Ulica Bulwar Piastowski

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Skocz do: nawigacja, szukaj

STRONA W BUDOWIE

Ulica Bulwar Piastowski
Śródmieście
Ulica Bulwar Piastowski
Nabrzeże Bulwar Piastowski
  Nazwa pełna Nabrzeże Bulwar Piastowski
  Inne nazwy Nabrzeże Piastów Pomorskich
Bulwar Nadodrzański, Nabrzeże Wieleckie
  Nazwa niemiecka Bollwerk
  Osiedle Stare Miasto
  Dzielnica Śródmieście
  Długość (m)[i] 1613,5
Zobacz ulicę na:
Mapa Google.
Google Street View.
Interaktywny Plan Miasta Szczecin.


Bulwar Piastowski (niem. Bollwerk), nazwa historyczna „Nabrzeże”. Ulica nadbrzeżna położona wzdłuż brzegu Odry, zwana po 1945 roku ulicą Vasco de Gamy, a także Vasco da Gama, a po wybudowaniu równoległej do niej tzw. „Arterii Nadodrzańskiej” - Bulwarem Piastów Pomorskich, lub zamiennie Bulwarem Nadodrzańskim bądź Bulwarem Piastowskim, a także nabrzeżem Wieleckim. To ostatnie miano uzyskała zapewne od usytuowanej powyżej arterii komunikacyjnej o tej samej nazwie wybudowanej na gruzach kamienic postawionych wzdłuż nabrzeża. [1] W ramach projektu „Promenada z widokiem na Odrę - Przebudowa szczecińskich bulwarów” nabrzeże Piastowskie poddano gruntownej przebudowie z okazji regat The Tall Ships Races 2013. [2]

Historia

Ulica Nabrzeże Portowe (Bollwerk)

Do pierwszej połowy XIX w. głównym nabrzeżem miasta pozostawało nabrzeże określane nazwą „Bollwerk”, usytuowane na lewym brzegu rzeki Odry, pomiędzy Mostem Długim a zakolem rzeki, gdzie we wczesnym średniowieczu istniała dawna przystań słowiańska, o czym szerzej wspomina w swym opracowaniu Bogdan Wachowiak. [3] W tym samym okresie na południe od Mostu Długiego, również w zakolu Odry, położona była druga przystań, uważana za najstarszy port osadników niemieckich (haveninge, także havelinge). Położony obok tej przystani plac jeszcze w XIX wieku określany był nazwą „Port” (An der Haveling, 1858). W drugiej połowie XIX w., w wyniku żądań władz miejskich skierowanych do władz wojskowych, a dotyczących właściwej obsługi portu i potrzeby poszerzenia nabrzeży w kierunkach północnym i południowym, powstały nowe nabrzeża: Nabrzeże Drzewne (Holzbollwerk), Nabrzeże Parowców (Dampfschiffbollwerk), Nowe Nabrzeże Parowców (Neue Dampfschiffbollwerk), Nabrzeże Przy Pomoście Mniszym (An der Mönchenbrücke), zwane niekiedy Nabrzeżem Ziemniaczanym (Kartoffelbollwerk), oraz Nowe Nabrzeże (Neues Bollwerk) i Nabrzeże Niskie (Niedriges Bollwerk), późniejsze Nabrzeże Schwedt (Schwedter Ufer).
Z zachowanych źródeł wynika, że poniżej Mostu Długiego usytuowane było miejsce kotwiczenia statków (draker ort, 1508) [4], wynikające z konieczności wyładunku towarów (prawo składu). Stąd też nabrzeże Bollwerk było przez kilka wieków głównym nabrzeżem średniowiecznego Szczecina i służyło miastu przede wszystkim jako port handlowy. Użyte tu określenie „Bollwerk” (pisane jako „bolwerk” lub „Bohlwerk”) oznaczało nie tylko brzeg rzeki jako taki, ale również każde jego drewniane umocnienie z grubych bali, wał ochronny, a nawet groblę. [5] Z czasem pierwotne znaczenie tego określenia tak skutecznie znikło ze świadomości językowej, że zaczęto tak mówić również o kamiennych nabrzeżach. Na całej długości muru miejskiego ciągnącego się wzdłuż brzegów rzeki Odry usytuowane były tzw. bramy wodne (furty), a u wylotu ulic przechodzących przez te bramy, położone były wysunięte w kierunku rzeki pomosty ładunkowe, przerzucone ponad bagnistym brzegiem Odry. Do czasu budowy trwałego nabrzeża, co ostatecznie nastąpiło w latach 15501571, z zacumowanych na rzece statków przemieszczano nimi towary do spichlerzy wybudowanych wzdłuż murów miejskich, a przygotowane do wysyłki przenoszono na statki. [6]

Bramy, furty, pomosty

Carl Fredrich wymienia nazwy siedmiu bram [7]: Bramy Kłodnej, Bramy Rybackiej, Mącznej, Bramy Byczej (zwanej także Cebulową), Bramy Mariackiej, Bramy Mostu Długiego i Bramy Pomostu Mniszego. Natomiast Martin Wehrmann wspomina dziewięciu bramach wodnych [8], także o dwóch furtach bez nazwy, jednej w przedłużeniu ulicy Opłotki (Hackgasse), i drugiej prowadzącej do najstarszego portu miasta z ulicy o nazwie Havening, co widoczne jest także na rycinie G. Brauna i F. Hogenberga z roku 1588. Liczba pomostów ładunkowych była mniejsza; wg Fredricha są to pomosty: Pomost Koronny (w rejonie osady klasztornej), Pomost Rzezaków, Pomost Rybny, Pomost Środowy, Pomost Kurzej Stopki, Kleryków, Pomost Długi i Pomost Mniszy. Pomosty, zbudowane z drewna, z czasem, po umocnieniu nabrzeża, uległy skróceniu, a dwa z nich, Rzeźniczy i Długi, przeistoczyły się w Most Kłodny (Bombrük, 1570), i Most Długi (Lange Brück, 1570), osiągając drugi brzeg rzeki. W 2. połowie XVIII wieku znaczenie pomostów zaczęło zanikać. To właśnie pomosty ładunkowe nadały nazwy prowadzących doń ulicom, co wynika z wpisów w księgach miejskich i innych dokumentach, w rodzaju „ulica [...] prowadziła w kierunku tego lub owego pomostu”, o czym piszemy przy omówieniu kolejnych ulic Starego Miasta. Z kolei bramy, jak wymieniono powyżej w części nosiły inne nazwy, wchodząc jednocześnie w miejski system obronny. Podczas pruskiej rozbudowy fortyfikacji bramy wodne ostały się i ostatecznie zostały rozebrane dopiero w 1827 roku.

  • Brama Kłodna (Baumtor), wspomniana w dokumentach jako bomdor (1397), bomdore (1511), także Bombruggen Dore (1554). Umożliwiała przejście z ulicy „rzeźników” (Knochenhauerstraße) do pomostu „rzezaków” (Küterbrücke), wymienionego w najstarszej księdze miejskiej jako pons fartorum (1310) [9]; najstarsza wzmianka o niej występuje w zapisie o „kamiennym budynku [wzniesionym] obok [usytuowanej] w murze miejskim bramy Kłodnej” (casus lapideas super valvam bomdor, 1397). [10]. Sam pomost natomiast służył przede wszystkim rzeźnikom zwanych „knochenhauer” do przeprawy bydła na pastwiska usytuowane na pobliskiej wyspie Grodzkiej, zwanej wówczas Łąką Rzeźników (Knocherhauerwiese), a także rzezakom (kuter) do przeładunku mięsa z położonej nieopodal rzeźni (kuterhus, 1405). [11]. Dokładne usytuowanie Bramy Kłodnej możemy ustalić, porównując na planach sprzed 1945 roku ustawienie stojących naprzeciwko siebie, nie istniejących obecnie budynków przy wylocie ulicy Kłodnej na nabrzeże. Były to budynki Baumstraße 15 [19] i Bollwerk 9. [12]
  • Brama Rybacka (Fischertor) umożliwiała przejście z ulicy Rybaki do pomostu zwanego Pomostem Rybnym (pons piscium, 1309, pons piscatorum, 1309). [13] Pomiędzy wysuniętą przed murami obronnymi bramą Rybacką a kolejną bramą, Bramą Mączną, wznosił się długi spichlerz wybudowany w drugiej połowie XVI wieku i przylegający od strony rzeki bezpośrednio do muru miejskiego (Nieder–Sellhaus). [14]
  • Brama Mączna (Mehlthor, 1681); brama miejska usytuowana na końcu ulicy Środowej (Mittwochstraße), o której mówiło się, iż prowadziła do Pomostu Środowego (middewekenes pons, 1306). [15] Nie znamy jej wcześniejszej średniowiecznej nazwy. Być może związana była z nazwą pomostu do którego prowadziła lub z położonym od jej południowej strony budynkiem wagi do ważenia wyrobów z miedzi (copperwage, 1509) [16]. Nazwa „Brama Mączna”, którą wymieniono w 1681 roku, związana była z wspomnianym powyżej budynkiem wagi przebudowanym w 1563 roku na skład mąki i miedzi (Mehl- und Kupferhaus) [17]
  • Brama Bycza (Bollentor); kolejna brama wodna, określana także nazwą Bullenthor. Jak twierdzi Fredrich jej nazwa związana jest z rodziną o nazwisku Bolle lub Bulle, podobnie jak odcinek obecnej ulicy Koński Kierat, określanej niegdyś ulicą Byczą (Bollenstraße) (co odpowiadałoby nazwie „byk”). [18] Z kolei w niektórych opracowaniach polskich historyków nazywana jest Bramą Cebulową. [19] Stała u wylotu dolnego odcinka ulicy Kurza Stopka zwanego Przy Bramie Byczej (Am Bullenthor) i prowadziła do Pomostu Kurzej Stopki (Hünerbeinbrücke), wspomnianego w dokumentach źródłowych już w 1307 roku jako pons Honesben lub pons Hunsbein, także Honesbenesbrugge, Hunsbensbrughe i hunsbenbrugghe (1307, 1311, 1325, 1326, 1351). [20]
  • Furta wodna bez nazwy przebita w murze miejskim prawdopodobnie w drugiej połowie XVI wieku podczas budowy nabrzeża portowego [21], na wysokości wąskiej uliczki zwanej w średniowieczu „[uliczką] Łaziebną” (de stauele, 1498), a w późniejszym czasie uliczką Opłotki (Hack, 1722).
  • Brama Mariacka (Marientor), podwójna brama wodna; z umocnieniami miejskimi związana była podobnie jak położona obok podwójna brama przy Moście Długim. [22] Wysunięta nieco przed przednim murem miejskim zamykała ulicę Osiek (Hagenstraße), i umożliwiała dojście do pomostu zwanego Księżym Pomostem (pons clericorum, 1311, pons cleria, 1313, papenbrugghe, 1350, 1476, 1501, 1535). [23] Obie nazwy bramy i pomostu, zarówno łacińska jak i niemieckie, związane były z duchownymi z kościoła Mariackiego, którzy posiadali udziały w przeładunkach dokonywanych na Księżym Pomoście, usytuowanym na granicy pomiędzy parafiami kościołów św. Mikołaja i św. Jakuba. [24]
  • Brama Mostu Długiego (Langebrückentor, Tor der Langen Brücke), a właściwie dwie średniowieczne bramy zamykające ulicę Mostu Długiego (Langebrückstraße). [25] Pierwsza, wysunięta przed podwójnym murem miejskim broniła wjazdu do miasta przez Most Długi, natomiast druga chroniona była od południowej strony przez półokrągłą basztę wbudowaną w główny mur miejski, który biegnąc wzdłuż nabrzeża łączył się z podwójną, wysuniętą przed murem przednim Bramą Mariacką. Pomiędzy murem przednim i murem głównym, jak widać to na planie z 1721 roku [26], usytuowana była przestrzeń zwana międzymurzem (Zwinger), na której mieściły się budy i podwórza. Mur przedni stanowił jednocześnie tylną ścianą dla dwóch składów zwanych „składami górnymi” (die oberste Sellhäuser), stojących na niżej położonym nabrzeżu zwanym w tym miejscu Nabrzeżem Garnkowym (Topfbollwerk). [27] Między mostem a bramą przednią, od północnej strony położone były schody prowadzące na nabrzeże Garnkowe, i podobne schody po drugiej stronie umożliwiające zejście do dawnego portu osadników niemieckich tzw. „haveninge” (1476, 1535). W wspomnianej półbaszcie w XVIII wieku mieszkała akuszerka. W latach 1730-1731 na rozkaz króla Fryderyka Wilhelma I przebudowano Most Długi, który dodatkowo w 1736 roku poszerzono, natomiast średniowieczne bramy, uznane za wąskie i grożące zawaleniem, jak również półbasztę zburzono w 1738 roku. W tym samym roku powstała nowa, barokowa Brama Mostu Długiego, powtórnie przebudowana w 1802 r. [28]
  • Furta wodna bez nazwy (Pforte zur Haveling), przebita w murze miejskim u wylotu uliczki Portowej, na wysokości dawnego portu osadników niemieckich zwanego „haveninge” (1476). [29]
  • Brama Pomostu Mniszego (Mönnekendore, Mönchenbrücke Tor); położona poza obrębem właściwego średniowiecznego poru szczecińskiego, podobnie jak wyżej wymieniona „furta wodna bez nazwy”, umożliwiała mnichom z pobliskiego klasztoru Franciszkanów przedostanie się z ulicy Pomostu Mniszego (Mönchenbrückestraße) na stanowiący ich własność Mnisi Pomost (broder brugge, 1405, Monneken Brugge, 1534), Mönchenbrücke, 1559). Furtę osłaniała stojąca w murze obronnym baszta zwana Okrągłą Wieżą. [30]

Budynki i urządzenia techniczne

Jak podaje Bogdan Wachowiak już najstarsze dokumenty źródłowe wspominają o położonych w pobliżu rzeki Odry domach handlowych (sellhus), służących przede wszystkim do składowania śledzi i soli; były to m.in. „dom kupiecki zwany domem handlowym” (domus mercatoria qua dicitur sellhus, 1325), „dom rady [miejskiej] zwany domem handlowym” (domus consulum quae selhus dicitur, 1344), „dom handlowy wraz z dwoma innymi nad Odrą” (selhus cum duabus casis probe Oderam, 1345). [31] Jak wynika ze szkiców wykonanych na potrzeby katastru szwedzkiego na polecenie króla Szwecji Karola XII w latach 1692-1709, a także planu miasta, który kazał sporządzić król Fryderyk Wilhelm I w roku 1721, wszystkie parcele miejskie przyległe do średniowiecznego muru biegnącego wzdłuż nabrzeża portowego należały do równolegle wytyczonej ulicy Wielkiej Odrzańskiej i ulic prowadzących do kolejnych pomostów rzecznych. Rozbiórkę średniowiecznych murów władze pruskie rozpoczęły w 1725 roku i czyniły to konsekwentnie mimo oporu ze strony Rady Miejskiej. Szczecinianie, budując w latach 15501571 nabrzeże przed murami miejskimi [32], wielkim nakładem kosztów poszerzyli zasięg dotychczas istniejącego brzegu na szerokość 30 łokci (18,9 m) w głąb rzeki. [33] W dokumencie z 1560 r., wspomniano, iż Odra po obu stronach była znacznie zamulona [34], i przy budach przekupni (Hakenhäuser), usytuowanych na całej długości w kierunku Mostu Długiego, wbito w rzekę mnóstwo pali, co umożliwiło utwardzenie szlamu pod budowę nabrzeża. [35] Stąd też dotychczasowe pomosty znacznie skrócono i wypuszczono w rzekę bezpośrednio z nabrzeża, które z czasem stopniowo poszerzono. Ponieważ nabrzeże służyło miastu jako ówczesny port handlowy a także przede wszystkim jako miejsce składowania wszelkich towarów (Niederlage) [36], wybudowano przy nim, patrząc w kolejności od Mostu Długiego w kierunku północnym do Mostu Kłodnego, oprócz wspomnianych wyżej pomostów przeładunkowych, także liczne budynki i urządzenia techniczne związane z tą działalnością [37]:
- główny dom handlowy (Oberste Sellhaus) [38], oparty o przedmurze (Zwinger), używany także do składowania śledzi [39], i usytuowany pomiędzy ulicą Langebrückstraße a ulicą Hagenstraße (Am Bollwerk b.n. [na pocz. XIX w.-Langebrückstraße 79]),
- inne trwałe i ruchome budowle, jak budynek wagi miejskiej o arkadowych ścianach (wspomniany ok. 1570 r.) oraz stoiska, kramy, stoły i stragany usytuowane wzdłuż nabrzeża pomiędzy ulicami Mostu Długiego i Osiek,
- skład mąki (Mehlhaus), usytuowany przy pomoście Kleryków u wylotu ulicy Osiek (Mehlhaus an der Papenbrücke) [40],
- budy cechu przekupniów (dawna nazwa Haken–Buden, 1560), których liczba w źródłach określana jest od 14 do 24, a także dwa spichlerze (Bollwerk Nr. 26, 27 [dawny numer Große Oderstrass 694, 695]), położone wzdłuż nabrzeża pomiędzy ulicami Kurza Stopka i Osiek; za usytuowane w budach sklepy cech przekupni płacił miastu roczny czynsz w wysokości 15 guldenów i jednej beczki śledzi w czasie adwentu [41],
- średni dom handlowy (Middelste–Sellhaus służył jako skład śledzi, określany w niektórych źródłach jako górny dom handlowy (Ober-Sellhaus), położony na nabrzeżu przy wylocie ulicy Kurza Stopka. [42],
- skład miedzi, czyli wspomniane już wyżej miejsce składowania wyrobów z miedzi (przy Bramie Mącznej), będący własnością miasta, w którym mieściła się również waga służąca do ważenia tych wyrobów (copperwage, 1509), zwany później „domem miedziowym” (dat copperhus, 1545). [43] Odbudowany na nowo w 1563 roku określany został nazwą „starego pomieszczenia do [składowania] miedzi” (alte Kupferraum), także „[budynkiem] wagi do ważenia miedzi [będącej własnością] Rady Miejskiej” (Rates Kupferwage), 1563). </ref> Tamże, s. 38.</ref> Kataster szwedzki z 1706 roku opisuje go jako „budynek należący do miasta, w którym od strony północnej oddzielono część [przeznaczoną] do przechowywania mąki. [Natomiast] pozostałą zwano pomieszczeniem [do przechowywania] wyrobów miedzianych” (ein Haus, das der Stadt gehört, worin auf der Nordseite ein Mehlhaus abgeteilt ist. Das übrige wird Kupferraum genannt); budynek, długi na 75 stóp i szeroki na 32 stopy posiadał dwa, położone jeden nad drugim strychy i w tym czasie był już w bardzo kiepskim stanie. [44] Propozycja z 1738 roku, by przenieść tu śledzie z przepełnionego składu górnego (jako uzasadnienie podano, iż w górnym składzie można było składować beczki tylko w trzech warstwach, a w tym aż w czterech), nie została zrealizowana, gdyż w tym czasie był to już skład zboża. [45] Na miejscu tego składu powstał w późniejszym czasie budynek Bollwerk Nr. 15 [dawny numer 1093, późniejszy narożny budynek Mittwochstraße Nr. 17 i kolejny Bollwerk Nr. 15],
- dolny dom handlowy (Unterste Sellhaus lub Nieder–Sellhaus, pomiędzy ulicą Rybaki a Środową, początkowo używany był do składowania zboża, a następnie śledzi i innych ryb, a także soli. [46] Spichlerz ten wspomniany został w kwietniu 1782 roku, przy okazji pożaru, który zniszczył budynki stojące przy Baumstraße Nr. 16-19 i Fischerstraße Nr. 8-9. Zburzony w roku 1827 został zastąpiony wzniesionym przez miasto budynkiem handlowym, nawiązującym swą nazwą do starego domu sprzedaży (Budenhaus). Z kolei na miejscu tego kompleksu handlowego, którego rozbiórki dokonano w 1890 r., powstała w 1892 roku roku kamienica Bollwerk Nr. 12-14 [dawny numer 1095-1094], określana nazwą Städtische Budenhaus),
- tzw. Dziedziniec Strażników Mostowych (Brücken–Kiper–Hof), usytuowany pod murem miejskim od strony miasta oraz po jego drugiej stronie na wąskim pasie nabrzeża, pomiędzy ulicami Kłodną i Rybacką. Strażnicy składowali tu materiał mostowy, a także, jak podaje kataster szwedzki, na wewnętrznym dziedzińcu mieściły się pomieszczenia mieszkalne dla dwóch strażników miejskich i akuszerki (kwartał Kessin, zabudowania nr 104-106 [47], na ich miejscu w XIX wieku powstał budynek Bollwerk Nr. 11 [dawny numer 1096])); jak odnotował to Fredrich, jedno z tych pomieszczeń usytuowano w położonej w murze miejskim półbaszcie, tj. baszcie otwartej (Wiekhaus) [48],
- dom zastawiacza kłody (bomschliesser, któremu powierzono otwieranie i zamykanie kłody umożliwiającej wjazd do i z portu przez Most Kłodny, za co pobierał wyznaczone przez miasto opłaty [49]; dom ten usytuowany był obok Bramy Kłodnej (Baumstraße Nr 20, dawny numer 1004),
- wartownia (Wachthaus) przy ulicy Kłodnej zwany „najmniejszym domem Szczecina”. Budyneczek ten został wybudowany po 1706 roku, gdyż w katastrze szwedzkim z 1706 r. nie ma o nim najmniejszej wzmianki. Do końca zachował formę XVIII-wiecznej wartowni i do 1828 roku był własnością wojska, a następnie, po tym jak w 1827 roku zburzono bramy wodne, został przekazany miastu pod warunkiem, że „zostanie pozostawiony w godnym stanie, i zostanie zwrócony, skoro tylko będzie wymagał tego publiczny interes”. [50] Miasto przeznaczyło domek na posterunek policji i jednocześnie jako pogotowie ratunkowe dla nieszczęśliwych ofiar wody (Bollwerk Nr 10 [dawny numer 1097]), podobnie jak zabudowania przy moście Długim (Langebrückstraße 80-81 w latach 1833-1846), a z czasem przekazało w prywatne ręce. Następnie miasto wykupiło go w 1900 roku i ponownie sprzedało na początku lat dwudziestych XX wieku właścicielowi stojącego obok budynku przy ulicy Baumstraße Nr. 19. W marcu 1925 r. „najmniejszy dom Szczecina” został zburzony umożliwiając rozbudowę wspomnianego budynku przy Baumstraße 19 [51]

Rozbudowa nabrzeża

Pierwszą próbę zmiany tego stanu rzeczy odnotowujemy w 2. poł. XVIII w. od strony północnej nabrzeża portowego, gdzie na odcinku od ulicy Kłodnej do ulicy Junkrów powstało nabrzeże zwane Nabrzeżem Drzewnym (Holzbollwerk). Nazwa powstała od istniejącego tam miejskiego składu drewna (Stadtholzhof). Na nabrzeżu tym sprzedawano także drewno opałowe na potrzeby ludności.
Po 1945 roku odcinek tego nabrzeża stał się przedłużeniem Nabrzeża Wieleckiego, zwanym w latach późniejszych, na niektórych planach miasta, Nabrzeżem Pasażerskim. W latach osiemdziesiątych XX wieku zostało zabudowane rozjazdami Trasy Zamkowej.

Kolejnym przedłużeniem nabrzeża w kierunku północnym było nabrzeże określane nazwą Nabrzeża Parowców (Dampfschiffsbollwerk), obejmujące odcinek nabrzeża wybudowany w latach 1843 – 1850, sięgający do tzw. dolnej kłody (Unterbaum), przegrody z bali drzewnych wbitych w dno rzeki jeszcze w czasach budowy fortyfikacji szwedzkich, odnowionej w tym miejscu w roku 1738.
Jego przedłużenie, zwane Nowym Nabrzeżem Parowców (Neue Dampfschiffsbollwerk), położone dalej na północ od wspomnianej dolnej kłody do miejsca usytuowanego na wysokości północnego skraju koszar, zwanych „Koszarami Bramy Panieńskiej” (Frauentorkaserne), ukończono około 1857 roku.
Po roku 1945 oba te odcinki określano w części nazwą Nabrzeża Wieleckiego, a w części, jak wspomniano powyżej, Nabrzeża Pasażerskiego. W ciągu obecnej ulicy Jana z Kolna, usytuowanej pod tarasami Wałów Chrobrego (Hakenterrasse), nabrzeże to określano nazwą Bulwaru Chrobrego, na niektórych współczesnych planach miasta nazywane jest Nabrzeżem Kapitańskim.

Odcinek nabrzeża Odry, położony na południe od Mostu Długiego, uważany jest za najstarszą przystań osadników niemieckich. Przystań ta, cyt.: „[położona była] w miejscu [zwanym] portem, przy zagłębieniu [wypełnionym wodą]” (by der hauelingen Orde by deme putte, 1554). Obok przystani położony był plac określany nazwą Port” (havening, haveninge, 1476), in der havelinge, 1535), up der Haveling, 1554), An der Haveling, 1811), na który wychodziła wąska ulica Portowa (haveningstrate). Jak podaje Fredrich (1929, 103), przy wspomnianej już półokrągłej baszcie broniącej Furty Mostu Długiego usytuowane były schody umożliwiające zejście na nabrzeże. Po zburzeniu furty i baszty i wybudowaniu nowej bramy Mostu Długiego, w roku 1738 ustawiono przy nabrzeżu odwach, a pomiędzy odwachem i miejscem po dawnej baszcie stanęło pięć kramów odprzedanych w roku 1748 rzeźnikowi, sukiennikowi, blacharzowi, szewcowi i sprzedawcy drobnej galanterii. Po zasypaniu terenu zatoczki portowej został utworzony plac, nazwany „An der Haveling” (1858), który z czasem został podciągnięty pod ciąg Nabrzeża Portowego (Bollwerk).
Dalej na południe, czyli od miejsca zwanego „Havening”, na odcinku od wylotu nieistniejącej obecnie ulicy Pomostu Mniszego [Bednarska] (Mönchenbrückstraße) do wylotu nieistniejącej ulicy Ogrodu Strzeleckiego [Podwale] (Schützengartenstraße), położone było nabrzeże Przy Pomoście Mniszym ("An der Mönchenbrücke[bollwerk]”, 1842). Przylegało ono do parceli należących do zabudowań dawnego klasztoru św. Jana i sięgało do fortyfikacji okalających miasto od południa. Wygląd tego nabrzeża znamy z widoków miasta Scheurecka (z ok. 1790) i Lütkego z 1839 r.; obydwa widoki podkreślają tradycyjne przeznaczenie tego nabrzeża jako miejsca pracy szczecińskich praczek na przełomie XVIII i XIX wieku. Inna nazwa tego nabrzeża, pochodząca z połowy XIX w., to Nabrzeże Ziemniaczane (Kartoffelbollwerk), związana najprawdopodobniej z miejscem przeładunku ziemniaków dla potrzeb miasta.
W roku 1856 powstał kolejny odcinek nabrzeża, zwany Nowym Nabrzeżem (Neues Bollwerk), usytuowany wzdłuż budynku Lazaretu wybudowanego dla potrzeb wojska ok. 1794 roku. Fragment tego nabrzeża znamy z rysunku Tredera z roku 1876. Po 1945 r. jest to południowy odcinek Bulwaru Piastowskiego, powstały w latach 1947–1949 po wytyczeniu trasy nadodrzańskiej.
Po uzyskaniu zgody władz wojskowych, dla potrzeb obsługi powstałego w roku 1843 dworca linii szczecińsko – berlińskiej, wybudowano kolejne nabrzeże wraz z bocznicą kolejową, usytuowane wzdłuż powstałej w 1883 roku ulicy Nadbrzeżnej (Uferstraße). Nabrzeże początkowo nosiło nazwę Niedriges Bollwerk (zob. Stadtplan von 1898, herausgegeben nach 1910, Szczecin do 1900 – Plany miasta). Takiej nazwy używano jeszcze w roku 1903 (vide plany miasta: „Neuer Plan von Stettin [1903, Galeria sedina.pl] i „Stettin und Umgebung, Mai 1903” [Brockhaus, Konversations-Lexikon.14. Aufl.]) Jeszcze w roku 1906 na planach występuje nazwa Uferstraße (Galeria, Szczecin 1900-1945 – Plany miasta – Stettin 1906). Z nabrzeża tego odpływały statki w kierunku miasta Schwedt, stąd jego kolejna nazwa Nabrzeże Schwedt (Schwedter Ufer, Galeria, Szczecin 1900-1945 – Plany miasta – Stettin 1919). W pewnym okresie czasu istniał tu targ warzywny.

Jak wynika z planu miasta z 1721 roku budynki usytuowane w ciągu nabrzeża, a właściwie wzdłuż muru miejskiego, nie posiadały własnej numeracji. Należy tu dodać, że w umieszczonym na planie spisie w ogóle nie umieszczono nazwy Bollwerk. Okazuje się, że stojące tam zabudowania przypisane były do ulic wychodzących na nabrzeże, a położone pomiędzy ulicą Hünerbeinstraße a Hagenstraße nosiły numerację przypisaną do ulicy Große Oderstraße. Na początku XIX wieku, a potem między rokiem 1857 a początkiem XX wieku, numerację zmieniono jeszcze kilka razy. Ostatni raz w latach dwudziestych XX wieku.


Przypisy

  1. Por. Spis nazw, ulic, placów, wysp, rzek i kanałów miasta portowego Szczecina. Wydawca: Księgarnia Nakładowa J. Kijowskiego w Szczecinie. Szczecin 1945, s. 13; także protokół nr VII z posiedzenia plenarnego MRN w Szczecinie odbytego 23 listopada 1955 roku, AP w Szczecinie, PMRN, teczka 5, s. 227 – 284 i 287. W: Sz. Bursewicz, Nazwy szczecińskich ulic 1945-2004. Cz.1: Do roku 1956 w: Kronika Szczecina 2003. Nr 22, s. 119-152. Szczecin 2004, s. 27, tamże s. 28, przyp. 49; Encyklopedia Szczecina. T. 1. Red. Tadeusz Białecki. Uniwersytet Szczeciński. Szczecin 1999, s. 641.
  2. Projekt „Promenada z widokiem na Odrę - Przebudowa szczecińskich bulwarów” był w 50 procentach dofinansowany przez Unię Europejską z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Zachodniopomorskiego na lata 2007-2013.
  3. Zob. B. Wachowiak, Port średniowiecznego Szczecina, Gdańsk 1955, s. 8.
  4. dragge, draken – kotwica, kotwiczyć (por. Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg, Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung. Bremen 1875-1881. Tom I, s. 565).
  5. bolwerk – w języku środkowo-dolnoniemieckim drewniane umocnienie z grubych bali; zob. Mittelniederdeutsches Wörterbuch...op. cit., tom VI, s. 76. Natomiast górnoniemieckie słowo „Bohle” oznacza tu - dyl, gruba deska, tarcica; „bohlen” - dylować, wykładać drewnem, deskami.
  6. Szczecinianie po wybudowaniu nabrzeża w drugiej połowie XVI wieku przed murami miejskimi, poszerzyli wielkim nakładem kosztów zasięg dotychczas istniejącego brzegu na szerokość 30 łokci (18,9 m) w głąb rzeki („in den Fluss vorgestoßen”). W dokumencie z roku 1560 wspomniano, iż Odra po obu stronach była znacznie zamulona [to samo można odnotować w kronikach naszego miasta pisanych po 2001 roku], wskutek czego przy stojących tam budach kramarzy wbito w rzekę mnóstwo pali, co umożliwiło utwardzenie gruntu pod budowę nabrzeża w kierunku Mostu Długiego. Por. C. Fredrich, Ein Stück der Mittelalterlichen Stadtmauer Stettins w: BSt NF Bd. XXVII, Stettin 1925, s. 345, przyp. 1.
  7. Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Hugo Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von Carl Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926, s. 69 i n.
  8. M. Wehrmann, Geschichte der Stadt Stettin. Stettin 1911, s. 88.
  9. M. Wehrmann, Das älteste Stettiner Stadtbuch (1305-1352). Stettin 1921, dokument nr 479, r. 1310.
  10. Die älteren Stettiner Straßennamen..., op. cit., s. 70.
  11. Tamże, s. 70.
  12. C. Fredrich, Ein Stück der Mittelalterlichen Stadtmauer Stettins. W: BSt NF Bd. XXVII, Stettin 1925, s. 341 i n.
  13. M. Wehrmann, Das älteste Stettiner Stadtbuch..., op. cit., dokument nr 359, r. 1309, także dok. nr 367, r.1309.
  14. B. Wachowiak, Port średniowiecznego Szczecina, Gdańsk 1955, s. 34 i n.
  15. M. Wehrmann, Das älteste Stettiner Stadtbuch..., op. cit., dokument nr 68, r. 1306.
  16. Die älteren Stettiner Straßennamen..., op. cit., s. 35.
  17. Tamże, s. 38.
  18. Tamże, s. 70.
  19. bolle - w języku środkowo-dolnoniemieckim cebulka kwiatu; zob. Mittelniederdeutsches Wörterbuch..., op. cit. Tom I, s. 381.
  20. Tamże, s. 70; por. M. Wehrmann, Das älteste Stettiner Stadtbuch..., op. cit., dokument nr 180, r. 1307, dok. nr 510, r. 1311; także dok. nr 1000, i nr 1105, r. 1325; dok. nr 1166, r. 1326,a także dok. nr 2285 i dok. nr 2420, r. 1351.
  21. C. Fredrich, Ein Stück der Mittelalterlichen Stadtmauer Stettins..., op. cit., s. 341 i n.
  22. C. Fredrich, Die beiden ältesten Karten der Umgebung Stettins W: BSt. NF Bd. XXIX. Stettin 1927, s. 210, także 212.
  23. M. Wehrmann, Das älteste Stettiner Stadtbuch..., op. cit., dokument nr 506, r. 1311; dok. nr 702, r. 1313; dok. nr 2046, r. 1350, i nr 2627, r. 1352; także Die älteren Stettiner Straßennamen..., op. cit., s. 70.
  24. Die älteren Stettiner Straßennamen..., op. cit., s. 70; w języku środkowo-dolnoniemieckim określenie „pape” oznaczało księdza jako takiego, a także świeckiego duchownego, por. Mittelniederdeutsches Wörterbuch..., op. cit. Tom III, s. 300.
  25. C. Fredrich, Die beiden ältesten Karten..., op. cit., s. 210, także 212.
  26. Zob. Plan de la Ville Stettin Anno MDCCXXI, rysunek odręczny wg planu ze zbiorów Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde, opublikowany w publikacji Martina Wehrmanna: Geschichte der Stadt Stettin...,op. cit., po s. 342.
  27. Die älteren Stettiner Straßennamen..., op. cit., s. 70.
  28. C. Fredrich, Die Baugeschichte Stettins unter König Friedrich Wilhelm I. W: BSt NF Bd. XXXI. Stettin 1929, s. 101-103.
  29. C. Fredrich, Die beiden ältesten Karten..., op. cit., s. 209 i n.
  30. Die älteren Stettiner Straßennamen..., op. cit., s. 69 i n.
  31. B. Wachowiak, Port średniowiecznego Szczecina..., op., op. cit., s. 33-34, tamże przyp. 93-96, także 101); użyte tu środkowo-dolnoniemieckie określenie „sellen” oznacza tu wszelką sprzedaż, szczególnie detaliczną, por. Mittelniederdeutsches Wörterbuch..., op. cit., tom IV, s. 183 i n.
  32. Tamże, s. 37; także C. Fredrich, Die beiden ältesten Karten..., op. cit., s. 212.
  33. Die älteren Stettiner Straßennamen..., op. cit., s. 37.
  34. To samo można odnotować w kronikach z początku XXI wieku.
  35. C. Fredrich, Ein Stück der Mittelalterlichen Stadtmauer Stettins..., op. cit., s. 345, tamże przyp. 1.
  36. Wynikało to z tzw. prawa składu (in vulgari dicitur nederlage - [niem. das Stapel- und Niederlagsrecht]), przywileju nadanemu Szczecinowi przez księcia Bogusława IV i jego braci Barnima II i Ottona I I w dniu 19 grudnia 1283 roku; zob. Pommersches Urkundenbuch. Bd. 2. Abt. 2: Rodgero Prümers: 1287-1295. In Commission bei Th. von der Rahmer, Stettin 1885, nr 1282, 1283 r., s. 513; por. O. Blümcke, Die St. Laurentius - Bruderschaft der Träger in Stettin. W: BSt. AF Bd. XXXV. Stettin 1885, s. 295, a także C. Fredrich, Die beiden ältesten Karten..., op. cit., s. 210, tamże ryc. [1] po s. 217.
  37. Dawną numerację budynków i urządzeń technicznych podano według ksiąg adresowych z lat 1829-1943.
  38. Die älteren Stettiner Straßennamen..., op. cit., s. 38.
  39. F. Thiede, Chronik der Stadt Stettin, bearbeitet nach Urkunden und den bewährten historischen Nachrichten. Stettin 1849, s. 396 i n.; wg niego śledzie składowano również w pozostałych dwóch składach - Middelste–Sellhaus i Nieder–Sellhaus.
  40. O. Blümcke, Die St. Laurentius - Bruderschaft der Träger in Stettin..., op. cit., s. 306.
  41. hake (haker, hoke, hoker) – kupiec detalista, tu drobny sprzedawca uliczny, przekupień (por. Mittelniederdeutsches Wörterbuch..., op. cit., tom II, s. 175, także s. 284; por. B. Wachowiak, Port średniowiecznego Szczecina..., op. cit., s. 36, tamże przyp. 118, zob. także Die älteren Stettiner Straßennamen..., op. cit., s. 38, również F. Thiede, Chronik der Stadt Stettin..., op. cit., s. 275.
  42. Die älteren Stettiner Straßennamen..., op. cit., s. 38. Ewa Gwiazdowska opisując fragment mapy, na której przedstawiono rysunek portu szczecińskiego z ok. 1570 roku, określiła go jako budynek celny stojący pomiędzy pomostem Kurzej Stopki a pomostem Kleryków. Oparła się przy tym na badaniach Fredricha, który dokonując analizy wspomnianej wyżej mapy z ok. 1570 r. określił go jako „mały budynek handlowy (Sellhaus) stojący przy rzece”; por. C. Fredrich, Die beiden ältesten Karten..., op. cit., s. 210, E. Gwiazdowska, Widoki Szczecina. Źródła ikonograficzne do dziejów miasta od XVI wieku do 1945 roku. Ansichten von Stettin. Ikonographische Quellen zur Stadtgeschichte vom 16. Jahrhundert bis zum Jahr 1945. Szczecin 2001, s. 73.
  43. Die älteren Stettiner Straßennamen..., op. cit., s. 35, także 38.
  44. Zob. D. Schleinert, Die schwedische Landesaufnahme von Vorpommern 1692–1709. Karten und Texte. Städte. Band 3, Teil 3: Stettin. Kessiner Viertel. Verlag Ludwig, Kiel 2013, s. 72, tamże szkic, s. 65 - budynek nr 74; także C. Fredrich, Die Baugeschichte Stettins unter König Friedrich Wilhelm I. W: BSt NF Bd. XXXI, Stettin 1929, s. 92 i n.
  45. C. Fredrich Die Baugeschichte Stettins..., op. cit., s. 93.
  46. Był to jeden z trzech składów handlowych zwanych „Sellhäuser” służących w średniowieczu przede wszystkim do przechowywania śledzi, zob. F. Thiede, Chronik der Stadt Stettin, bearbeitet nach Urkunden und den bewährten historischen Nachrichten. Stettin 1849, 396 za: Elias Schleker Matrikel der Stadt Stettin, s. 36; zob. także Die älteren Stettiner Straßennamen..., op. cit., s. 37.
  47. D. Schleinert, Die schwedische Landesaufnahme von Vorpommern 1692–1709..., op. cit., s. 84-85, tamże opis budynków na s. 93.
  48. C. Fredrich, Ein Stück der Mittelalterlichen Stadtmauer Stettins..., op. cit., s. 341.
  49. C. Fredrich, Die beiden ältesten Karten..., op. cit., s. 210 i n.
  50. C. Fredrich, Ein Stück der Mittelalterlichen Stadtmauer Stettins..., op. cit., s. 339.
  51. Tamże, s. 339


Galeria

Bibliografia

  • Thiede F., Chronik der Stadt Stettin, bearbeitet nach Urkunden und den bewährten historischen Nachrichten. Stettin 1849.
  • Blümcke O., Die St. Laurentius - Bruderschaft der Träger in Stettin. W: BSt. AF Bd. XXXV. Stettin 1885.
  • Pommersches Urkundenbuch. Bd. 2. Abt. 2: Rodgero Prümers: 1278-1286. In Commission bei Th. von der Rahmer, Stettin 1885.
  • Wehrmann M., Geschichte der Stadt Stettin. Stettin 1911.
  • Wehrmann M., Das älteste Stettiner Stadtbuch (1305-1352). Stettin 1921.
  • Fredrich C., Ein Stück der Mittelalterlichen Stadtmauer Stettins. W: BSt NF Bd. XXVII, Stettin 1925.
  • Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Hugo Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von Carl Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926.
  • Fredrich C., Die beiden ältesten Karten der Umgebung Stettins W: BSt. NF Bd. XXIX. Stettin 1927.
  • Fredrich C., Die Baugeschichte Stettins unter König Friedrich Wilhelm I. W: BSt NF Bd. XXXI, Stettin 1929.
  • Wachowiak B., Port średniowiecznego Szczecina. Gdańsk 1955.
  • Dzieje Szczecina. T. II, Wiek X – 1805, red. G. Labuda. Warszawa - Poznań 1985.
  • Grotefend K. O., Regestenbuch der Urkundensammlung der Stadt Stettin 1243 – 1856. Auf Grund des Manuskriptes von Karl Otto Grotefend zum Druck vorbereitet von Dr. Bogdan Frankiewicz und Mag. Jerzy Grzelak, Bd. 1. – 2., Szczecin 1996.
  • Encyklopedia Szczecina, red. T. Białecki. T. 1, Szczecin 1999.
  • Gwiazdowska E., Widoki Szczecina. Źródła ikonograficzne do dziejów miasta od XVI wieku do 1945 roku. Ansichten von Stettin. Ikonographische Quellen zur Stadtgeschichte vom 16. Jahrhundert bis zum Jahr 1945. Szczecin 2001.
  • Johann-Sebastian-Bachinstitut Stettin, Zmiany w numeracji i zabudowie na terenie Starego Miasta i Łasztowni w latach 1856-1945, „sedina.pl magazyn. Rocznik Miłośników Dawnego Szczecina” 2006.
  • Schleinert D., Die schwedische Landesaufnahme von Vorpommern 1692–1709. Karten und Texte. Städte. Band 3, Teil 3: Stettin. Kessiner Viertel. Verlag Ludwig, Kiel 2013.
  • Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg. Schiller-Lübben. Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung. Bd. I-VI. Bremen 1875-1881. W: DRW Quellenverzeichnis Schiller-Lübben. [dostęp 2016-01-04]

Linki zewnętrzne



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk