Ulica Staromłyńska

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ulica Staromłyńska
Śródmieście
Ulica Staromłyńska
Ulica Staromłyńska
  Nazwa pełna Staromłyńska
  Nazwa niemiecka Luisenstraße
  Osiedle Stare Miasto
  Dzielnica Śródmieście
  Długość (m)[i] 337,3
Zobacz ulicę na:
Mapa Google.
Google Street View.
Interaktywny Plan Miasta Szczecin.


Historia ulicy Młyńskiej

Najwcześniejszą informacją o tej ulicy jest wzmianka dotycząca średniowiecznej bramy miejskiej, o czym dowiadujemy się ze źródeł zawartych w Pommersches Urkundenbuch, cyt.: „do murów miejskich zwanych Bramą Młyńską” (usque ad valvam que vocatur molendor, 1268). Jej wygląd poznaliśmy z XVI-wiecznych przekazów. Widoczna na nich brama miejska, typu szczytowego, posiadała dobudowane z czasem przedbramie, składające się z szyi, przerzuconej nad fosą i zakończonej jednokondygnacyjnym barbakanem (1563), zbudowanym na rzucie półkola na wale ziemnym i zaopatrzonym w okrągłe strzelnice. Szyję stanowił mur, niższy od muru miejskiego, zagłębiony w fosie miejskiej. Za barbakanem nad kolejną fosą usytuowany był most i droga, prowadzająca przez bramę przednią na pola miejskie i dalej do pobliskich wsi Niemierzyn, Grabowo i Drzetowo.

Zburzoną w latach 1726-1727 Bramę Młyńską zastąpiła brama, powstała w latach 1725 – 1728 u wylotu obecnej ulicy Mariackiej, o której król Fryderyk Wilhelm I w dniu 25.09.1725 powiedział: „Brama Młyńska ma nazywać się Bramą Anklamską ("Das Mühlenthor soll Anklamer Thor heißen”). Ostatecznie w 1806 roku otrzymała nazwę Bramy Królewskiej (Königstor). C. Fredrich (1926, 67) podaje, że fundamenty przedbramia Bramy Młyńskiej zostały odkryte od strony obecnej ulicy Małopolskiej (Augustastraße), gdy pod koniec XIX wieku wybudowano tam ciąg kamienic czynszowych. Jeszcze pod koniec lat 20-tych XX wieku o miejscu położenia Bramy Młyńskiej świadczył istniejący tu zadrzewiony plac po dawnym ogrodzie Generalnej Komendantury, założonym w roku 1815.

Przed Bramą Młyńską, pomiędzy głównym zespołem bramnym a przedbramiem, od najdawniejszych czasów położone były zabudowania rolnicze (ackerhoue, 1589), określane jako „[położone] przed Bramą Młyńską” (buten dem mölendore). Omawiając widok Szczecina i okolicy od zachodu Kote/Rollosa z roku 1625, E. Gwiazdowska (Widoki Szczecina…, 2001, 90) wymienia położoną od strony kościoła św. Piotra i Pawła, pomiędzy bramą a ogrodami książęcymi, nieznaną wg niej kaplicę. Opierając się na ustaleniach C. Fredricha (1926, 41, 82) uważam, że jest to budynek określony przez niego „Domem Ubogich” (elendshus, 1497), a także nazwą „Betania”. Po przeciwnej stronie, między zewnętrzną a wewnętrzną Bramą Młyńską, Fredrich sytuuje budynek szpitala dla chorych na dżumę (Pesthaus). O tym ostatnim nadmienia, (Baugeschichte…, 1929, 83), że gdy w latach 1725-26 wybudowano za kościołem św. Piotra i Pawła lazaret dla potrzeb wojska, zburzono stary lazaret, usytuowany pomiędzy oboma bramami Młyńskimi, po ich lewej stronie.

L.W. Brüggemann (Ausführliche Beschreibung…, 1779, 126), wspomina o trzech domach, tzw. Klinghäuser, posadowionych przy bramach miejskich. W domach tych mieszkali wartownicy, pobierający opłaty za otwarcie bramy chcącym wejść do miasta w czasie od zachodu słońca do 10 rano. Opłaty te szły na rzecz Kasy Ubogich (powstałej w 1535 roku). Pod koniec XVIII w. mieściły się w nich mieszkania dla pisarzy bramnych. Klingerhaus usytuowany przy Bramie Młyńskiej (nr 831), stał w zabudowaniach pomiędzy bramą główną a przedbramiem. Został rozebrany w 1834 roku. Wszystkie wymienione wyżej zabudowania, jeszcze na początku XVIII wieku, określano ogólną nazwą „Pod Bramą Młyńską” (Unterm Mühlenthor, 1711).

Nazwa i zasięg

Położenie Bramy Młyńskiej i jej otoczenia na współczesnym planie miasta
1. – Zespół bramny średniowiecznej Bramy Młyńskiej, - A – brama główna, - B – szyja, - C – barbakan, - D – brama przednia, 2. – Brama Królewska, 3. – Fosa miejska, 4. – Wał miejski.

Nazwa „ulicy Młyńskiej” pojawia się już na początku XIV wieku (platea molarum, 1305). Najstarsza księga miejska wymienia ją wielokrotnie: platea molendini (1312, 1323), platea molendinorum (1324) i molenstrate (1397). H. Lemcke (1881, 24) oraz Fredrich (1926, 46) wiążą jej nazwę z młynami usytuowanymi wzdłuż strumienia Osówka (Klingende Beke, co można przetłumaczyć jako „Szemrzący Potok”), do których wiodła droga spod Bramy Młyńskiej. Istnieje jednak wersja, powtarzana w większości opracowań, według której nazwa ulicy pochodzi od istniejących przy niej młynów kieratowych. Autorzy tej wersji mieli na myśli średniowieczny młyn poruszany siłą konną, będący własnością księcia, tzw. koński młyn (Rossmühle), usytuowany na terenie działki nr 9 (Mühlenstraße Nr. 9 [141/734]). Jak pisze Fredrich (1929, 89), przebudowany w 1725 roku, budynek młyna otrzymał nowy dach i szczyt, pierwotne gotyckie łuki zamurowano, a nowe otwory okienne przebito pomiędzy pozostającymi na dawnym miejscu drzwiami wejściowymi.

Fasada budynku otrzymała wystrój zgodny ze duchem epoki (pozostały z niego fragmenty muru na ścianie szczytowej położonego obok budynku byłego hotelu „Preussenhof” (1784, Mühlenstraße 10/12 [b.n./733-731]), natomiast urządzenie wnętrza młyna pozostało bez zmian. W roku 1741 określany był nazwą „szczecińskiego domu urzędowego” (das Stettinische Amtshaus). Był wówczas własnością radcy wojenno-skarbowego Zimmermanna. Na wspomnianej wyżej działce nr 10 usytuowana była kolejna średniowieczna budowla, książęcy browar, który zawalił się w roku 1609, a następnie został przebudowany w czasach szwedzkich na królewską mennicę. Mennica zrujnowana w czasie oblężenia przez wojska rosyjskie w 1714, została uznana w 1720 r. za grożącą zawaleniem. Została rozebrana po zawaleniu się ściany szczytowej w listopadzie 1721 roku, a na jej miejscu już w 1726 wybudowano budynek mieszkalny. Położony na pobliskim Targu Końskim, na tzw. starym dziedzińcu miejskim (Ratsmühlenhof, Rossmarkt Nr. 6–7 [b.n./718b-718]) kolejny młyn kieratowy, wybudowany został dopiero w II poł. XVII wieku. Autor hasła opowiada się za wersją, według której nazwa tej ulicy wiąże się z dawnymi młynami wodnymi z dorzecza strumienia Osówki. Skądinąd wiadomo, że młyny kieratowe w Szczecinie na początku XIV wieku położone były przy nieistniejącej obecnie ulicy Schuhstraße, określanej wówczas mianem „ulicy młyna końskiego” (platea molae equinae, 1306.

Budynek przy Mühlen- (Luisenstraße Nr. 9) i jego wygląd po kolejnych przebudowach:
1. - Średniowieczny młyn kieratowy (przed 1725), 2. - Młyn kieratowy po przebudowie, 1725., 3. Budynek mieszkalny („das Stettinische Amtshaus” (1741), 4. Składnica hurtowa szkła i porcelany (zał. w 1834, tu widok z 1907).

Według informacji umieszczonej na planie miasta z 1721 roku, zawierającej spis właścicieli poszczególnych działek, do obszaru ulicy Mühlenstrass należały parcele od nr 131 [1/742] do 155 [745/26], oraz budynki przy murach miejskich, nr 156 [Luisenstraße 744-743–Königsplatz 825/3], nr 157 [Königsplatz 824/4] i nr 158 [Königsplatz 823/5]. W wyniku intensywnego bombardowania artylerii wojsk oblegających Szczecin w roku 1714, plan z 1721 r. wykazuje na niej liczne puste, nienumerowane place. Były to parcele między nr 141 a 142 (tu powstał w 1784 r. „Preusenhof” [733-731]), oraz narożna parcela przy ulicy Kleine Wolweberstraße (późniejszy dom Velthusena-Wolkenhauera (Mühlenstrass Nr. 13 [730]), a po przeciwnej stronie plac między nr 152 a 153 [749/22], oraz plac między nr 153 a 154 [747/24] i nr 156 (późniejszy budynek Landeshaus-u [Luisenstraße 744-743–Königsplatz 825/3].

W roku 1806 ulica Młyńska otrzymała miano „Luisenstraße”, na cześć królowej pruskiej Luizy, której wizytę szczególnie zapamiętali mieszkańcy Szczecina, natomiast po roku 1945 nadano jej nazwę ulicy Janisławy. W 1956 roku ulica powraca do starego średniowiecznego miana, tym razem pod nazwą ulicy Staromłyńskiej.

Galeria

Bibliografia



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk