Tadeusz Kowalski

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Skocz do: nawigacja, szukaj
Tadeusz Kowalski
artysta rzeźbiarz, poeta
brak zdjecia
Tadeusz Kowalski w 2007 - fot. Karol Gracjan Kowalski
Data urodzenia 8 marca 1939
Miejsce urodzenia Zychy
Data śmierci 13 listopada 2011
Miejsce śmierci Szczecin
Miejsce spoczynku Cmentarz Centralny w Szczecinie (kw. 22B-14-10)
Lokalizacja grobu zobacz na mapie



Tadeusz Kowalski (1939-2011) – artysta rzeźbiarz, poeta

Życiorys

Tadeusz Kowalski (także Tadeusz „ZyTaKo” Kowalski) urodził się 8 marca 1939 roku (wszystkie oficjalne dokumenty podają błędną datę 25 stycznia 1939) we wsi Zychy (ob. woj. świetokrzyskie). Był synem Władysława i Katarzyny z d. Ruszkiewicz. Miał dwójkę starszego rodzeństwa, siostrę Mariannę i brata Stanisława. Wywodził się z rodziny, która czynnie brała udział w tworzeniu partyzanckiego oddziału mjr. Henryka Dobrzańskiego „Hubala” i która z tego względu wśród lokalnej społeczności nosiła przydomek „żołnierczyków”. Był również spokrewniony z Marianną Cel ps. „Tereska”, łączniczką i jedyną kobietą-żołnierzem w oddziale „Hubala”.

Uczęszczał do szkoły podstawowej w Jacentowie. Wykazując od najmłodszych lat zainteresowanie sztukami plastycznymi, w 1952 roku próbował swych sił w egzaminach wstępnych do Państwowego Liceum Techniki Teatralnej w Warszawie. Do szkoły nie został jednak przyjęty. Dwa lata później pomyślnie zdał egzamin do Państwowego Liceum Technik Plastycznych w Kielcach. W okresie licealnym rozwijał także swoje umiejętności sportowe, trenując boks w KKS „Błękitni” Kielce pod kierunkiem słynnego boksera Leszka Drogosza. W 1957 roku po bójce z uczniem z Korei Płn. został dyscyplinarnie zwolniony ze szkoły. Odtąd, co później zawsze podkreślał w wywiadach, ze względu na brak dyplomu uważał się za artystycznego samouka.

W poszukiwaniu pracy przemierzył niemal całą Polskę. Początkowo zatrudniony był na stacji kolejowej w Kieleckich Herbach, gdzie wykorzystywał swoje umiejętności plastyczne m.in. do malowania napisów na obiektach oraz do przygotowywania afiszy. Później pracował m.in. w Bydgoszczy, w Warszawie oraz przez miesiąc w kopalni na Śląsku.

Splot licznych zdarzeń spowodował, że w 1958 roku przyjechał do Szczecina, z którym związał się aż do śmierci. W różnych zawodach dalekich od uprawiania sztuki pracował aż do 1986 roku. Równocześnie zajmował się twórczością artystyczną - poezją, a później rzeźbiarstwem. W latach 70. należąc do Związku Literatów Polskich nawiązał liczne przyjaźnie m.in. z pisarzem Edwardem Stachurą, dziennikarzem Pawłem Jonasem, poetą Marianem Adamem Kasprzykiem, piosenkarką Zofią Bogdanowicz-Kasprzyk (z zespołu Filipinki). Okres twórczości poetyckiej trwał do końca lat siedemdziesiątych. Na kilka lat wycofał się z życia artystycznego Szczecina. Zaprzestał pisania wierszy, zrezygnował z członkostwa w stowarzyszeniach twórczych, m.in. w ZLP, przestał utrzymywać kontakty ze środowiskiem literackim. Był wprawdzie bliski związania się ze środowiskiem Niezależnej Oficyny Wydawniczej NOWA, ale ostatecznie zrezygnował z publikowania w tym wydawnictwie. W latach osiemdziesiątych zaprzyjaźnił się ze znanym szczecińskim architektem Zbigniewem Abrahamowiczem, z którym połączyła go wspólna pasja rzeźbiarska.

Autograf artysty

Od 1994 roku ponownie aktywnie uczestniczył w życiu artystycznym miasta. W listopadzie tego roku zdecydował się na stworzenie cyklu rzeźb ilustrujących Stary i Nowy Testament, który później nazwał Biblią dłutem czytaną. Mimo trudności życiowych, materialnych i zdrowotnych, a przede wszystkim braku odpowiedniej pracowni, w ciągu szesnastu lat zrealizował ponad 150 prac rzeźbiarskich, prezentowanych na 30 wystawach indywidualnych w Polsce i za granicą. Prace nad cyklem biblijnym kontynuował, zmagając się z ciężką chorobą. Przez całe swoje życie stworzył około 1000 różnego rodzaju dzieł.

Od 1963 roku był żonaty z Celiną z d. Ignatowicz. Z tego związku miał troje dzieci. Jeden z jego synów, Karol, jest architektem.

Zmarł 13 listopada 2011 w jednej ze szczecińskich klinik. Został pochowany 17 listopada na Cmentarzu Centralnym (kw. 22B-14-10).



Twórczość poetycka

Tomik wierszy z własnoręczną adnotacją autora

Tadeusz Kowalski był poetą samoukiem. Od 1967 roku należał do Korespondencyjnego Klubu Młodych Pisarzy w Szczecinie, najmłodszej placówki tego typu w kraju, skupiającej pisarzy i poetów amatorów. Jego talent został szybko doceniony. Już w maju 1969 roku zdobył pierwszą nagrodę w konkursie poetyckim zorganizowanym przez Klub Literacki w Szczecinie z okazji „25-lecia Powrotu Ziemi Szczecińskiej do Macierzy”. Jego wiersz Powrót (1967) z tomiku Powrót bez powrotu został wybrany najlepszym spośród kilkuset nadesłanych. W tym okresie zadebiutował jako poeta w „Spojrzeniach”, dodatku kulturalnym „Głosu Szczecińskiego”. Jego wiersze były też recytowane na antenie Radia Szczecin. Jako poeta zdobył uznanie Zbigniewa Herberta. W późniejszym okresie artysta nadal tworzył, ale zaniechał publikowania wierszy. Od początku lat osiemdziesiątych stawał się coraz bardziej skrytą osobowością, aby wkrótce całkowicie zniknąć z pejzażu literackiego Szczecina. Była to decyzja niezrozumiała dla środowiska, z jakiego się wywodził. Z perspektywy czasu można uznać, że artysta sam zahamował swoją karierę na około 20 lat. Ponownie pojawił się jako twórca w 1997 roku, tym razem prezentując z sukcesem swoje prace rzeźbiarskie.

Obraz poetycki budował Tadeusz Kowalski walorem emocjonalnym i plastycznym. Jego wiersze są ekspresywne w swej formie i ukazują najczęściej fakty psychologiczne, umotywowane bardzo osobistymi przeżyciami lub instynktem życia. Twórczość poetycka Kowalskiego to także ewokowanie tematów powszednich i tematów o funkcji społecznej, czasem z postawionym pytaniem lub wątpliwością. Artysta preferował formę tout court (zwięzłość) i dlatego występował przeciwko opisywactwu i rozgadaniu wiersza. W większości tworzył anepigrafy, rzadko wierszowi nadawał tytuł.

O swojej poezji pisał: Wiersze dzielimy na białe i z rymem. W wierszu białym na skutek płynności wyrażenia i rytmiki odczuwa się również pewien rym, choć go nie ma. Kompozycja wiersza jest rzeczą bardzo ważną. Wyrażenie myśli jest zbudowane również na metaforze i przenośni. Metafora musi współgrać z treścią, natomiast przenośnia jest oparta na przykładach. Słowa w wierszu powinny być dobierane do treści, tak by nie raziły odbiorcy. Dopiero wtedy taki wiersz ma silną kompozycję formy i można uznać, że jest najpiękniejszą treścią czegoś, wyrażoną przez człowieka.

Do najbardziej znanych wierszy należą:

  • Zagubiony list
  • Wieczór w Zychach
  • Powrót
  • Widzenie 1945
  • Trzej bracia

Tomiki poetyckie (wybór):

  • 1967Powrót bez powrotu
  • 1982Korzeń piołunu



Twórczość rzeźbiarska

Pierwsze prace rzeźbiarskie Tadeusza Kowalskiego – na które zdaniem samego artysty można było już zwrócić uwagę – powstały, gdy miał około szesnastu, siedemnastu lat. Było to jeszcze w okresie, gdy uczęszczał do Państwowego Liceum Technik Plastycznych w Kielcach, w którym uczył się technologii obróbki drewna, kompozycji, czy też przenoszenia wymiarów i proporcji z małej formy rzeźbiarskiej na dużą formę rzeźbiarską za pomocą cyrkla sierpowego.

Już na początku artystycznej drogi wykształcił swój charakterystyczny styl, w którym erudycja plastyczna przejawiała się w takich cechach, jak rytm, nastrój, kompozycja i metafora plastyczna. Był twórcą wielowymiarowym, którego dzieł nie można było jednoznacznie przypisać do żadnego z kierunków sztuki. Miara estetyczna rzeźb oraz zespół stosowanych w nich kompozycji i innych środków plastycznych, plasowały artystę m.in. poza ramami sztuki ludowej, mimo iż sakralny zakres tematu mógłby na to wskazywać. Rzeźbił korpulentne postaci w bogato opracowanej ekspresji gestów, w których kończyny tworzą przemyślany, najczęściej skomplikowany diagonalny układ. Sylwetki zazwyczaj ukazywał frontalnie, ale czasem stosował również tzw. profil perdu, kiedy to twarz rzeźbionej postaci była odwrócona od patrzącego, a widoczny jest tylko zarys jej policzka lub nosa. Bohaterów swoich rzeźb przedstawiał także często niepełnym profilem, z ukosa (en trois quarts). Rzadko natomiast pokazywał postaci zwrócone tyłem.

Z zamiarem rozpoczęcia cyklu rzeźbiarskiego Biblia dłutem czytana nosił się od dłuższego czasu. Jednak realizację tego monumentalnego dzieła, na które złożyło się kilkadziesiąt płaskorzeźb, rozpoczął dopiero w listopadzie 1994 roku. Prace trwały kilkanaście lat. Ostatnią, nieukończoną rzeźbę Matka Boska Zielna, tworzył w 2011 roku, będąc już ciężko chorym.

Płaskorzeźby, mające najczęściej prostokątną, wertykalną formę, były przez Tadeusza Kowalskiego stawiane na pierwszym miejscu. Rzeźb figuralnych powstało niespełna dziesięć. Artysta mówił: Moje rzeźby są podobne do wierszy. W nich jest rytmika, metafora, przenośnia oraz pointa. W takiej kompozycji ma się więcej do powiedzenia niż w rzeźbach figuralnych, ale są o wiele trudniejsze, a ja lubię trudności, w nich odkrywa się piękno. Zastosowanie przez artystę różnych schematów kompozycyjnych, wprowadza odbiorcę w szczególne doznania. Twórca dążył do tego, aby widz nie męczył się w odbiorze dzieła. Z tego też powodu konkretne sceny ujmował syntetycznie. Prace przedstawione w sposób narracyjny tworzyły ciąg chronologiczny, ale nie ten, który wynika z daty stworzenia dzieła, lecz z poszczególnych etapów dziejów biblijnych. Niektóre z płaskorzeźb posiadają podstawę o rzucie półkola, co wynika z kształtu pnia drewna. Podstawy są czasem wspólne dla postaci pierwszego i drugiego planu rzeźby. Zachodzące na siebie sylwetki wspomnianych planów, ich sugestywne ułożenie, gesty, atrybuty, stanowiły finalizację każdego założenia artysty, którego celem było opowiedzenie fragmentu biblii w metaforycznym, często kulminacyjnym ujęciu. Dzięki użyciu bejcy, artysta tworzył w rzeźbach nastrój. Za pomocą zbliżonych do siebie kolorystycznie tonów, potrafił wydobyć światło, a postaciom nadać emocje.

Zaprezentowane w 1997 roku w jednej ze szczecińskich galerii prace zyskały duży rozgłos. W ciągu kilku lat ukazało się na ich temat kilkadziesiąt artykułów prasowych i felietonów telewizyjnych. Cykl Biblia dłutem czytana wystawiono podczas licznych wystaw, m.in. w Museum Europäischer Kulturen w Berlinie, a także w szczecińskim Muzeum Narodowym. Ta ostatnia placówka zakupiła kilkanaście prac rzeźbiarskich artysty.

Wystawy (wybór)

  • 1997 – Galeria „Na Mariackiej”, Szczecin (od 15 maja do 15 sierpnia) - debiut
  • 1999 – Muzeum Narodowe, Szczecin (od 19 marca do 18 kwietnia)
  • 2002 – Galeria „Obok”, Police (23 marca)
  • 2004-2005 – Museum Europaischer Kulturen, Staatliche Museen zu Berlin (3 grudnia 2004 do 6 lutego 2005) - wystawa zbiorowa
  • 2008-2009Zamek Książąt Pomorskich, Szczecin (17 grudnia 2008 do 11 stycznia 2009)



Szkice do płaskorzeźb



Płaskorzeźby z cyklu Biblia dłutem czytana w zbiorach Muzeum Narodowego w Szczecinie





Nagrody i wyróżnienia

  • 1969 – pierwsza nagroda w konkursie poetyckim z okazji „25-lecia Powrotu Ziemi Szczecińskiej do Macierzy” za wiersz Powrót



Ciekawostki

Herb rodziny Kowalskich
  • W dniu 22 lutego 2004 Telewizja Szczecin w paśmie lokalnym nadała program Biblia dłutem czytana, poświęcony twórczości artystycznej Tadeusza Kowalskiego. Program przygotowała Anna Świtalska
  • W 2012 roku Tadeuszowi Kowalskiemu pośmiertnie został ufundowany herb mieszczański przez Fundację Nova Heroldia
  • Od 2013 roku działalność na rzecz popularyzacji dorobku artysty prowadzi Stowarzyszenie im. Tadeusza Kowalskiego



Źródła

Bibliografia

Inne

  • Fotografie autorstwa i ze zbiorów Karola Gracjana Kowalskiego
  • Nekrolog Tadeusza Kowalskiego w „Gazecie Wyborczej” z dn. 15 listopada 2011
  • Osobiste notatki Tadeusza Kowalskiego
  • Relacja ustna Tadeusza Kowalskiego z 2011 roku





IES64.png
Autor opracowania: Karol Gracjan Kowalski i Andrzej Androchowicz