Turzyn

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Skocz do: nawigacja, szukaj
Turzyn
Turzyn
Zrób zdjęcie tego miejsca: Pomóż nam
Typ Osiedle administracyjne
Dzielnica Śródmieście
Nazwa niemiecka Torney
Populacja 19 894
W granicach miasta 1910
Położenie na planie Szczecina
Szczecin Turzyn 2010-05.png

Turzyn (niem. Torney) – część miasta i osiedle administracyjne Szczecina, położone w zachodniej części Śródmieścia. Granice osiedla wyznaczają: tory linii kolejowej Szczecin-Trzebież (od zachodu), ul. Mickiewicza (od północy), al. Piastów (od wschodu) i ul. Mieszka I (od południa).

  • Według danych z 29 kwietnia 2012 w osiedlu na pobyt stały zameldowanych było 19 894 osób. [1].</ref>.
  • Samorząd osiedla Turzyn został ustanowiony w 1990 roku. [2]

Historia

Analizując przestrzenne ukształtowanie otoczenia miasta od strony zachodniej i północno - zachodniej spotykamy się z określeniem tzw. szczecińskiego pola miejskiego (Stadtfelde, 1565), zwanego również miejskim polem turzyńskim (Torneyer Stadtfelde, 1813). Grunty rolne wraz z podmiejską wioską Turzyn (Turnei, Turney, Torney), w części znajdującej się przed bramą miejską zwaną Bramą Passawską, do czasów reformacji były własnością Fundacji św. Jerzego przy kościele św. Jerzego. W 1557 roku teren ten, wraz z wioską i usytuowanymi tu 3 wiatrakami, przejęła Fundacja Klasztoru św. Jana (St. Johannis Klosterstift). Jak podają współcześni badacze wspomniane tu określenie „Torney” jest nazwą pochodzenia słowiańskiego. Zapis w dokumentach źródłowych z XV wieku, cyt.: „.../o/ wiatraku na wzniesieniu Góry Młyńskiej (obszar dzisiejszego Nowego Miasta), położonym na tzw. „tarninowym polu” (de witmole belegen up dem thorneyeschen Velde, 1437), wskazuje na jej pochodzenie od nazwy ciernistego krzewu tarniny - „tarń” (Dorn). Wg Carla Fredricha nazwa „tarninowe pole” (Dornfeld), to pole pełne kolczastych roślin, które osadnicy niemieccy wykarczowali przed Bramą Passawską, lokując na nim najstarszy Turzyn (Tornei), położony w rejonie obecnych ulic Potulickiej i Narutowicza na zachód od późniejszego Nowego Miasta. [3] Należące do wsi grunty rolne ciągnęły się do linii obecnej Al. Boh. Warszawy. Podczas wojny 30-letniej większość zabudowań zostało zniszczonych, pozostałe budynki ostatecznie spalono w 1677 i 1713 roku. Usytuowanie najstarszego Turzyna i położonego obok wsi stawu rybnego można zlokalizować na podstawie planów twierdzy i okolic Szczecina „Plan Szczecina i okolic z roku 1693” z uzupełnieniami C. Fr. Meyera z przełomu XVII/XVIII wieku. [4] Według katastru szwedzkiego miasta Szczecina i jego przedmieść z 1709 roku na terenie Turzyna istniało 19 zabudowań, w tym trzy wiatraki należące do kościoła św. Jakuba. Zabudowania oznaczone numerem 16 obejmowały obszar dawnego cmentarza kościoła św. Jerzego (St. Jürgen-Kirchhof) i leżący za nim tzw. Tor Powroźników (Reepschlägerbahn). [5] Wymieniony na wstępie wiatrak to jeden z wiatraków wspomnianych przez L. Brüggemanna w opisie Pomorza Przedniego, w rozdziale o mieście Szczecinie o nazwie „Piękny” (Schöne), „Żakiet” (Jacke) i „Pływak” (Schwimmer). [6] Początkowo na części pól uprawnych powstały fortyfikacje szwedzkie, w tym Gwiaździsty Szaniec (Stern Schanze). Po przejęciu Szczecina przez władze pruskie i dalszej rozbudowie fortyfikacji, w tym Szańca Gwiaździstego, powstał na jej gruntach Fort Prusy (Fort Preußen), co spowodowało, że po 1736 roku zabudowania wsi przeniesiono bardziej na północny zachód, w rejon dzisiejszych ulic Kordeckiego i Boh. Warszawy, w miejsce zwane Mittelbrink /Środkowe Pastwisko/ oraz Sieb /Sito/. [7] Bogdana Kozińska podaje, że zabudowania Starego Turzyna (Alt Turney, Alt Torney) liczyły około 60 budynków i rozmieszczone były wokół placu wewnętrznego i dróg wylotowych, a w centrum wsi i na jej skraju znajdowały się dwa stawy. [8] W wyniku działań wojennych z 1813 roku, większość budynków Starego Turzyna uległa zniszczeniu. Teren pod zabudowę nowego osiedla pod dawną nazwą średniowiecznego Turzyna z dodatkiem „Nowy” (Neu Turnei, Neu Turney, Neu Torney) przydzielono w rejonie obecnych ulic Wawrzyniaka, Mickiewicza, 5 Lipca i Ściegiennego w lipcu 1817. Po 1910 roku, ta podmiejska wioska przeistoczyła się w przedmieście i została włączona w granice Szczecina. Niektórzy współcześni badacze dziejów miasta odnoszą nazwę tego przedmieścia do rzekomo istniejącego na pobliskich szczecińskich polach turzyńskich placu turniejowego z czasów Księstwa Pomorskiego, na którym zaproszeni przez księcia rycerze staczali pojedynki. Prawdopodobnie zasugerowali się niemiecką nazwą jednej z głównych ulic Nowego Turzyna, górnego odcinka ulicy Turnerstraße, której nazwa wiązała się z istniejącym u zbiegu ulicy Twardowskiego i Jagiellońskiej (obecnie teren SP 47 i sklepu „Platan”) placem ćwiczeń (Turnplatz). Ulica ta została wytyczona w czasach, gdy to osiedle powstawało, czyli ok. 1817 r., a jej przebieg ulicy wyznaczył mjr Loos, naczelny inżynier twierdzy Szczecin). Łączyła przedmieście turzyńskie z rejonem obecnej Bramy Portowej.

Przypisy

  1. Liczba mieszkańców. W: Biuletyn informacji Publicznej Urzędu Miasta Szczecin [on-line]. [Przeglądany 8 kwietnia 2013]. Dostępny w: http://bip.um.szczecin.pl/umszczecinbip/chapter_50049.asp
  2. Uchwała Nr VIII/53/90 Rady Miejskiej w Szczecinie z dnia 28 listopada 1990 r. w sprawie utworzenia w mieście Szczecinie dzielnic i osiedli (Załącznik nr 1).
  3. Fredrich C., Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung. Stettin 1926, s. 83-84.
  4. Meyer C. F., Stettin zur Schwedenzeit. Stettin 1886.
  5. Häuserbeschreibungen von Torney und der Oberwÿk bei Stettin, Nr. 5. Register über Torney bei Stettin, tłumaczenie na j. niemiecki dr Dirk Schleinert (wydruk komputerowy).
  6. Brüggemann L. W., Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preussischen Herzogthums Vor – und Hinter – Pommern. Bd. 1. Stettin 1779, s. 169.
  7. "brink” - gwarowe określenie placu usytuowanego wewnątrz wioski lub obok, także pastwisko /wg:/ Herrmann – Winter R., Kleines Plattdeutsches Wörterbuch. Hinstorff. Rostock 1985, s. 53.
  8. Kozińska B, Rozwój przestrzenny Szczecina od początku XIX wieku do II wojny światowej. Szczecin 2002, s. 26, 36 i n.


Bibliografia

  • Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von H. Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926.
  • L. W. Brüggemann, Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preussischen Herzogthums Vor – und Hinter – Pommern. Bd. 1., Stettin 1779.
  • R. Herrmann – Winter, Kleines Plattdeutsches Wörterbuch. Hinstorff. Rostock 1985.
  • B. Kozińska, Rozwój przestrzenny Szczecina od początku XIX wieku do II wojny światowej. Szczecin 2002.

Zobacz też

Linki zewnętrzne


IES64.png Autor opracowania: Jan Iwańczuk