Ulica Mostowa (Stare Miasto)

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ulica Mostowa
'
Ulica Mostowa
Ulica Mostowa, 1907
  Nazwa pełna ulica nieistniejąca
  Nazwa niemiecka Havening, Splittstraße
  Osiedle
  Dzielnica
Zobacz ulicę na:
[ Mapa Google.]
[ Google Street View.]
Interaktywny Plan Miasta Szczecin.

Geolokalizacja: 53.422973,14.558898

Ulica Splittstraße
S. - Ulica Splittstraße, H. - Ulica Havening, B. – Ulica Kaletnicza, Heu. – Ulica Sienna, L. – Ulica Mostu Długiego, O. – Ulica Wielka Odrzańska, M. - Ulica Pomostu Mniszego, HG. – Ulica Świętego Ducha, R. – Powroźnicza, Sch. – Ulica Sołtysia (dolna część), K. - Ulica Królewska, F. – Targ Piątkowy, st. – studnia na terenie Dziedzińca „Splithof”.

Ulica Mostowa (niem. Splittstraße) nazwa historyczna „Wąska Szczelina”. Nieistniejąca ulica prowadząca w kierunku nabrzeża Odry i Mostu Hanzy, następcy mostu Długiego (Lange Brücke) po 1903 roku. Przyległa do niej zabudowa została w całości zniszczona w wyniku nalotów alianckich drugiej wojny światowej. Po 1945 roku nazwano ją ulicą Mostową w nawiązaniu do istniejącego u jej wylotu mostu. Po przedłużeniu w 1957 roku do mostu Długiego ulicy Wielkiej, obecnej ulicy Kardynała Wyszyńskiego, nazwa i ulica znikły bezpowrotnie z planów miasta. [1]

Historia

Do 1856 roku były to ulica usytuowana na granicy dwóch kwartałów miejskich, Kwartału Świętego Ducha i Kwartału Passawskiego. Istniała w tym miejscu już od wczesnego średniowiecza i była podzielona na dwie części, których nazwy związane były z ich kształtem i położeniem na obszarze miasta. Uliczka położona w jej górnej części nazywana była Splittstraße, co odpowiada polskiemu określeniu „szczelina” i łączyła ulicę Reifschlägerstraße z ulicą Königsstraße. Natomiast uliczka położona w jej dolnej części zwana była ulicą Havening, co odpowiada polskiemu określeniu „Port”. Równie wąska jak jej przedłużenie w górnej częsci, biegła od ulicy Königsstraße w dół do nabrzeża, określanego w miejscu jej wylotu nazwą „Przy Porcie” (An der Haveling).

Górna część ulicy Szczelinowej,
lata 30. XX w.

Szczelinowa

Najstarsza łacińska nazwa tej ulicy - platea splyttafe, 1390), nawiązuje do jej rzeczywistego kształtu bardziej przypominającego wąską szczelinę niż ulicę, stąd jej historyczna nazwa „Wielka Szczelina”. [2] Natomiast Carl Fredrich wysuwa przypuszczenie, że jej nazwa być może związana była z imieniem własnym i daje przykład z księgi miejskiej Stralsundu, w której w 1306 roku wymieniono niejakiego Johannesa Splitafa skazanego z powodu rozbójnictwa morskiego na banicję. [3] Jeszcze w XV wieku, jak wynika to z zachowanych zapisów, nazwa ulicy wiązała się z przyległym do niej podwórzem określanym mianem Dziedzińca Szczelinowego („Splitthof”). Sama nazwa ulicy jako „ulica szczelinowa” pojawia się dopiero na początku XVI wieku (splittstrate, 1504), a także w kolejnych zapisach w dokumentach źródłowych: splytstrate, (1514), Splitstraße (1706), Spliettstraß, (1721), Spliessstraße (1847), i na koniec Splittstraße po 1856 roku. [4]
Pod koniec XIX wieku pomiędzy budynkami Reifschlägerstraße Nr. 3 i Reifschlägerstraße Nr. 4 istniała przypora łukowa, tj. półokrągły łuk zwany swiboge (także swibboge, swickboge, oraz swichboge). [5]

Wylot ulicy Szczelinowej od zachodu, 1886
Zmiany w numeracji ulicy Mostowej w latach 1706-1945

Dziedziniec Szczelinowy

Podwórze zwane „Splitthoff”, według katastru szwedzkiego z 1706 roku położone było od południowej strony środkowej części ulicy Mostowej, pomiędzy istniejącym do początku XX wieku na działce Splittstraße Nr. 9 dawnym spichlerzem a szopą służącą do przechowywania chmielu na parceli Schulzenstraße Nr. 18. Stanowiło wąskie przejście umożliwiające dojście do usytuowanej w głębi podwórza studni zaopatrującej w wodę mieszkańców okolicznych zabudowań. [6] Jak wspomniano powyżej, nazwa tego przejścia do końca XV wieku określała nam górną część ulicy Mostowej. Świadczy o tym wzmianka o rzemieślnikach zwanych konwisarzami (cynownicy), zamieszkujących parcele „przy /narożniku/ ulicy konwisarzy obok miejsca /zwanego/ dziedzińcem Splitthof” (in der kannengeterstrate up dem splitthaven orde, 1434), oraz kolejne zapisy w dokumentach źródłowych: „obok /miejsca zwanego/ dziedzińcem szczeliny” (up dem splittafe, 1401), „/dziedziniec/ szczelinowy” (splittaf, 1476, splitthof, 1559), oraz „na dziedzińcu szczelinowym” (im splitthave, 1499). [7]


Portowa

Ulica Portowa od strony nabrzeża Odry,
ok. 1860 roku

Nazwa historyczna dolnego odcinka ulicy Mostowej, „Ulica Portowa”, nawiązywała do położonego pomiędzy Mostem Długim a wylotem ulicy Mönchenbrückstraße zakola Odry, stanowiącego przed lokacją miasta najstarszy port kolonistów niemieckich (Havening, haveninge, 1476). Stąd też prowadząca doń ulica o nazwie „die Haveling”, zamknięta przebitą w murze miejskim furtą wodną bez nazwy [8], z czasem została określona mianem „[uliczki prowadzącej] do portu” (in der havelinge, 1535, up der Haveling, 1554), a także „przy miejscu [zwanym] portem, przy zagłębieniu wypełnionym wodą [tj. zakolu rzecznym]” (by der hauelingen Orde by deme putte, 1554). Jak podaje Fredrich, raz jeden, w jednej z ksiąg zgonów z roku 1550, tzw. „Verlassungsbücher”, ulica ta pojawia się jako „ranickstrate”, uważa to jednak za pomyłkę pisarską (Königstrasse?). [9] Nazwę „ulica Haveling” usunięto z planów miasta w roku 1856 i na całej jej długości wprowadzono nazwę „Splittstraße”. W tym samym czasie zasypano także teren zatoczki portowej i utworzono plac pod nazwą „Przy Porcie” (An der Haveling, 1858), z czasem podciągnięty pod ciąg nabrzeża Bollwerk. Na początku XX wieku, po wyburzeniu po obu stronach ulicy Portowej stojących tam kamienic, oraz przeniesieniu do jej wylotu w latach 19001903 nowego mostu zwanego Mostem Hanzy, ulicę poszerzono a jej środkiem poprowadzono linię tramwajową łączącą lewobrzeżną część miasta z Łasztownią.

Przypisy

  1. Nazwa ulicy została zlikwidowana dopiero 6 kwietnia 1979, zob. Protokół nr 8 z posiedzenia plenarnego MRN w Szczecinie, bez uzasadnienia w: Sz. Bursewicz, Nazwy szczecińskich ulic. 1945-2004. Cz. 2: 1957-1991. W: Kronika Szczecina. 2004 (Nr 23). Szczecin 2005, s. 23, także przyp. 40.
  2. Tu: „splete”, „splitte”, „splyt” - szczelina, rysa, szpara; zob. Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg. Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung. Bd. IV (S-T). Bremen 1878, s. 334.
  3. Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Hugo Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von Carl Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926, s. 58.
  4. Die älteren Stettiner Straßennamen..., op. cit., s. 58.
  5. Tamże, s. 17, przyp. dolny (**); oprócz wspomnianej tu przypory Fredrich wymienia kolejne przypory łukowe istniejące jeszcze w XIX wieku w dolnej części ulicy Szewskiej i dolnej części ulicy Kuśnierskiej.
  6. Dokładny opis Dziedzińca Szczelinowego i jego otoczenia zawiera kataster szwedzki przetłumaczony przez Dirka Schleinerta; zob. Die schwedische Landesaufnahme von Vorpommern 1692-1709. Karten und Texte. Herausgegeben von der Historischen Kommission für Pommern e. V. und dem Landesarchiv Greifswald in Verbindung mit der Gesellschaft für pommersche Geschichte, Altertumskunde und Kunst e. V. Städte. Bd. 3, Teil 2: Stettin. Passauer Viertel. Verlag Ludwig, Kiel 2005, s. 34, 40-41, tamże szkic, s. 32.
  7. Die älteren Stettiner Straßennamen..., op. cit., s. 24, 58.
  8. M. Wehrmann, Geschichte der Stadt Stettin. Stettin 1911, s. 218 (reprint 1993).
  9. Die älteren Stettiner Straßennamen..., op. cit., s. 43.


Bibliografia

  • Wehrmann M., Geschichte der Stadt Stettin. Stettin 1911.
  • Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Hugo Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von Carl Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926.
  • Bursewicz Sz., Nazwy szczecińskich ulic. 1945-2004. Cz. 2: 1957-1991. W: Kronika Szczecina. 2004 (Nr 23). Szczecin 2005.
  • Die schwedische Landesaufnahme von Vorpommern 1692-1709. Karten und Texte. Herausgegeben von der Historischen Kommission für Pommern e. V. und dem Landesarchiv Greifswald in Verbindung mit der Gesellschaft für pommersche Geschichte, Altertumskunde und Kunst e. V. Städte. Bd. 3, Teil 2: Stettin. Passauer Viertel. Verlag Ludwig, Kiel 2005 /tłum. na niemiecki Dirk Schleinert/.
  • Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg. Schiller-Lübben. Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung. Bd. I-VI. Bremen 1875-1881. W: DRW Quellenverzeichnis Schiller-Lübben.



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk