Urny twarzowe z Pomorza

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Skocz do: nawigacja, szukaj
Urny twarzowe
Urny twarzowe
Urny twarzowe kultury pomorskiej.
Lokalizacja Muzeum Narodowe w Szczecinie
Data powstania Okres halsztacki D do środkowego okresu przedrzymskiego (ok. 650–250 lat przed Chr.)
Materiał glina


Urny twarzowe – pojęcie z zakresu archeologii, odnoszące się do specyficznej kategorii znalezisk – obrzędowych naczyń glinianych o cechach antropomorficznych. Pojemniki te, charakterystyczne dla kultury pomorskiej, przeznaczone były na skremowane (spalone) szczątki ludzkie. Tak zabezpieczone prochy zmarłych umieszczano następnie w specjalnie skonstruowanych grobach skrzyniowych.

Wśród pomorskich instytucji muzealnych urny twarzowe znajdują się obecnie m.in. w zbiorach Muzeum Archeologicznego w Gdańsku, Muzeum w Lęborku, Muzeum w Koszalinie oraz Muzeum Narodowym w Szczecinie.

Opis

Urny (popielnice) twarzowe w swojej klasycznej postaci zaopatrzone są w schematyczne przedstawienia ludzkiej twarzy, symbolizującej zmarłego. Na naczyniu modelowano nos, uszy, brwi, zaznaczano także oczy i usta. Integralną część urny stanowi pokrywa w formie stylizowanego nakrycia głowy (czapeczki, kapelusza). Obydwa te człony były ozdabiane w technice rycia i nakłuwania oraz dodatkowo inkrustowania białą masą. Brzuśce popielnic twarzowych pokrywano scenami narracyjnymi odnoszącymi się np. do polowań czy transportu, na których widać zwierzęta, postaci z bronią, jeźdźców na koniach lub zaprzęgi. Przedstawiano na nich także wyobrażenia różnych przedmiotów: grzebieni, ozdób (np. szpil, naszyjników, zapinek) czy też broni (tarcz, oszczepów).

Motywy figuralne łączone były często z ornamentyką geometryczną, która stanowiła podstawę zdobienia pokryw. Dodatkowo na popielnice nakładano biżuterię. Najczęściej były to kolczyki – kółka druciane z paciorkami szklanymi, bursztynowymi lub zawieszkami brązowymi na łańcuszkach, a także naszyjniki w formie pojedynczych obręczy lub okazałych napierśników z brązu. Najbardziej realistyczne ujęcia twarzy pochodzą z okresu halsztackiego D (ok. 650–450 lat przed Chr.), w kolejnych stuleciach są one coraz mniej wyraziste, a w końcu ulegają dużemu uproszczeniu lub całkowitemu zanikowi w IV w. przed Chr.

Pochodzenie i chronologia

Urny twarzowe, podobnie jak domkowe, stanowią swoisty element kultury pomorskiej, nie mający odpowiedników w poprzedzającej ją kulturze łużyckiej. Szacuje się, że z obszaru Pomorza znanych jest blisko 2200 urn tego typu, odkrytych na ok. 500 stanowiskach archeologicznych. W literaturze naukowej istnieją zróżnicowane poglądy na temat genezy „pomorskich” popielnic twarzowych. Jeden z nich głosi, że powstały pod wpływem impulsów docierających z ziem etruskich za pośrednictwem obszarów środkowoniemieckich, podobnie jak to miało miejsce w przypadku wspomnianych urn domkowych.

Drugi pogląd, mniej rozpowszechniony, bierze pod uwagę miejscową genezę popielnic twarzowych, które miałyby się rozwinąć na podłożu „łużycko - pomorskiej” symboliki oczkowej – odniesienie do umieszczanych, w okresie halsztackim C, na popielnicach i pokrywach dwóch otworów symbolizujących oczy oraz do podobnego motywu stosowanego w kulturze łużyckiej na ozdobnych talerzach i misach już w V okresie epoki brązu na Pomorzu Zachodnim.

Urny twarzowe kultury pomorskiej, (ok. 650–250 lat przed Chr.), Muzeum Narodowe w Szczecinie.

Natomiast co do genezy samej kultury pomorskiej wiadomo, że jej wyodrębnienie nastąpiło w drugiej połowie okresu halsztackiego C (lata ok. 800–650 przed Chr.) na bazie przekształceń zachodzących w obrębie grupy kaszubskiej kultury łużyckiej. Jej kolebkę stanowi wschodnia i środkowej część Pomorza, tzn. obszar między Parsętą i Drawą, Wisłą, Notecią i Bałtykiem na północy. W ciągu okresu halsztackiego D kultura pomorska objęła swym zasięgiem nowe tereny: na zachodzie doszła do Regi i Iny, osiągnęła prawobrzeże Dolnego Powiśla, Wielkopolskę, Kujawy, ziemię chełmińską, północne tereny Dolnego Śląska, Mazowsze i Podlasie po widły dolnego Bugu i Wisły. We wczesnym i środkowym okresie lateńskim (lata ok. 450–250 przed Chr.) rozprzestrzeniła się wzdłuż obydwu rzek nieco dalej na południe, ekspandując następnie na obszar Polesia, Wołynia i Podola.

Najbardziej wyrazisty rys kultury pomorskiej odnosi się w materiale archeologicznym oczywiście do obrządku pogrzebowego. Z jego wnikliwej analizy wynika, że ówczesne społeczności zakładały przeważnie płaskie cmentarzyska ciałopalne z dwoma podstawowymi typami grobów, mianowicie skrzyniowymi i podkloszowymi (popielnica przykryta bardzo dużym naczyniem glinianym – tzw. kloszem). Groby skrzyniowe, charakterystyczne głównie dla Pomorza Wschodniego budowano zazwyczaj z dużych płyt kamiennych, niekiedy obwarowywanych otoczakami. W ich wnętrzach umieszczano kilka lub kilkanaście popielnic (maksymalnie 30 sztuk) z przepalonymi kośćmi ludzkimi, a także inne naczynia gliniane, tzw. przystawki. Przedmioty metalowe: z brązu i żelaza wkładane były stosunkowo rzadko.

Bibliografia

  • Gediga Bogusław, Sztuka ludności kultury pomorskiej a sztuka ludności kultury łużyckiej, [w:] Problemy kultury pomorskiej, red. Tadeusz Malinowski, Słupsk 1979, s. 71–94.
  • Kneisel Jutta, Anthropomorphe Gefäβe in Nord- und Mitteleuropa wahrend Bronze- und Eisenzeit, Studien zu den Gesichtsurnen – Kontaktzonen, Chronologie und sozialer Kontext, Studien zur Archäologie in Ostmitteleuropa, Band 7.1, Bonn 2012. ISBN 978-3-7749-3752-9.
  • Kwapiński Marian, Wozy w kulturze pomorskiej, „Pomorania Antiqua”, t. XV, 1993, s. 1–28.
  • Łuka Leon, Kultura wejcheowsko-krotoszyńska, [w:] Prahistoria ziem polskich, IV. Od środkowej epoki brązu do środkowego okresu lateńskiego, red. Jan Dąbrowski, Zdzisław Rajewski, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1979, s. 147–168.
  • Malinowski T. Popielnice domkowe i twarzowe kultury pomorskiej, [w:] Problemy kultury pomorskiej, red. Tadeusz Malinowski, Słupsk 1979, s. 95–123.
  • Ekspansja kultury pomorskiej i charakter tej ekspansji, [w:] Pradzieje ziem polskich, tom I. Od paleolitu do środkowego okresu lateńskiego, część 2. Epoka brązu i początki epoki żelaza, red. Jerzy Kmieciński, Warszawa–Łódź 1989, s. 570–573.ISBN 83-01-03819-5.
  • Kultura pomorska, [w:] Pradzieje ziem polskich, tom I. Od paleolitu do środkowego okresu lateńskiego, część 2. Epoka brązu i początki epoki żelaza, red. Jerzy Kmieciński, Warszawa–Łódź 1989, s. 716–759.ISBN 83-01-03819-5.

Linki zewnętrzne




Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Dorota Kozłowska