Ulica Koński Kierat

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ulica Koński Kierat
Śródmieście
Ulica Koński Kierat
Ulica Koński Kierat
  Nazwa pełna Koński Kierat
  Inne nazwy Lecha
  Nazwa niemiecka Roßmarktstraße
  Osiedle Stare Miasto
  Dzielnica Śródmieście
  Długość (m)[i] 198,9
Zobacz ulicę na:
Mapa Google.
Google Street View.
Interaktywny Plan Miasta Szczecin.

Ulica Koński Kierat (niem. Roßmarktstraße), nazwa historyczna „Ulica Targu Końskiego”. Po 1945 roku została nazwana ulicą Lecha. W listopadzie 1955 roku na posiedzeniu Komisji do Zmian Nazw Ulic postanowiono zmienić nazwy na Starym Mieście, m. in. nazwę ulicy Lecha na Kierat. [1] Propozycji nie przyjęto, a po publicznej dyskusji w lutym 1956 roku ostatecznie nadano jej nazwę ulicy Koński Kierat. [2]

Historia

Dzisiejsza ulica Koński Kierat w przeszłości składała się z dwóch odrębnych odcinków o różnych nazwach, zachodni wspomniany już w XVI wieku jako ulica „Przy Górnej Piwnicy Miejskiej” (by den bovensten Stadtkeller), i wschodni, nazywany ulicą „Bullen”, lub „Bollen” (die Bullen Straße). [3] Na przełomie 1856/1857 roku, w celu, jak podano w uzasadnieniu, wyeliminowania odrębnych nazw dla niewielkich odcinków składających się na jedną ulicę, nadano jej miano „ulicy Targu Końskiego”.

Przy Górnej Piwnicy Miejskiej

W rejestrach podatku miejskiego (Stadtschoß Register) z XVI wieku, zwanego szosem, wśród miejsc odwiedzanych przez poborców podatkowych (Schoßherren) w rejonie obszaru Targu Końskiego (Roßmarkt) wymieniono „/miejsce położone/ przy górnej piwnicy miejskiej” (by dem bouensten stattkeller, 1534), a także „/budynek/ nieopodal miejsca naprzeciw nowej piwnicy miejskiej /usytuowanej/ przy ulicy Małej Tumskiej” (uppe dem orde tegen den nigen statkeller uppe dem orde an der luttken domstrate, 1501). Tak określano wówczas północną stronę obecnej ulicy Koński Kierat od nr 16 do skrzyżowania z ulicą Mariacką. Miało to związek z tzw. nową piwnicą miejską, którą w odróżnieniu od od tzw. „niższej” (dolnej) piwnicy miejskiej (sidersten statkeller, 1507), położonej w dolnej części miasta i usytuowanej na Rynku Siennym w podziemiach ratusza, określano dolnoniemiecką nazwą „nige statkeller” (nowa piwnica). „Nowa piwnica”, prowadząca wyszynk piwa, mieściła się w narożnym budynku przy obecnej ulicy Koński Kierat 12, o czym upewnia nas kolejny zapis o położonym naprzeciw niej budynku: „narożny budynek naprzeciw nowej piwnicy miejskiej [położony] przy ulicy kotlarzy pomiędzy domem Jerzego Lyndeka a domem narad Rady Miejskiej” (dat orthus jegen den nigen Statkellere in der grapengeterstrate zwischenern Juergen Lyndeken und des rades hus, 1520). [4] Potwierdza to również informacja o zbrojowni, przy okazji wzmianki o miejscu zamieszkania burmistrza Hansa Stoppelberga w „Kronice Pomorza” T. Kantzowa, wydanej w dolnoniemieckiej wersji: „[...] po drugiej stronie górnej piwnicy miejskiej [idąc] do Rynku Końskiego” (up jensint dem bovensten schenkekeller na dem rosmarkede, 1527). [5] Południową stronę tego samego odcinka ulicy zwano „[miejsce] naprzeciw nowej Piwnicy Miejskiej” ([orde] tegen dem nigen statkeller (1501). Kataster szwedzki opisuje ulicę Koński Kierat jako położoną w kwartale Młyńskim pod nazwą Beÿm Obersten Stadt Keller, natomiast plan z 1721 roku zalicza ją do obszaru Targu Końskiego (Rosmarckt). Pruski kataster z przełomu 1722/23 ponownie określa ja jako ulicę Beim Ober Stadtkeller.

Położenie obu części ulicy Roßmarktstraße (do XIX wieku)
R - Przy Górnej Piwnicy Miejskiej
* Nr. 12 - Główna Piwnica Miejska (Ulica Targu Końskiego Nr. 12), Nr. 13 - Najstarsze Kolegium Jageteufla (Ulica Targu Końskiego Nr. 13), Nr. 14-15 - Zbrojownia Książęca (Ulica Targu Końskiego Nr. 14/15), Nr. 1 - Dom kupca Jürgena Lyndeka (Ulica Targu Końskiego Nr. 4),
B - die Bullen Straße, M - Ulica Przy kościele Mariackim
* Nr. 108 - dom należący do książąt pomorskich, (cmentarz przykościelny).
G - Stara ulica Kotlarzy
* Nr. 136 - Dom Gubernatora (Ulica Mała Tumska Nr. 21), Nr. 185 - dom narad Rady, potem własność Kościoła (Ulica Mała Tumska Nr. 12), Nr. 186 - Dziedziniec Kramarski (Ulica Mała Tumska Nr. 13).
L - Ulica Młyńska, D - Ulica Wielka Tumska.
Roßmarktstraße Nr. 3-4, "Gustav Colas, Bäckerei, Conditorei" wł. Emil Colas
Narożna kamienica Koński Kierat 12
  • Koński Kierat 4 - Dom kupca Jürgena Lyndeka wspomniany w zapisie z 1520 roku (Ulica Targu Końskiego Nr. 4). Od 1855 roku w kamienicy zamieszkał Gustav Colas, który prowadził pod tym adresem piekarnię i cukiernię, znaną od 1814 roku z doskonałych wyrobów aż do początku lat czterdziestych XX wieku.
  • Koński Kierat 12 - piwiarnia miejska usytuowana w narożnej kamienicy, położonej w czasach księstwa pomorskiego w obszarze ulicy Małej Tumskiej. W 1603 roku przynosiła 118 talarów dochodu z czynszu dzierżawnego, w przeciwieństwie do "dolnej piwnicy miejskiej" przy Rynku Siennym, która przynosiła 112 talarów dochodu. [6] O skromności dawnych mieszkańców naszego miasta świadczy spis inwentarza Górnej Piwnicy Miejskiej wręczony w 1579 roku kolejnemu dzierżawcy piwnicy: 20 dzbanów, 5 garów (w spisie użyto południowo - niemieckiego określenia - Hafen), 4 drewniane lichtarze, 1 pusta skrzynka na pieniądze, 2 klucze od bramy domu, 2 klucze od piwnicy, 7 stołów i 5 ław do nich w dużej izbie i 2 wąskie stoły w sieni. [7] Swoje pierwotne przeznaczenie kamienica zmieniła dopiero w czasach szwedzkich, gdy w 1681 roku został w niej utworzony publiczny skład towarów (Altes Packhaus), przejęty potem przez zarząd poczty i Królewski Urząd Skarbowo - Podatkowy (Königliches Pack - und Accisehaus, 1722 - 1724), jednocześnie urządzono w nim szkołę przędzalniczą; następnie budynek przeszedł w prywatne ręce. [8] Kataster szwedzki budynek ten określa mianem „Pakhuset”, czyli „skład towarów” (numer katastralny Kleine Thumstraß Nr. 201), podobnie jak na planie miasta z 1721 roku, gdzie w spisie poszczególnych parceli zabudowania ujęto jako „skład towarów” (Packhaus) należący do obszaru ulicy beÿ Marienkirch pod numerem 168. W drugiej połowie XVIII wieku oraz w pierwszej połowie XIX wieku (do 1856 roku) parcela nosiła nr 660, a następnie 764. Po 1856 roku zabudowania kamienicy otrzymały nr 12 i zaliczono je do ulicy Roßmarktstraße. Około 1865 roku część parceli od strony obecnej ulicy Mariackiej nadano nr 10a i przypisano do ulicy Kleine Domstraße.
Kamienice nr 12-17 przy ulicy Koński Kierat
  • Koński Kierat 13 - pod numerem Koński Kierat 13 usytuowany był budynek najstarszego Kolegium Jageteufla, wcześniej należący do burmistrza Otto Jageteuffla i zapisany przez niego w 1399 roku na rzecz szkoły dla chłopców, zwanej potem Kolegium Jageteufla. W latach 1706-1722 parcela należała do podpułkownika Hempla. Według spisu sporządzonego przez magistrat w 1777 roku na podwórzu kamienicy stał browar założony przez browarnika Genteina.
  • Koński Kierat 14/15 - według wspomnianych rejestrów szosowych uliczka od zachodu przylegała do targowiska określanego w XVIII wieku „miejscem targu końmi” (Rossmarktsort), a także pod koniec XVI w. niezbyt zrozumiałą nazwą „miejsce von Golzen” (von Golzen Ort, 1597); naprzeciw tego miejsca pod numerem Koński Kierat 14/15 mieściła się zbrojownia książęca: „przy tymże targu końmi zbrojownia naszej wysokości księcia pana Barnima XI (Starego)” (by deme Rossmarkhede uns. gned. hern hertogh Barnymus harnischkamer, 1536), „zbrojownia naszej wysokości księcia” (u. g. h. harnischhusern, 1537), Harnischkammer, 1612). [9] Dom ten był przedmiotem sporu księcia Filipa II z miastem w 1612 roku. [10]

Ulica Bollen

Jeszcze na początku XVI wieku wschodni odcinek obecnej ulicy Koński Kierat (Roßmarktstraße), położony pomiędzy obecną ulicą Farną (Große-) i Mariacką (Kleine Domstraße), uważany był za obszar „małej ulicy Tumskiej” (luttke domstrate, 1509). Źródłowo nazwa tej ulicy (ulica Bycza), wywodzi się prawdopodobnie od nazwiska osiadłej tu na początku XV wieku rodziny Bulle lub Bolle, których przedstawiciele zostali wymienieni przez Carla Fredricha, a mianowicie niejaki Detlev Bolle (1346), Andreas Bulle (1426), Hans Bulle (1496, 1501), Laurentz Bulle (1504), a także nieznany z imienia spadkobierca rodziny Bullesche, cyt.: „do tego /dochodzi/ dziedzictwo po rodzinie Bulle przy ulicy konwisarzy (up deme erfe der Bulleschen in der cannengheterstrate, 1418). [11] Według Fredricha nazwa ulicy Bollenstraße nie wywodzi się od jednoznacznie brzmiącej nazwy zwierzęcia jako takiego, lecz jest skrótem dłuższej formy sposobu wyrażenia się o osobie noszącej to miano i jej przymiotach, czego przykładem może być nazwisko Krusebolle (1310), wiążące się z przydomkiem „Kędzierzawy Byk”, a także nieprzetłumaczalne nazwisko Ziboll lub Dibolle (1346). [12] Po raz pierwszy określenie związane z tą ulicą i zamieszkałą tu rodziną Bulle wymieniono w dokumencie z 1486 roku (im Bullental, 1486), gdzie nazwisko rodziny Bulle wykazano jako rzeczownik odprzymiotnikowy utworzony przez dodanie środkowo-dolno-niemieckiego przyrostka „-tal”. [13] Zapis o sprzedaży działki „/wraz z/ budynkiem zwanym Dworem Bullego przy ulicy małej Tumskiej” (hus genometh de bullenhof in der lutteken domstrate, 1498), a także inny o „/zabudowaniach/ przy ulicy obok Dworu Bullego” (in der lutteken domstrate bi dem bullenhau, 1500), upewnia nas o jej położeniu w obszarze „małej ulicy Tumskiej”. [14] Stąd bardzo prawdopodobna nazwa tej ulicy brzmiała „ulica Bycza”. Hermann Hering w swojej publikacji o topografii Szczecina pisze, że ulicę o nazwie „Bullenstraße” po raz pierwszy znalazł w rozporządzeniu księcia Filipa II z 1612 roku o utrzymaniu czystości na ulicach położonych w okolicy siedziby książęcej, skierowanym do Rady Miejskiej. [15]

Zmiany w numeracji Roßmarktstraße (Ulica Targu Końskiego)

Używana dla tego odcinka ulicy nazwa lutteke domstrate zanika ostatecznie w 1587 roku i odtąd pojawia się zapis Bullen Strass (1587, 1625), który w pewnych okresach czasu dotyczył całej obecnej ulicy Koński Kierat (Bollen Straße, 1847). Ta ostatnia nazwa obowiązywała do 1856 roku.

Według katastru szwedzkiego oraz informacji umieszczonej na planie miasta z 1721 roku, zawierającej spis właścicieli poszczególnych działek, do ulicy Bullen Strass należały należące do obszaru ulicy Große Thum Straß parcele od nr 98-99 =486/ 487-488 (kataster szwedzki=plan z 1721) [16] do nr 103=492 [17] oraz parcele Kleine Domstraße Nr. 137=247 [18] i Bollen Straße Nr. 138=284. [19] Przez pewien okres czasu, w latach czterdziestych XIX wieku nazwa Bollenstraße obejmowała także odcinek późniejszej ulicy Roßmarktstraße pomiędzy Targiem Końskim (Roßmarkt) a ulicą Małą Tumską (Kleine Domstraße). Były to parcele od Kleine Thum Straß Nr. 201=beÿ Marienkirch Nr. 168 (kataster szwedzki=plan z 1721) [20] do parceli Roßmarckt Nr. 207=Roßmarckt Nr. 178 [21] oraz od parceli Beÿm Obersten Stadt Keller 181=Roßmarckt Nr. 185 [22] do parceli Beÿm Obersten Stadt Keller Nr 182-183=Roßmarckt Nr. 184-183. [23]

Przypisy

  1. Sz. Bursewicz, Nazwy szczecińskich ulic 1945-2004. Cz.1: Do roku 1956 W: Kronika Szczecina 2003. Nr 22, s. 119-152. Szczecin 2004, s. 27, tamże s. 28, przyp. 49; zob. protokół nr VII z posiedzenia plenarnego MRN w Szczecinie odbytego 23 listopada 1955 roku, AP w Szczecinie, PMRN, teczka 5, s. 227 – 284 i 287.
  2. Sz. Bursewicz, Nazwy szczecińskich ulic 1945-2004... op. cit., s. 28, tamże s. 29, przyp. 50; zob. protokół nr I z posiedzenia plenarnego MRN w Szczecinie odbytego 9 lutego 1956 roku, AP w Szczecinie, PMRN, teczka 6, s.21 – 22.
  3. W przewodniku po Szczecinie zamieszczonym na stronie „Szczeciński serwis samorządowy” prawdopodobnie przez pomyłkę wymieniono zabudowania rzekomo usytuowane przy ulicy Koński Kierat, których prawidłowe położenie znamy z opisu ulicy Szewskiej, cyt.: „Za gmachem urodzin carycy Katarzyny II w prawo biegnie ul. Koński Kierat. W średniowieczu stała tam apteka, obok niej dom żeglarza i prawdopodobnie koński młyn kieratowy (pod nr. 11). Obok (pod nr. 12) w latach 1384-1412 stał dom burmistrza miasta Otto Jageteuffela”. Jest wielce prawdopodobne, że pomyłka ta ma związek z faktem, iż ulica Szewska, położona w kwartale Świętego Ducha, do XV wieku określana była nazwą związaną z młynem, napędzanym końskim kieratem (rosmolenstrate, 1432), i położonym pod numerem 11.
  4. Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Hugo Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von Carl Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926, s. 23, także 49.
  5. T. Kantzow, Pomerania. Kronika pomorska z XVI wieku. Szczecin 2005, s. 183; por. końcowy fragment dolnoniemieckiej wersji „Kroniki Pomorza” T. Kantzowa wg edycji G. Gaebela z 1929 r., rozdz. 9.
  6. 1 talar – 32 szelągi, moneta bita w okresie nowożytnym, srebrna; w czasach Bogusława X, 1 szeląg, co prawda poważnie w międzyczasie zdeprecjonowany (deprecjacja, spadek wartości pieniądza w stosunku do walut zagranicznych), był podstawową jednostką monetarną o wadze 1,32 g srebra o próbie początkowo siedmiołutowej, a w 1500 roku obniżonej do 6 ½ łuta, (łut, mocno zróżnicowany w zależności od lokalnych warunków, wahał się od ok. 12 g do ok. 17 g masy szlachetnego metalu). Por. J. Pieniński, Dzieje pieniądza zachodniopomorskiego. Szczecin 1976, s. 21.
  7. Die älteren Stettiner Straßennamen..., op. cit., s. 49.
  8. C. Fredrich, Die Baugeschichte Stettins unter König Friedrich Wilhelm I. W: BSt NF Bd. XXXI, Stettin 1929, s. 89. W roku 1777 była tu gospoda, której właścicielem był szynkarz Hoppe. W 1784 r. kamienica była własnością kupca Bianconi, a sto lat później należała do kupca Jahnke. O późniejszych losach kamienicy Koński Kierat nr 12 zobacz artykuł Janusza Ławrynowicza z cyklu „Szczecińskie miejsca”. Sztuka w domu wolnomularzy w: Kurier Szczeciński z 11 sierpnia 2006.
  9. Die älteren Stettiner Straßennamen..., op. cit., s. 66.
  10. Regestenbuch der Urkundensammlung der Stadt Stettin 1243 - 1856. Auf Grund des Manuskriptes von Karl Otto Grotefend zum Druck vorbereitet von Dr. Bogdan Frankiewicz und Mag. Jerzy Grzelak, Bd. 1. Szczecin 1996, regest nr 353 z 27 marca 1612, w pkt 7.
  11. Die älteren Stettiner Straßennamen..., op. cit., s. 32.
  12. Tamże, s. 32.
  13. Zob. Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg. Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung. Bd. IV (S-T). Bremen 1878, s. 507 w: Deutsches Rechtswörterbuch Faksimilierte Quellen /zasoby internetowe: DRW: Schiller-Lübben/.
  14. Die älteren Stettiner Straßennamen..., op. cit., s. 32.
  15. H. Hering, Beiträge zur Topographie Stettins in älterer Zeit. W: BSt. AF Bd X 1. Stettin 1844, s. 77 i n., tamże przyp. 1, s. 78, gdzie w treści tego rozporządzenia wspomniano o niebezpieczeństwie, jakie groziło pewnemu cudzoziemcowi „przy /śmierdzącej/ kałuży przed wjazdem na ulicę Bullenstraße” (an dem Putt vor der Bullenstraße).
  16. Według AB do 1856 - Große Domstraße Nr. 790-789, natomiast po 1856 - Nr. 2-3.
  17. Według AB do 1856 - Roßmarktstraße Nr. 785, po 1856 - Nr. 10.
  18. Według AB do 1856 - Bollenstraße Nr. 681, po 1856 - Roßmarktstraße Nr. 5.
  19. Według AB do 1856 - Bollenstraße Nr. 680, po 1856 - Bollenstraße Nr. 6.
  20. Według AB do 1856 - Kleine Domstraße/ Bollenstraße Nr. 764/ Roßmarkt Nr. 764, po 1856 - Kleine Domstraße Nr. 10a/ Roßmarktstraße Nr. 12.
  21. Według AB do 1856 - Roßmarkt 758, po 1856 - Roßmarktstraße Nr. 18.
  22. Według AB do 1856 - Bollenstraße Nr. 695/ Roßmarktstraße Nr. 695, po 1856 - Roßmarktstraße Nr. 2.
  23. Według AB do 1856 - Bollenstraße Nr. 694-693/ Roßmarktstraße Nr. 694-693, po 1856 - Roßmarktstraße Nr. 3-4.


Galeria

Bibliografia

  • Hering H., Beiträge zur Topographie Stettins in älterer Zeit. W: BSt. AF Bd X 1. Stettin 1844.
  • Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg. Schiller-Lübben. Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung. Bd. I-VI. Bremen 1875-1881. W: DRW Quellenverzeichnis Schiller-Lübben.
  • Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Hugo Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von Carl Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926.
  • Fredrich C., Die Baugeschichte Stettins unter König Friedrich Wilhelm I. W: BSt NF Bd. XXXI, Stettin 1929.
  • Pieniński J., Dzieje pieniądza zachodniopomorskiego. Szczecin 1976.
  • Regestenbuch der Urkundensammlung der Stadt Stettin 1243 - 1856. Auf Grund des Manuskriptes von Karl Otto Grotefend zum Druck vorbereitet von Dr. Bogdan Frankiewicz und Mag. Jerzy Grzelak, Bd. 1. – 2. Szczecin 1996.
  • Bursewicz Sz., Nazwy szczecińskich ulic 1945-2004. Cz.1: Do roku 1956 W: Kronika Szczecina 2003. Nr 22, s. 119-152. Szczecin 2004.
  • Kantzow T., Pomerania. Kronika pomorska z XVI wieku. Szczecin 2005.

Linki zewnętrzne



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk