobie z żoną Eriką Iwańczuk z d. Schulz.
  27. Do końca 1945 i na pczątku 1946 roku część niemieckich mieszkańców opuściła wioskę nielegalnie, korzystając z możliwości przekroczenia granicy w okolicach Szczecina, natomiast pozostali zostali przesiedleni 2 lipca 1946 transportem kolejowym z Drawska do Szczecina, do Punktu Zborczego PUR nr 3, i dalej do Niemiec pomiędzy 3 a 18 lipca 1946 roku. Zob. zespół akt w AP w Szczecinie - Referat Transportowy PUR w Drawsku, sygn. 65/325/5, lista imienna wysiedlonych Niemców nr 134, Suliszewo; AP w Szczecinie, PUR w Szczecinie (miasto), sygn. 22, karta 137 z dnia 3 lipca 1946; AP w Szczecinie, PUR w Szczecinie (miasto), sygn. 22, karta 151 z dnia 18 lipca 1946.
  28. AP w Koszalinie, Oddział w Szczecinku, Inspektorat szkolny w Drawsku Pomorskim. Formularz sprawozdawczo – statystyczny dla szkół powszechnych na rok szkolny 1945/46, 25, s. 9-11; AP w Koszalinie, Oddział w Szczecinku, Inspektorat szkolny w Drawsku Pomorskim. Formularz sprawozdawczo – statystyczny dla szkół powszechnych na rok szkolny 1949/50, nr 26, s. 1 – 3; Drawskie strony internetowe (DSI), miejski portal informacyjny.
  29. Zob. strona internetowa Johann Friedrich Göhde Społeczność Drawscy duchowni protestanccy 1537-1945
  30. Zob. Bericht des früheren Superintendenten von Dramburg i. Pom., Gerhard Scheske. W: Die Vertreibung der deutschen Bevölkerung aus den Gebieten östlich der Oder- Neiße. Sonderausgabe. Ein Dokumentation: Bd. 1. Bonn 2003, s. 204. Superintendent G. Scheske sprawował czynności proboszcza parafii ewangelickiej przy kościele Mariackim w Drawsku i w okolicy na podstawie zezwolenia pierwszego polskiego burmistrza w Drawsku Franciszka Budaka do sierpnia 1945, czyli do momentu przejęcia kościoła Mariackiego przez polskich księży rzymsko-katolickich.
  31. Rejestr zabytków województwa zachodniopomorskiego - kościół ewangelicki, ob. rzym.-kat, nr rej.: 225 z 15.01.1960.
  32. Rejestr zabytków województwa zachodniopomorskiego - kościół ewangelicki, ob. rzym.-kat, nr rej.: nr rej.: 221 z 15.01.1960.
  33. Rejestr zabytków województwa zachodniopomorskiego - kościół ewangelicki, ob. rzym.-kat, nr rej.: 22 z 15.01.1960.
  34. Rejestr zabytków województwa zachodniopomorskiego - kościół ewangelicki, ob. rzym.-kat, nr rej. 1234 z 29.12.1998.
  35. Rejestr zabytków województwa zachodniopomorskiego - kościół ewangelicki, ob. rzym.-kat, nr rej.: A-1131 z 4.10.2012.
  36. http://sokolsuliszewo.futbolowo.pl/menu,2,5,historia.html [dostęp 2013-03-25]
  37. Rejestr zabytków województwa zachodniopomorskiego, nr rej.: 1148, nr decyzji Kl.IV-5340/9/82 z 18.03.1982.
  38. Rejestr zabytków województwa zachodniopomorskiego, nr rej.: 225 z 15.01.1960.
  39. Rejestr zabytków województwa zachodniopomorskiego, nr rej.: 225 z 15.01.1960.


Bibliografia

  • Die Neumark Brandenburg im Jahre 1337 oder Markgraf Ludwig's des Aelteren Neumärkisches Landbuch aus dieser Zeit. Berlin 1837.
  • Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg. Schiller-Lübben. Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung. Bd. I-VI. Bremen 1875-1881. W: DRW Quellenverzeichnis Schiller-Lübben.
  • Nießen, P. v., Geschichte der Stadt Dramburg. Dramburg 1897.
  • Schultz Fr., Das Deutsch Kroner Land im 14. Jahrhundert. W: Zeitschrift des Westprussischen Geschichtsvereins. Heft XXXIX. Danzig 1899.
  • Die Neumark, Jahrbuch des Vereins für Geschichte der Neumark, Neue Folgen der Schrift. Heft 4. 1927, Die Klassifikation von 1718/19. Ein Beitrag zur Familien- und Wirtschaftsgeschichte der neumärkischen Landgemeinden. II. Teil, von Prof. Dr. P. Schwartz. Berlin Landsberg a. W. 1927.
  • Nießen, P. v., Entstehung des Dramburger Kreis w: Unser Pommerland. Jg. 13. H. 11/12. 1928.
  • Golczewski K., Pomorze Zachodnie na przełomie dwu epok. Poznań 1964.
  • Fabiański H., Zawartość aktowa jednostek 1 dywizji rolno-gospodarczej z lat 1945-1946 w:Biuletyn Wojskowej Służby Archiwalnej. Nr 1, 1969.
  • Historia Pomorza, t. I, cz. 2. Poznań 1972.
  • Historia Pomorza, t. II, cz. 1. Poznań 1976.
  • Zaremba P., Wspomnienia prezydenta Szczecina. Poznań 1977.
  • Drawsko Pomorskie 1297-1997. Studia z dziejów miasta, pod red. Bogusława Polaka. Koszalin-Drawsko Pomorskie 1997.
  • Słownik współczesnych nazw geograficznych Pomorza Zachodniego z nazwami przejściowymi z lat 1945-1948, praca zbiorowa pod red. Tadeusza Białeckiego. Szczecin 2002.
  • Die Vertreibung der deutschen Bevölkerung aus den Gebieten östlich der Oder- Neiße. Sonderausgabe. Ein Dokumentation: Bd. 1. Bonn 2003.
  • Pommersches Güter-Adressbuch. Nach amtlichen Quellen und auf Grund direkter Angaben bearbeitet. Verlag von Friedrich Nagel (Paul Niekammer). Stettin 1892.
  • Niekammer’s Güter-Adressbuch. Band I. Pommersches Güter-Adressbuch. Nach amtlichen Quellen und auf Grund direkter Angaben bearbeitet. 2. Auflage. Stettin 1905.
  • Gϋter-Adreβbuch fϋr die Provinz Pommern. Vierte völlig umgearbeitete u. stark vermehrte Auflage.. Leipzig 1914.
  • Niekammer’s Landwirtschaftliche Güter-Adreßbücher. Landwirtschaftliches Adreßbuch der Rittergüter, Güter und Höfe der Provinz Pommern. Band I. Leipzig 1928.

Mapy Suliszewa przed 1945

Linki zewnętrzne



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Jan Iwańczuk