Ulica Tkacka

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ulica Tkacka
Śródmieście
Ulica Tkacka
Widok ulicy Tkackiej w stronę Placu Żołnierza
  Nazwa pełna Tkacka
  Inne nazwy Księcia Przemysława
  Nazwa niemiecka Große Wollweberstraße
  Osiedle Stare Miasto
  Dzielnica Śródmieście
  Długość (m)[i] 414,2
Zobacz ulicę na:
Mapa Google.
Google Street View.
Interaktywny Plan Miasta Szczecin.


Ulica Rolnicza (Baustraße), obecna Tkacka

Pojawiająca się w najstarszych przekazach nazwa „ulicy rolników” (platea colonorum, 1306) wskazuje nam na obecność w Szczecinie właścicieli drobnych włók ziemi, tzw. obywateli ziemskich, czyli rolników (buwman). Ich obecność na terenie miasta wiąże się z istniejącym tu przed lokacją osiedlem chłopskich kolonistów, najstarszą częścią, powstałego w późniejszym czasie, Kwartału Passawskiego (Passauer – Viertel). Wzdłuż palisady chroniącej to osiedle, stanowiącej zachodnią i północną granicę kwartału, usytuowana była droga, prowadząca w kierunku targowiska forum novum (1306), zwanego później Targiem Końskim. Można nią było również wyjechać na pobliskie pola miejskie przez tzw. „bramę polną”, czyli przyszłą Bramę Passawską. Działki rolne istniały także przy pozostałych ulicach tego obszaru, przede wszystkim wzdłuż ulicy Breite Straße i równoległej do niej górnej części Rosengarten. Wiejski charakter osiedla podkreślała ich szerokość służąca ruchowi wozów konnych. Świadczy o tym również wielkość kwartałów mieszkalnych, jak również nazwa ulicy - buwstrate (Baustraße), a także kształt parcel i zagród, które sięgały przez cały kwartał mieszkalny do sąsiednich ulic. Obywatele ziemscy miasta Szczecina tworzyli osobny cech, któremu jeszcze w 1618 roku Rada Miejska odnawiała przywileje. Zebrane na polach plony przechowywali w stodołach położonych najczęściej poza obrębem miasta, a także na Łasztowni. We wczesnym średniowieczu nazwa ulicy Rolniczej obejmowała południową część obecnej ulicy Tkackiej i zachodnią część ulicy Grodzkiej, tj. na odcinku od ulicy Podgórnej do skrzyżowania z ulicą Grodzką i dalej Grodzką do placu Orła Białego. W pewnym okresie czasu obejmowała również kolejny odcinek ulicy Tkackiej osiągając narożnik obecnej ulicy Łaziebnej.
Nazwa tej ulicy pojawia się w pisanych po łacinie księgach miejskich dość wcześnie (platea colonorum, 1306), plateae colonorum (1310), agricolarum (1307). Mimo, że w języku niemieckim dla określenia zawodu rolnika używano wyrażenia „Baumann”, „Ackerbauer”, czy „Bauer”, niemieckojęzyczne formy nazwy tej ulicy, podobnie jak w określeniu jego posiadłości - „Bauhof”, pojawiają się w skróconej formie, czego przykładem są zapisy z początku XVI wieku, cyt.: „górna część ulicy rolników” (1539), „ulica rolników” (1552). W drugiej połowie XVI wieku jej południowy odcinek, przylegający do Bramy Passawskiej, określano nazwą „Biedne Budy” (armen buden, 1586, 1599), prawdopodobnie od położonych tu niewielkich budynków mieszkalnych, usytuowanych na małych działkach i zamieszkałych przez biedaków pozbawionych środków do życia. Nazwa ta zanikła, gdy miasto „<budy biedaków> sprzedało niemieckim dla określenia zawodu rolnika używano wyrażenia „Baumann”, „Ackerbauer”, czy „Bauer”, niemieckojęzyczne formy nazwy tej ulicy, podobnie jak w określeniu jego posiadłości - „Bauhof”, pojawiają się w skróconej formie, czego przykładem są zapisy z początku XVI wieku, cyt.: „górna część ulicy rolników” (1539), „ulica rolników” (1552). W drugiej połowie XVI wieku jej południowy odcinek, przylegający do Bramy Passawskiej, określano nazwą „Biedne Budy” (armen buden, 1586, 1599), prawdopodobnie od położonych tu niewielkich budynków mieszkalnych, usytuowanych na małych działkach i zamieszkałych przez biedaków pozbawionych środków do życia. Nazwa ta zanikła, gdy miasto „<budy biedaków> sprzedało księciu” (1599). Pod koniec XVI wieku nazwa „ulicy rolników” zanikła całkowicie, czego potwierdzeniem jest umieszczenie na całej długości obecnej ulicy Tkackiej nazwy „ulicy tkaczy wełny” (Wullweberstraß, 1590). Potwierdzają to zapisy na widokach miasta od zachodu Brauna/Hogenberga z 1590 (1594) oraz Kote/Rollosa z 1625 roku.
Na początku XVIII wieku, po zajęciu Szczecina przez władze pruskie, wraca ponownie nazwa ulicy Rolniczej, z tym, że południowy odcinek tej ulicy, położony pomiędzy obecną ulicą Podgórną (Am Regenberg, 1721) a obecną ulicą Kard. Wyszyńskiego (Breite Straße), otrzymuje nazwę ulicy Krowiej (Kuhstraße, 1737), a północny, położony między obecną ulicą Kard. Wyszyńskiego i Łaziebną, nazwę ulicy Rolniczej (Baustraße, 1721). Przez pewien czas, wg Fredricha (1926, 48), odcinek przy narożniku z ulicą Mönchenstraße określano nazwą „Weisse Schwanstraße” (1777). Miało to mieć związek z istniejącą tu podobno gospodą pod szyldem „Biały Łabędź” (Der Weiße Schwan) [Baustrass 79=Grosse Wollweber Straße 549=Grosse Wollweberstraße Nr. 29]. Do tego budynku przeniesiono w 1839 roku z ulicy Große Domstraße Nr. 18 siedzibę Loży Masońskiej „Pod Trzema Cyrklami” (Loge zu den drey goldenen Zirkeln). Co ciekawe, kataster szwedzki z 1706 roku w opisie zabudowy Kwartału Passawskiego pod numerem 224. wymienia garkuchnię „Der Weiße Schwan” Friedricha Schela w głębi ulicy Mönchenstraße [Münchenstraße 227=Mönchenstraße 464=13]. Na jej podwórzu stały budynki gospodarcze oraz stajnia na 30-40 koni. Jak wynika ze szkiców w katastrze szwedzkim z 1706 do ulicy „Baustraße” zostały zaliczone działki w Kwartale Passawskim o numeracji 209 do 201, 214 do 210, 175 do 172, 242 do 239, oraz w Kwartale Młyńskim od nr 293 do 300 i od 282 do 283. Natomiast wg planu miasta z 1721 roku do ulicy Baustraße należały działki od nr 71 do nr 83, i od nr 86 do nr 97 po stronie zachodniej ulicy, oraz nr 84-85 po wschodniej stronie ulicy. Kilku parcelom na planie z 1721 nie nadano numeracji, gdyż ich zabudowa uległa zniszczeniu w wyniku ostrzeliwania miasta przez artylerię wojsk pruskich i ich sprzymierzeńców. Obie nazwy, Kuhstraße oraz Baustraße, obowiązywały do 1856 roku. Od 1857 roku cały ciąg w/w ulic w ramach akcji porządkowania nazw ulic nazwano mianem ulicy Wielkiej Tkackiej (Große Wollweberstraße).

Widok ulicy Tkackiej od strony Placu Żołnierza

Ulica Wielka Tkacka (Große Wollweberstraße), obecna Tkacka

Średniowieczny wymiar ulicy Wielkiej Tkackiej w istocie ograniczał się do odcinka usytuowanego pomiędzy obecnym placem Żołnierza Polskiego (Königsplatz) a obecną ulicą Łaziebną (Kleine Wollweberstraße). Pierwsze wzmianki o tej ulicy świadczą wyraźnie o charakterze zatrudnienia ich pierwszych mieszkańców. Są to nazwy w języku łacińskim związane z tkactwem: „ulica sukienników” (platea lanificum, 1306), „sukienników” (pannificum, 1306), „tkaczy wełny” (lanaetextorum, 1307), „tkacka” (textorum, 1307), „ulica sukienników” (platea pannificum, 1351). Na początku XVI wieku pojawia się nazwa w języku niemieckim „ulica tkaczy wyrobów wełnianych” (wullenwewerstrate, 1509).
Położony przy styku ulicy Wielkiej Tkackiej i Rolniczej plac, usytuowany naprzeciw ulicy Małej Tkackiej, na terenie działek należących w późniejszym czasie do ulicy Rolniczej (Baustraße Nr. 91-92 [Grosse Wollweberstraße 559-560/19-18], określano nazwą „Pletze”. Jak wynika z ustaleń C. Fredricha (1926, 29), był to plac, na którym prawdopodobnie stał budynek cechu tkaczy lub sama tkalnia, tu także sukiennicy wydawali i przyjmowali od tkaczy towar w postaci wełny i sztuk zgrzebnego płótna, a także przyjmowali ich do pracy. Wg innych źródeł w miarę potrzeby nazwą „Pletze” określano miejsce przed budynkiem publicznym, gdzie omawiano sprawy aprowizacji lub zatrudnienia rzemieślników, przede wszystkim tkaczy, jak również urządzano tam dla nich giełdę pracy. To samo znaczenie wyraża starofrancuski wyraz „place”. O placu tym w dokumentach źródłowych zachowały się następujące zapisy: „nieopodal miejsca [zwanego] placem” (up der pletzen orde, 1454); „tkalnia [lub budynek gildii kupieckiej]” (Pletze, około 1460); „narożny budynek przy [tzw.] placu i zabudowań Hansa Platena do innego miejsca za nim w kierunku wież [umocnień miejskich] położonych [przy] ulicy sukienników” (dat orthus an der pletze und hans platen huss up deme anderen orde na der wullenwewerstrate tarne belegen, 1509); „na placu” (in der plethe, 1540); na placu na przy ulicy rolników (in der bustrate an der pletze, 1552); „na ulicy Wielkiej Tkackiej do miejsca [zwanego] placem [usytuowanego] naprzeciw ulicy Małej Tkackiej” (in der grote wulwewerstrate uppe dem orde an der pletze jegen der kleinem wulwewerstraten, 1564); „baszta łupinowa (10. baszta, licząc od Bramy Młyńskiej) naprzeciw [miejsca zwanego] placem” (das wiekhaus jegen der Pletzen, 1564).
Nie wszystkie zapisy źródłowe pasują do powyższych ustaleń, mianowicie w 1437 roku natrafiamy na notatkę o treści: „przed Bramą Passawską przy ulicy, którą zamieniono na Plac” (vor dem passoweschen dore an der strate dede hyd de pletze, 1437). Co do tej ulicy miano zapewne na myśli ulicę rolników, ale skoro w 1592 roku, w księdze szosowej pod nagłówkiem „Passower Tor” zanotowano pod dolnym marginesem: „zamieszkali na Placu” (in der Plez wonet…, 1592), i tu następują dwa nazwiska, to trzeba stanowczo stwierdzić, że takich zapisów dokonywano przypadkowo i nie zawsze w odpowiednim miejscu. Jeden z budynków usytuowany przy ulicy Wielkiej Tkackiej określany był w połowie XIV w. dość zagadkową nazwą „mesterie” (majstrówka). Był to prawdopodobnie budynek, w którym powierzchniowo spilśniano tkaniny, zwykle zgrzebne, o czym świadczy następujący zapis: „dom [położony] przy ulicy sukienników zwany mesterie” (hereditas in platea pannificum dicta eyne mesterie, 1351). Niestety dostępne źródła nie podają dokładnego usytuowania tego budynku. Wg Fredricha (1926, 29) w Greifswaldzie podobną nazwą (mesterie) określano tzw. „Walkerhaus”, czyli jest tu mowa o tzw. foluszu (walkhus), gdzieniegdzie określanym także mianem młyna foluszniczego (walkemole).
Również w Anklam wspomniane są dwa zabudowania o nazwie „mesterien”, a obie tamtejsze ulice Tkackie po 1482 roku nosiły nazwę ulicy Wielkiej Tkackiej i Wąskiej Tkackiej (obecnie Wollweberstraße). Gildia sukienników posiadała tu także łaźnię określaną mianem „nowej łaźni tkaczy wełny” (nova stupa lanetextorum, 1311), a także „[łaźnią] bractwa tkaczy wełny” (fraternitatis lanificum, 1325). Jej dokładne miejsce położenia nie jest znane. Ze źródeł wiemy, że w ciągu obecnej ulicy Tkackiej wspomniana jest także łaźnia „na narożniku ulicy rolników skierowana ku murom” (stupa in angulo plateae colonorum versus murum, 1310). Nie jest pewne, czy jest to ta sama łaźnia. Z kolei pod koniec XVI wieku północny odcinek ulicy Tkackiej określany był mianem „łaźni /będącej własnością/ kościoła Mariackiego” (bei der badstuben der Marienkirche, 1588). Według H. Lemcke i C. Fredricha nazwa wiązała się z usytuowaną w północnej części dawnej ulicy Baustraße łaźni Fundacji Mariackiej. Ale obydwaj się mylą, dzisiaj wiemy z katastru szwedzkiego, że łaźnia ta mieściła się na narożniku ulicy Tkackiej i Placu Żołnierza Polskiego. [1]
Według informacji umieszczonej na planie miasta z 1721 roku, do obszaru ulicy Wielkiej Tkackiej należały działki od nr 98 [562=16] do nr 113 [577=1] po zachodniej stronie tej ulicy, oraz od nr 114-115 [Königsplatz 826=2] do nr 122 [591=56] po wschodniej stronie. Niestety numeracja na tym planie jest niepełna, gdyż większa część zabudowań uległa zniszczeniu w wyniku ostrzeliwania miasta przez sprzymierzone z Prusami wojska w sierpniu 1713 roku. Wiedzę o stanie zabudowy tej ulicy uzupełniają nam szkice do katastru szwedzkiego z 1706 roku [2]. Po 1945 roku ulica Wielka Tkacka przez krótki okres czasu zwana była ulicą Księcia Przemysława, a od 1955 r.wróciła do historycznej nazwy ulicy Tkackiej.

Przypisy

  1. H. Lemcke oraz C. Fredrich sytuują ją w różnych miejscach, Lemcke pod numerem 54 (Wielka Tkacka 54), Fredrich pod nr 28 (Wielka Tkacka 28). Wydaje się jednak, że łaźnia spod numeru 28 jest łaźnią, będącą własnością cechu tkaczy (nova stupa lanetextorum, 1311); por. H. Lemcke, Die älteren Stettiner Straßennamen, Stettin 1881, s. 38 i C. Fredrich, Die älteren Stettiner Straßennamen in Rahmen der älteren Stadtentwicklung, Stettin 1926, s. 51.
  2. Landesarchiv Greifswald, Rep. 6a, Bd. 68 (Rząd domów Bh w Kwartale Młyńskim w Szczecinie, szkic, s. 589; Rząd domów Bh w Kwartale Młyńskim w Szczecinie, szkic, s. 665.


Bibliografia

Galeria



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk