Ulica Mariacka

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ulica Mariacka
Śródmieście
Ulica Mariacka
Ulica Mariacka od strony Placu Żołnierza Polskiego
  Nazwa pełna Mariacka
  Inne nazwy Cieszymira
  Nazwa niemiecka Kleine Domstraße
  Osiedle Stare Miasto
  Dzielnica Śródmieście
  Długość (m)[i] 295,4
Zobacz ulicę na:
Mapa Google.
Google Street View.
Interaktywny Plan Miasta Szczecin.
Ulica Mariacka 5.JPG


Ulica Mariacka (niem. Kleine Domstraße), nazwa historyczna „Ulica Mała Tumska”. W roku 1945 została nazwana ulicą Cieszymira. W listopadzie 1955 roku w nawiązaniu do historii tego miejsca, przywrócono jej historyczną nazwę ulicy Mariackiej. [1].

Historia

Nazwa obecnej ulicy Mariackiej, określanej do 1945 roku nazwą ulicy Małej Tumskiej, pochodzi, podobnie jak położonej obok ulicy Wielkiej Tumskiej (Große Domstraße), od średnio-górnoniemieckiego określenia „tuom” i łacińskiego „domus” /kościół/. [2] Związana jest z usytuowanym pomiędzy nimi kościołem kolegiackim, farą Najświętszej Marii Panny (Beatae Mariae, 1263), ufundowaną przez księcia Barnima I w 1263 roku. Do drugiej połowy XVI wieku podzielona była na trzy odcinki, z których każdy w różnych okresach czasu posiadał odmienną nazwę:

  • „ulica przy kościele Mariackim” (bey der St. Marien-Kirche),
  • „ulica mała Tumska” (lutteke domstrate),
  • „stara ulica kotlarzy” (olde grapegeterstrate).

Nazwy „ulicy Małej Tumskiej” na całej jej długości użyto dopiero w połowie XVI wieku, tu cyt.: „ulica Mała Tumska [prowadząca] w kierunku kościoła” (Kleine Thumstraße nach der Kirchen, 1659), Kleine Duhmstraß (1706, 1721). Ostatecznie na początku XIX wieku, po zamknięciu jej północnego wylotu Bramą Anklamską (1725), określanej w późniejszym czasie nazwą Bramy Królewskiej (1806), i uzyskaniu w związku z tym na znaczeniu komunikacyjnym, na całej długości od obecnej ulicy Grodzkiej do Placu Żołnierza otrzymała nazwę Kleine Dohmstraße (1777), i ostatecznie Kleine Domstraße (1829).

Ulica Przy kościele Mariackim

Nazwa północnego odcinka ulicy położonego naprzeciw wejścia na teren dziedzińca kościoła Mariackiego. Po raz pierwszy pojawiła się w księgach miejskich na początku XIV wieku jako „/ulica/ przy farze” (apud summum, 1307). W późniejszym okresie występowały tu nazwy odnoszące się zarówno do budynku świątyni, jak do mieszkających przy niej kanoników. W dokumentach źródłowych zachowały się następujące nazwy, cyt.: „/ulica/ naprzeciw wieży /kościoła/ Najświętszej Marii Panny (in opposito turris S. Marie, 1373), „przy /kościele/ Najświętszej Marii Panny” (apud S. Mariami, 1384), „przy wieży /kościoła/ Najświętszej Marii Panny” (apud turrim S. Mariae, 1386), „przy Błogosławionej Dziewicy /t.j. przy kościele Mariackim/” (apud beatam Virginiam, 1388), „przy farze” (bi dem dome, 1403), „przy kościele naszej Panienki” (bi unser fruwen kerke, 1418), „przy /kościele/ Najświętszej Marii Panny” (bi Sunte Marien, 1418), „naprzeciw wieży /kościoła/ naszej Panienki (jegen unser fruwen torne, 1428), „przed kanonikami /kościoła/ Naszej Ukochanej Panienki” (vor unser lewen frowen kore, 1448). „przy /kościele/ Najświętszej Marii Panny” (bei Marien, 1559), „przy kościele Najświętszej Marii Panny” (bei St. Marien-Kirche, 1586), i jeszcze w roku 1721, ale już do narożnika z obecną ulicą Koński Kierat, „przy kościele Mariackim” (beÿ Marienkirch, 1721).

Według informacji umieszczonej na planie miasta z 1721 roku, zawierającego spis właścicieli poszczególnych parceli, do „ulicy przy kościele Mariackim” należały działki od numeru 159-160 (Kleine Domstraße Nr. 775-776 = 26-25) do nr 167 (Kleine Domstraße Nr. 764 = Roßmarktstraße Nr. 11, oraz od nr 168 (Kleine Domstraße Nr. 764 = Roßmarktstraße Nr. 12 do położonej przy murze miejskim narożnej działki bez numeru (Kleine Domstraße Nr. 774 = Kleine Domstraße Nr. 1. Ta ostatnia, oraz położona obok kolejna działka bez numeru (Königsplatz Nr. 823 = Königsplatz Nr. 5, to parcele położone przy uliczce przymurnej, określanej nazwą „przy murach na tyłach /Dziedzińca Pryncypała /Dziedzińca Biskupiego/” (by der Muren achter der Prinzipalien, 1540). Do czasów reformacji stanowiły podwórze gospodarcze dla budynku (Kleine Domstraße Nr. 3), będącego miejscem zamieszkania na czas pobytu w Szczecinie prepozyta tj. przełożonego kapituły kamieńskiej, i jednocześnie przedstawiciela biskupa (zwanego także Pryncypałem), jednocześnie jednego z kanoników kolegiaty N M P. [3], Oprócz wymienionych tu parceli, przy tym odcinku ulicy Mariackiej usytuowane były w tym czasie: budynek wikarówki kolegiaty (Kleine Domstraße Nr. 4), następnie zabudowania Kolegium Jageteufla (Kleine Domstraße Nr. 5), a także zabudowania Pedagogium Książęcego (Kleine Domstraße Nr. 25-26) oraz dom jednego z kanoników [4].

Ulica Mała Tumska

Pod koniec XV wieku w księgach miejskich dla środkowego odcinka ulicy Mariackiej, tj. od Placu Mariackiego do narożnika z obecną ulicą Koński Kierat, do którego zaliczano w tym czasie również jej wschodni odcinek pomiędzy obecną ulicą Mariacką i Farną, pojawiła się nazwa „ulicy małej tumskiej” (lutteke domstrate). [5] Pierwsza wzmianka o niej wiąże się z budynkiem będącym własnością Bullego (Bullenhof), położonym we wschodniej części Końskiego Kieratu, cyt.: „dom zwany <dworem Bullego> przy ulicy <małej tumskiej>” (hus genometh de bullenhof in der lutteken domstrate, 1498), także „przy ulicy <małej tumskiej> obok <dworu Bullego>” (in der lutteken domstrate bi dem bullenhau, 1500), oraz „narożny budynek na ulicy Wielkiej Tumskiej przy małej ulicy <tumskiej>” (orthus in der gr. Domstrate an der luttken domstrate, 1509). Z nazwą tą spotykamy się również przy wzmiance o tzw. nowej piwnicy miejskiej, cyt.: „nieopodal miejsca /położonego/ naprzeciw nowej piwnicy miejskiej koło miejsca przy <ulicy /zwanej/ mała tumska>” (uppe dem orde tegen dem nigen statkeller uppe dem orde an der lutteken domstrate, 1501). Ostatecznie nazwa „lutteke domstrate” dla tego obszaru zanika w 1587 roku.

Stara Ulica Kotlarska

Ostatni, południowy odcinek ulicy Mariackiej początkowo określany był nazwą „ulicy zamieszkałej przez odlewników kociołków” (platea ollifusorum, 1311, 1351, potem „ulicą kotlarzy” (gropengeterstrate), 1401, 1434, 1465, także grapengeterstrate, 1493, 1520). Jej położenie w Kwartale Młyńskim określają nam zapisy w rejestrze szosowym z 1465 roku [6], a także wcześniejsza wzmianka z początku XV wieku o treści: „na <ulicy odlewników kociołków> naprzeciw dziedzińca szewskiego” (in der gropengeterstrate jegen den schohauveouer, 1434). Wymieniony tu Dziedziniec Szewski (schohauv) usytuowany był na jednej z działek przy obecnej ulicy Mariackiej (Kleine Domstraße Nr. 16) i po raz pierwszy wspomniany został w 1410 roku jako własność Domu Sukienników (wanthuse, 1409) przy Targu Końskim (Roßmarkt). [7] Po tej samej stronie ulicy znajdował się również Dziedziniec Kramarski (Kramerhof, Kleine Domstraße Nr. 13), o którym dowiadujemy się ze wzmianki z końca XV w., cyt.: „na <ulicy kotlarzy> niedaleko dziedzińca kramarskiego” (in der grapengeterstrate jegen dem kramerhaue, 1493). [8] O położeniu „starej” ulicy Kotlarskiej upewnia nas także inna wzmianka związana z tzw. „nową piwnicą miejską”, czyli Główną Piwnicą Miejską, która mieściła się w narożnym budynku przy obecnej ulicy Koński Kierat (Roßmarktstraße Nr. 12), cyt.: „narożny budynek naprzeciw nowej piwnicy miejskiej, /położony/ przy ulicy <kotlarzy> pomiędzy domem Jerzego Lyndekena a domem narad Rady Miejskiej /wcześniej domem zebrań gildy kupieckiej/” (dat orthus jegen den nigen Statkellere in der grapengeterstrate zwischenern Juergen Lyndeken und des rades hus, 1520). [9] Dom zebrań gildy kupieckiej to wspomniany wcześniej Dom Sukienników cechu krojczych sukna, który z czasem stał się domem zebrań rady miejskiej, natomiast wspomniany tu narożny budynek stał na działce Kleine Domstraße Nr. 11, przylegając z jednej strony do parceli Roßmarktstraße Nr. 4, a z drugiej strony do budynku Kleine Domstraße Nr. 12). Te ustalenia upewniają nas w tym, że pod nazwą „ulicy odlewników kociołków”, a także „ulicy kotlarzy”, kryje się obecna ulica Mariacka na odcinku od ulicy Końskiego Kieratu do ulicy Grodzkiej. Z czasem nadano jej nazwę „starej ulicy odlewników kociołków” (olde grapegeterstrate, 1522), dla odróżnienia od późniejszej ulicy Kotlarskiej (Grapengießerstraße), wymienianej na początku XVI wieku w ciągu obecnej ulicy Sołtysiej, po tym, jak odlewnicy wyparli z niej kowali. To spowodowało, iż wcześniejsza nazwa „grapengeterstrate” i „olde grapegeterstrate” dla obecnej ulicy Mariackiej ostatecznie zanika w 1. poł. XVI wieku i pojawia się tu nazwa ulicy Małej Tumskiej (Kleine Domstraße), która z czasem będzie obowiązywała na całej długości pomiędzy obecnym Placem Żołnierza Polskiego a ulicą Grodzką.

Przypisy

  1. Sz. Bursewicz, Nazwy szczecińskich ulic 1945-2004. Cz.1: Do roku 1956 W: Kronika Szczecina 2003. Nr 22, s. 119-152. Szczecin 2004, s. 27, tamże s. 28, przyp. 49.
  2. Tum - dawna nazwa średniowiecznego kościoła katedralnego lub kolegiackiego, pochodzi od średnio-górnoniemieckiego określenia „tuom” i łacińskiego „domus” (kościół); zob. Słownik wyrazów obcych PWN, pod red. Jana Tokarskiego, Warszawa 1980, s. 782.
  3. Prepozyt, tj. przełożony kapituły kamieńskiej, w późniejszym czasie określany mianem "Pryncypał" (niem. Prinzipal), przedstawiciel biskupa kamieńskiego, głowa duchowieństwa szczecińskiego (główny, łac. Principalis); por. H. Hering, Beiträge zur Topographie Stettins in älterer Zeit. W: BSt AF Bd. X. H 1. Stettin 1844, s. 46, tamże przyp. 3.
  4. Fredrich C., Die ehemalige Marienkirche in Stettin und ihr Besitz, T. 2. W: BSt NF Bd. XXIII, Stettin 1920, s. 36, 43-46.
  5. Z najstarszych ksiąg miejskiej wynika, że „ulica mała tumska” (parva platea summi) pojawia się już w 1307 roku; zob. M. Wehrmann, Das älteste Stettiner Stadtbuch (1305-1352). Veröffentlichungen der Historischen Kommission für Pommern. Bd. I, H. 3. Stettin 1921, s. 29, nr zapisu 144, 1307 r.
  6. Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung. Stettin 1926, s. 24; mowa tu o rejestrze podatku miejskiego, zwanego szosem (Stadtschoss Register).
  7. Die älteren Stettiner Straßennamen... op. cit., s. 24.
  8. Tamże, s. 24.
  9. Tamże, s. 49.

Galeria

Bibliografia

  • Hering H., Beiträge zur Topographie Stettins in älterer Zeit. W: BSt AF Bd. X. H 1. Stettin 1844.
  • Fredrich C., Die ehemalige Marienkirche in Stettin und ihr Besitz, T. 2 [w:] BSt NF Bd. XXIII, Stettin 1920.
  • Wehrmann M, Das älteste Stettiner Stadtbuch (1305-1352). Stettin 1921.
  • Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von H. Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926.
  • Das Buch der alten Firmen, der Stadt und des Handelskammersbezirkes Stettins im Jahre 1931. Leipzig [b.d.w.].
  • Bursewicz Sz., Nazwy szczecińskich ulic 1945-2004. Część pierwsza - do roku 1956. W: Kronika Szczecina 2003, s. 119-152. Szczecin 2004.
  • Najstarsze nazwy ulic i inne nazwy miejscowe dawnego Szczecina (25) - na portalu sedina.pl



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk