Ulica Kuśnierska

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ulica Kuśnierska
Śródmieście
Ulica Kuśnierska
Ulica Kuśnierska widziana od narożnika Grodzkiej
  Nazwa pełna Kuśnierska
  Nazwa niemiecka Pelzerstraße
  Osiedle Stare Miasto
  Dzielnica Śródmieście
  Długość (m)[i] 257
Zobacz ulicę na:
Mapa Google.
Google Street View.
Interaktywny Plan Miasta Szczecin.


Ulica Kuśnierska (niem. Pelzerstraße), nazwa historyczna „Ulica Kuśnierzy”. Łącząc ulicę Farną z ulicą Panieńską przebiega wzdłuż południowej strony zabudowy wzgórza zamkowego. Zabudowania ulicy Kuśnierskiej nie przetrwały bombardowań alianckich w czasie II wojny światowej. W latach 1970 – 1980 w jej górnej części odbudowano kilka barokowych kamieniczek, a w dolnej, naprzeciw bryły zamku, została zabudowana stylizowanymi domkami, oraz odtworzono stary bruk i rynsztoki.

Historia

Teren na którym położony jest ciąg obecnej ulicy Kuśnierskiej w XIII wieku i XIV wieku wchodził w skład obszaru określanego nazwą „wewnątrz grodu” (in castro, 1306). Źródła historyczne z tego okresu wymieniają tu istnienie kilku ulic przekazanych przez księcia samorządowi miejskiemu. Po podzieleniu obszaru miasta na dzielnice zwane kwartałami górna część obecnej ulicy Kuśnierskiej znalazła się na terenie Kwartału Młyńskiego, i od drugiej połowy XIII w. do XVIII wieku weszła w skład parafii przy kościele Najświętszej Marii Panny. Obszar ten, oprócz części zabudowań po południowej stronie ulicy (przed 1945 rokiem od nr 1 do nr 9), wyłączony został spod jurysdykcji miejskiej i włączony do tzw. wolnej enklawy kościelnej (St. Marien Kirchen Freiheit). Jak wynika z treści ugody, jaką w 1612 roku książę Filip II zawarł z miastem, przed reformacją należały do niej parcele będące jednocześnie własnością utworzonej w międzyczasie z dóbr kościoła Mariackiego Fundacji Mariackiej (Marienstift). Były to zabudowania położone po południowej stronie ulicy Kuśnierskiej, czyli budynek przy Pelzerstraße nr 10 (niegdyś wikarówka kościoła św. Ottona, potem miejsce zamieszkania książęcego marszałka, i ostatecznie książęcego kowala), nr 11 (niegdyś miejsce zamieszkania książęcego organisty) i nr 12, a po północnej stronie zabudowania przy Pelzerstraße nr 24, nr 26, nr 29 (wcześniej brama wjazdowa do budynku przy Große Domstraße), nr 21, nr 30, i nr 31. [1] Natomiast parcele w dolnej części obecnej ulicy Kuśnierskiej w całości wchodziły w skład Kwartału Chyżyńskiego (Kessin). Na początku XV wieku na całej długości ulicy utrwalają się dwie nazwy, jedna związana z rzemieślnikami trudniącymi się produkcją wyrobów z futer (kuśnierze), i druga związana z rzemieślnikami trudniącymi się naprawą wyrobów ze skór (łatacze obuwia).

  • Ulica Grodzka (platea castri)

Według Carla Fredricha w czasach Barnima III na obszarze przyległym do górnej części obecnej ulicy Kuśnierskiej istniało kilka uliczek, z których główną określono nazwą „ulica Grodzka” (platea castri, 1305) lub „ulica przy grodzie” (platea apud castrum, 1311), także borgstrate(1399), borchstrate (1402, 1423) [2] Usytuowana na obszarze placu zamkowego, którego główna zachodnia część, od czasu zburzenia przez księcia Barnima I Dobrego na prośbę mieszczan zabudowań grodu w 1249 roku, została w latach 1249 – 1346 wraz z pozostałymi domami i dworami możnych przekazana na własność samorządu miejskiego. Tu też wykazywany jest jeden z licznych młynów kieratowych usytuowanych na terenie grodu, co wynika z z zapisów o treści: „na terenie grodu w okolicy młyna końskiego” (in castro apud molam equinam, 1306, „przy ulicy Grodzkiej w pobliżu młyna końskiego” (in platea castri apud rosmolen, 1324). Tu też, jak odnotowano - „przy ulicy Grodzkiej obok źródła” (in platea castri iuxta fontem, 1344, a także „na ulicy Grodzkiej w pobliżu słonego źródła” (in platea castri apud salsum puteum, 1374), wypływało źródło solankowe. Według Fredricha nazwa owej ulicy „Grodzkiej”, występującej jeszcze w XV - wiecznych przekazach, np. w wzmiance o mieszczaninie nazwiskiem Claus Tunnebeer zamieszkałym „przy ulicy Grodzkiej” (in der borchstrate, 1402), czy w kolejnej „przy ulicy Grodzkiej naprzeciw kościoła św. Ottona” (in der borchstrate gegen S. Otten kerke ouer), 1423), obejmuje zarówno istniejący do dzisiaj odcinek górnej ulicy Kuśnierskiej, górny odcinek dawnej Wjazdowej (Fuhrstraße), dolny odcinek ulicy Kuśnierskiej, czyli „Górka Szewców Łataczy” (Altböterberg), jak również, związaną z miejscem zamieszkania rodziny Ridder, uliczkę „ridderstrate”, czyli późniejszą Małą Rycerską (Kleine Ritterstraße), a także ulicę o dziwnej nazwie „duneberstrate” (ulica Podpiwek), i „uliczkę małych kowali [czyli ślusarzy]” (parva platea fabrorum, 1345, 1350, smedestrate, 1436), jakie zaginęły podczas ponownej rozbudowy zamku rozpoczętej przez księcia Barnima III Wielkiego po roku 1346. [3] Osobiście uważam, że była to prawdopodobnie ulica przylegająca od południa do kościoła św. Ottona i umożliwiająca wjazd na teren wschodniej części wzgórza zamkowego od strony kościoła Mariackiego, która przy rozszerzeniu obszaru zabudowy zamku, i powstaniu tam wolnej enklawy na terenie przyległym do kolegiaty św. Ottona (Freiheit), została zlikwidowana wraz z innymi istniejących tam uliczkami, o czym wspomniano w dokumencie z 1491 i 1535 roku [4]).

  • Uliczka małych kowali (parva platea fabrorum)

Jedną z tych uliczek mogła być „uliczka małych kowali” (parva platea fabrorum), prowadząca wzdłuż zachodniego muru obronnego zamku [5], i dalej na tyły kościoła św. Ottona do położonej od strony północnej uliczki przymurnej (bi der muren), i być może to do niej odnosi się zapis w dokumencie z 1503 roku, z którego wynika, że na narożniku uliczki usytuowanej na tyłach kościoła św. Ottona położony był dom ślusarza Philipsa. [6] Fredrich na potwierdzenie tej informacji podaje następujący zapis: „na ulicy kowali niedaleko miejsca [zwanego] ulicą szewców łataczy” (in der smedestrate up der oldboterstraten orde, 1436). [7] Świadczą o tym również badania archeologiczne północno–zachodniej części Wzgórza Zamkowego, gdzie stwierdzono liczne ślady warsztatów kowalskich i ich wyrobów, o czym pisze R. Rokosz w publikacji poświęconej zamkowi szczecińskiemu. [8]

  • Ulica Podpiwek (duneberstrate)

Natomiast drugą z nich mogła być uliczka biegnąca równolegle do obecnej ulicy Kuśnierskiej, czyli ulica o dziwnej nazwie „Podpiwek”. Mimo, iż wzmianka o istnieniu tej ulicy pochodzi z ksiąg miejskich (platea tenuipotus, 1325, duneberstrate, 1352), jej dokładnego położenia tak do końca nie ustalono. Prawdopodobnie była to jedna z ulic usytuowana w ciągu obecnej górnej części ulicy Kuśnierskiej, lub równoległa do niej odchodząca od obecnej ulicy Rycerskiej [9]. Po przejściu tego terenu w ręce samorządu miejskiego uległa likwidacji w XV wieku podczas budowy, a raczej rozbudowy zamku książęcego.
Wyrażenie „tenuipotus” jest łacińskim określeniem podpiwka (tenuis – cieńki; potus – napój, trunek, [czyli cieńkusz]) i jego dolno-środkowoniemieckiego odpowiednika „dunneber” (duneber). Tadeusz Białecki, autor hasła w Encyklopedii Szczecina pt. „Ulice Starego Miasta”, podając w/w łacińską nazwę tej ulicy, określa ją jako „ulicę Biedną”. Według C. Fredricha rodzina Podpiwków (Dunneber) w Szczecinie znana była od dawna. [10] Historyk Hugo Lemcke w swojej publikacji o ulicach Szczecina wspomina o Alheydis, córce mieszczanina o nazwisku Dunberi (Alheydis filia Dunberi, 1306) [11]. Poza tym w dokumentach źródłowych wymienieni są Nicolaus Dunneber (1346), oraz Claus Tunnebeer (1402), którego dotyczy zapis mówiący, iż jego posiadłość (Erbe), położona była przy dawnej ulicy Grodzkiej (in der borchstrate, 1402). Być może szczyt tego domu ustawiony był do obecnej ulicy Kuśnierskiej i jego dotyczy kolejny zapis z 1423 roku: „[...] dom Tunebira położony przy ulicy kuśnierzy” (tunebires hus belegen in der peltzerstrate, 1423). Do wymienionych powyżej członków tego rodu dochodzi jeszcze nieznany z imienia donnebyr (1456). Dla przykładu w pobliskim Neubrandenburgu także występowała niegdyś ulica Podpiwek (Dünnebierstraße), późniejsza ulica Ponura (Dümpferstraße). [12]

  • Ulica Kuśnierska (peltzerstrate)

W górnej części obecnej ulicy Kuśnierskiej, na odcinku od obecnej ulicy Farnej (Große Domstraße) do Rycerskiej (Kleine Ritterstraße), na początku XV wieku pojawia się nazwa „ulicy [zamieszkałej przez] kuśnierzy” (peltzerstrate, 1423). Odcinek ten przez pewien czas określano również mianem ulicy „Małej Kuśnierskiej” (lutteke peltzerstrate, 1432, 1437), a także „[ulicą położoną] między warsztatami kuśnierzy” (mangk den peltzern, 1495). Niekiedy przybierała nazwę swojej dolnej części, zwanej do 1856 roku ulicą Szewców Łataczy, co wynika z zapisu z początku XVI w., cyt.: „przy ulicy wielkiej tumskiej do miejsca [zwanego] ulicą szewców łataczy” (in der groten domstrate up deme orde to der oltboterstraten, 1506). Właściwa ulica Kuśnierska przyjęła swą nazwę od rzemieślników, określanych mianem „pelser” lub „pelter” (po łacinie pelleficat es lub or pellifices), przerabiających skóry na kożuchy i futra. Z czasem określenie „pelser” dla wytwórców futer zanikło, gdy kuśnierze jako kożusznicy, ograniczyli się do przerobu skór owczych (PelzverarbeiterKürschner). Lepsze gatunki futer, zwłaszcza różnobarwne (wyrób mieszany), czy pochodzące z syberyjskich wiewiórek (rotwerk), oraz wysoko szacowane szare (popielice), przerabiane były przez tzw. „czerwonych kuśnierzy”, inaczej zwanych „buntmacher” (buntmaker, buntvoderer, buntfordere)”. Wyroby futrzarskie, surowe w imporcie lub przerobione w eksporcie, stanowiły główny przedmiot hanzaetyckiego handlu, dlatego też prawie w żadnym północnoniemieckim mieście nie brakowało kożuszników. [13] Ich kuzyn, kuśnierz, nazywany był również mianem „korse”, lub „korsener”, będącym określeniem wykończonych szub futrzanych, stąd też cech kuśnierzy, w skład którego wchodziły wszystkie wymienione wyżej gałęzie tego rzemiosła, wymieniony został w źródłach z 1479 roku, jako „korswerk”. Jeden z budynków bractwa, Dom Kuśnierzy (peltzerhus, 1450), stał przy obecnej ulicy Tkackiej, w części zwanej wówczas ulicą Rolniczą (Baustraße), drugi, wspomniany w 1495 i 1499 roku, usytuowany był na wysokości Placu Orła Białego w ciągu obecnej ulicy Grodzkiej (Mönchenstraße nr 29-30). O tym drugim budynku czytamy, że usytuowany był, cyt.: [obok siedziby] Jakuba Beringera [usytuowanej] nieopodal miejsca położonego naprzeciw cmentarza kościoła św. Jakuba i starego targowiska śledzi [i] przylegał do [budynku] Michała von Burena, położonego ukośnie do domu [cechu] kuśnierzy i bramy wejściowej tego samego cmentarza [i] do [domu] Grzegorza Blissena” (Jacob Beringer an dem orde iegen S. Jacobs kerkhaue iegem dem olden herincks markede belegen bi michel van Buren dwersoner dem peltzerhuse legen dem dorwege des suluen kerkhoue bi her gregorius blissen, 1495), oraz „koło targu końskiego naprzeciw domu [cechu] kuśnierzy i na tyłach [ulicy ] białych mnichów” (bi dem rossmarkede jegen dem peltzerhuse und achter den witten monnchen, 1514). [14]

  • Ulica Szewców Łataczy (oldeböterstrate)

Dolna, spadzista część obecnej ulicy Kuśnierskiej, początkowo nosiła nazwę „ulicy łataczy starego obuwia” (oldeböterstrate, 1403). Nazwa ta związana jest z zawodem tzw. „oltboter” lub „oltbutern” (altbötern), inaczej zwanych również „[alt]lapper” (łata, łatanina, łatacz) lub „[alt]lepper” (łatacz staroci). Wszystkie te określenia w języku środkowo-dolnoniemieckim są mianem tzw. łataczy staroci, tu łataczy starego obuwia, tworzących jedną z gałęzi rzemiosła wśród właściwych szewców, ściśle oddzieloną od szewców zamieszkujących ulicę Szewską (Schuhstraße) i wyrabiających nowe obuwie [15].

Jak dalece utrzymywały się ostre podziały w obu gałęziach cechu szewców świadczy, na pozór śmieszny przebieg wydarzeń, jaki miał miejsce jesienią 1678 roku w Stralsundzie, gdzie mieszczanie, nie bacząc na trwające od miesięcy oblężenie miasta przez wojska Wielkiego Elektora, i związaną z tym utratę uzyskanej wcześniej sławy wojennej nad wojskami Wallensteina, bezskutecznie oblegającego miasto w 1628 roku, aktywnie włączyli się w spór pomiędzy szewcami łataczami (oltlepper), a pozostałymi szewcami, z których ci ostatni pozazdrościli łataczom nowo przyjętego określania „szewców łataczy” (oldenschomaker), żądając stanowczo, aby łatacze używali wyłącznie nazwy lub bez dodawania zastrzeżonego dla siebie określenia „schomaker”. Rada Miejska w środku zgiełku wojennego, zmuszona była poświęcić tej sprawie wiele posiedzeń, by ostatecznie stwierdzić i postanowić: „[...] nazwa oltlepper ma być zachowana”.

W szczecińskich księgach miejskich pisanych po łacinie nazwy tej ulicy do tej pory nie zdołano ujawnić, mimo, że spotykana była również i w innych miastach, np. w Wismarze (platea antiquorum refectorum), czy Rostocku (platea renovatorum, 1289). W Szczecinie powstała w niejasnych okolicznościach i w dostępnych źródłach wykazywana była jako olderbuterestrate, oldbuterstrate (1432), oldboterstrate (1436) oltböterstrate (1491, 1493), Altbuttergaße (1502), oldböterstrate (1504), oltboter strate (1535). Thomas Kanzow w nawiązaniu do nazwy tej ulicy podaje, że miasto w wyniku układu z księciem Bogusławem X z 5 stycznia 1503 r., zostało zobowiązane do wyburzenia zabudowań mieszczańskich leżących po północnej stronie ulicy Altbuttergaße, gdyż stanowiły przeszkodę w rozbudowie zamku. [16] W XVIII wieku, miarę upływu czasu nazwa ta ulegała dziwacznym przekształceniom, jak np. Alt Beuter – Berg (1709), Alte Peterberg (1721), tj. „Górka Starego Piotra”, czy Altbötterberg (1721), lub Der alte Pötterberg (1801), by ostatecznie pozostać przy nazwie Altböterberg (1811), co można tłumaczyć jako „Górka Szewców Łataczy”. Przykłady te uświadamiają nam, jak w niebywały sposób rozmnożył się w tej nazwie ludowy źródłosłów. Urzędowym potwierdzeniem tej ostatniej wersji była blaszana tabliczka uliczna wywieszona na przyporze łukowej od strony ulicy Panieńskiej, która wisiała tu do września 1843 roku (po lewej stronie ulicy wisiała tablica z nazwą „Altböter Berg”, a po prawej „Alt Peter Berg”). [17] Przypora ta wspomniana jest w tym miejscu już w XVI wieku., cyt.: „do tego miejsca przy ulicy szewców łataczy przy przyporze łukowej” (up deme orde an der oldböter strate an den swickbogen, 1504). Nazwa „ulicy szewców łataczy” została wymieniona w ugodzie książąt z miastem z 23 kwietnia 1535 r., gdzie m.in. wspomniano o „cuchnącym rynsztoku biegnącym w dół ulicy szewców łataczy z kuchni [usytuowanej] na dziedzińcu zamkowym” (gate, de [vam hofe] ut de koken de oltboter strate henafgink, 1535). [18] Po 1856 roku, w ramach porządkowania nazw ulic, ulica Górka Szewców Łataczy została potraktowana jako przedłużenie położonej powyżej niej ulicy Kuśnierskiej, i odtąd do 1945 roku nosiła nazwę ulicy Pelzerstraße.

Według informacji umieszczonej na planie miasta z 1721 roku, do ulicy Szewców Łataczy (tu określonej mianem Alte Peterberg, należały parcele od nr 493 [Altböterstraße 890/ Pelzerstraße 15] do nr 500 [Altböterstraße 883/ Frauenstraße 21].


Według informacji umieszczonej na planie miasta z 1721 roku, do ulicy Kuśnierskiej (Peltzerstrass) należały parcele od nr 455 [651/14] do nr 468 [664/1], oraz od nr 469 [800/31] do nr 476/478 [807/24].

Przypisy

  1. C. Fredrich, Die ehemalige Marienkirche in Stettin und ihr Besitz, T. 1 W: BSt NF Bd. XXI, Stettin 1918, s. 164, ryc. 2.
  2. borch (borg, borch) – gród, grodzisko (strate - ulica); por. Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg. Schiller-Lübben. Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung. Bd. I-VI. Bremen 1875-1881. W: DRW Quellenverzeichnis Schiller-Lübben. Tom I, s. 386.
  3. Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Hugo Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von Carl Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926, s. 27, 34, 38, 39.
  4. Regest nr 212 z 12 stycznia 1491, i regest nr 236 z 23 kwietnia 1535, z którego wynika, że miasto zrzeka się praw do działek po spalonych budynkach usytuowanych przed zamkiem od strony zachodniej i przy kościele św. Ottona, a istniejące tam dwie uliczki pozostają ogólnie dostępne i wchodzą w skład obszaru zwanego „Freiheit”; por. K.O. Grotefend, Regestenbuch der Urkundensammlung der Stadt Stettin 1243 – 1856. Auf Grund des Manuskriptes von Karl Otto Grotefend zum Druck vorbereitet von Dr. Bogdan Frankiewicz und Mag. Jerzy Grzelak, Bd. 1. – 2., Szczecin 1996, s. 153 i n., i 172 i n.
  5. Mur ten powstał w 1. połowie XV wieku i został rozebrany ok. 1434 roku by zamknąć otwarcie placu zamkowego od strony zachodniej. Na jego miejscu powstał budynek o nie znanym przeznaczeniu, natomiast między tym budynkiem i położonym na północ od niego budynkiem z 2. poł. XIV wieku usytuowano bramę wjazdową na plac zamkowy. Zob. E. Cnotliwy, Początki i rozwój średniowiecznej siedziby książęcej w Szczecinie w: Zamek książęcy w Szczecinie [aut.:] E. Cnotliwy, R. Rokosz, K. Kroman [i in.], Szczecin 1992, s. 23 i n.
  6. Zob. regest nr 222 z 5 stycznia 1503 w: Regestenbuch der Urkundensammlung der Stadt Stettin..., op. cit., s. 160 i n.
  7. Die älteren Stettiner Straßennamen... (1926), op. cit., s. 27.
  8. R. Rokosz, Zamkowy kościół Świętego Ottona w świetle badań archeologicznych w: Zamek książęcy w Szczecinie..., op. cit., s. 69 i n., tamże s. 77, przyp. 24.
  9. Zob. T. Białecki., Szczecin na starych widokach (XVI – XX wiek). Stettin auf alten Abbildungen (16. – 20. Jahrhundert). Szczecin 1995, s. 92, ryc. 64, w objaśnieniach do rysunku oznaczona literką „v”.
  10. Die älteren Stettiner Straßennamen..., op. cit. (1926), s. 34.
  11. H. Lemcke, Die älteren Stettiner Straßennamen. Verlag L. Saunier. Stettin 1881, s. 15.
  12. Die älteren Stettiner Straßennamen... (1926), op. cit., s. 34; zob. także M. Wehrmann, Das älteste Stettiner Stadtbuch (1305-1352). Stettin 1921 (nr zapisu 1119 z 21 października 1325 r., s. 110; nr 1852 z 20 lutego 1346 r., s. 173; nr 2655 z 26 marca 1352, s. 240.
  13. Die älteren Stettiner Straßennamen... (1926), op. cit., s. 27.
  14. Tamże, s. 27; wymienione tu określenia „stary targ śledziowy” (olden herincks markede), czy „białych mnichów” (witten monnchen), to nazwy stosowane w tym czasie dla odcinka obecnej ulicy Grodzkiej (Mönchenstraße), usytuowanego na wysokości kościoła św. Jakuba.
  15. Nazwy trzeciej grupy szewców zwanych „pattinenmaker” (producentów drewnianych sabotów, trepów), „pantoffelmacher” (pantoflarze, producentów lekkiego, płaskiego obuwia bez cholewek) lub „korkenmacher” (producentów obuwia korkowego), w nazewnictwie szczecińskich ulic nie spotyka się.
  16. T. Kanzow, Pomerania. Tom 2. Uniwersytet Szczeciński. Szczecin 2005, s. 114.
  17. swiboge, swibboge, swickboge, swichboge (środk.- dln. niem.) – tu półokrągły łuk, tzw. przypora łukowa u wylotu ulicy Kuśnierskiej do Panieńskiej, usytuowana pomiędzy budynkami położonymi na działkach należących do ulicy Panieńskiej (Frauenstraße 20 i 21), została usunięta dopiero w grudniu 1925 roku; zob. Mittelniederdeutsches Wörterbuch..., op. cit., Bd. IV, s. 495. Podobne przypory łukowe zawieszone były m. in. nad ulicą Szewską (Schuhstraße) przy wylocie do Rynku Siennego, w górnej części nie istniejącej obecnie ulicy Szczelinowej (Splittstraße) przy wylocie do ulicy Powroźniczej, nad nie istniejącym obecnie dolnym odcinkiem ulicy Osiek (Hagenstraße) przy jej wylocie do Nabrzeża Portowego (Bollwerk). Szyldy uliczne w Szczecinie umieszczane były dopiero od 1747 roku, zob. Die älteren Stettiner...(1926), op. cit., s. 17, przyp. dolny (**).
  18. T. Kanzow, Pomerania..., op. cit., s. 212-213.


Galeria

Bibliografia

  • Lemcke H., Die älteren Stettiner Straßennamen, Verlag L. Saunier. Stettin 1881.
  • Fredrich C., Die ehemalige Marienkirche in Stettin und ihr Besitz, T. 1 W: BSt NF Bd. XXI, Stettin 1918.
  • Wehrmann M., Das älteste Stettiner Stadtbuch (1305-1352). Stettin 1921.
  • Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Hugo Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von Carl Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926.
  • Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg. Schiller-Lübben. Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung. Bd. I-VI. Bremen 1875-1881.
  • Cnotliwy E., Rokosz R., Kroman K. [i in.], Zamek książęcy w Szczecinie. Szczecin 1992.
  • Białecki T., Szczecin na starych widokach (XVI – XX wiek). Stettin auf alten Abbildungen (16. – 20. Jahrhundert). Szczecin 1995.
  • Encyklopedia Szczecina. T. 2. Red. Tadeusz Białecki. Uniwersytet Szczeciński. Szczecin 2000.
  • Kanzow T., Pomerania. Tom 2. Uniwersytet Szczeciński. Szczecin 2005.

Linki zewnętrzne



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk