Wystawa "Zaginione - Ocalone"

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
„Zaginione – Ocalone. Szczecińska kolekcja starożytności pomorskich” – logo projektu.

Zaginione – Ocalone. Szczecińska kolekcja starożytności pomorskich – projekt wystawy objazdowej i publikacji, zrealizowany w Muzeum Narodowym w Szczecinie, prezentujący problematykę i efekty polsko-niemieckiej wymiany zabytków archeologicznych z dawnych szczecińskich zbiorów muzealnych.

Historia

Koncepcja i aranżacja wystawy „Zaginione – Ocalone. Szczecińska kolekcja starożytności pomorskich” została opracowana w 2010 roku przez Krzysztofa Kowalskiego i Izabelę Sukiennicką tuż po zakończeniu polsko-niemieckiej wymiany zabytków archeologicznych z przedwojennych zbiorów szczecińskich.

W maju tego samego roku, na V Europejską Noc Muzeów, została przygotowana wystawa, której konstrukcję umieszczono w przestrzeni stałej ekspozycji archeologicznej (wystawa w wystawie) w gmachu Muzeum Narodowego przy Wałach Chrobrego. Na kanwie tego pokazu powstał projekt prezentacji poza Szczecinem wyselekcjonowanej części przedmiotów z wymiany, poszerzonej o multimedia umożliwiające zapoznanie się z całą kolekcją, okolicznościami odkrycia poszczególnych zabytków i ich znaczenia naukowego.

Przygotowana do pokazu wystawa „Zaginione – Ocalone” w przestrzeni stałej ekspozycji archeologicznej „Pradzieje Pomorza” w Muzeum Narodowym w Szczecinie, Europejska Noc Muzeów, 2010.

W 2012 roku projekt mobilnej wersji wystawy i przygotowania kompleksowej publikacji zbiorów, które w efekcie wymiany trafiły do Muzeum Narodowego w Szczecinie, otrzymał dofinansowanie z programu Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz ze środków Województwa Zachodniopomorskiego. Ekspozycja została na krótko otwarta w Szczecinie 4 września 2012 roku. W marcu 2013 roku rozpoczęła tournée po polskich placówkach muzealnych, odwiedzając: Warszawę (Państwowe Muzeum Archeologiczne), Kołobrzeg (Muzeum Oręża Polskiego), Gdańsk (Muzeum Archeologiczne), Gniezno (Muzeum Początków Państwa Polskiego), Wrocław (Muzeum Miejskie Wrocławia) i Zieloną Górę (Muzeum Archeologiczne Środkowego Nadodrza w Świdnicy). Objazd zaplanowany na dwa lata przedłużył się do stycznia 2016 roku. Po powrocie do Szczecina i gruntownym przeglądzie stanu zabytków, wystawa została pokazana jeszcze raz po otwarciu gmachu Muzeum Narodowego w Szczecinie przy ul. Staromłyńskiej 27 jako Muzeum Tradycji Regionalnych. Prezentację kończącą „Zaginione – Ocalone” zaplanowano do drugiej połowy 2017 roku. Symbolem wystawy stała się bursztynowa figurka niedźwiadka odkryta jeszcze w XIX wieku w okolicach Słupska – jeden z najcenniejszych i najbardziej znanych zabytków archeologicznych w polskich zbiorach muzealnych.

Dyrektorzy Muzeum Narodowego w Szczecinie, którzy czynili starania o realizację polsko-niemieckiej wymiany zabytków archeologicznych z przedwojennych zbiorów szczecińskich: prof. Władysław Filipowiak i Lech Karwowski, w trakcie otwarcia wystawy mobilnej „Zaginione – Ocalone”, 2012.

Celem projektu było ukazanie dziejów zbiorów starożytności pomorskich, gromadzonych przed drugą wojną światową w Szczecinie, na kanwie ich późniejszych losów zakończonych w 2009 roku polsko-niemiecką wymianą zabytków archeologicznych. Muzealia te są źródłem wiedzy nie tylko o najstarszych dziejach kultury Pomorza, odległych epokach, w których powstały, lecz także o czasach, w których je odkrywano, a losy szczecińskiej kolekcji splotły się z najnowszą historią regionu.

Na ekspozycji zostały zaprezentowane te spośród pomorskich zabytków archeologicznych, które odbyły najdłuższą wędrówkę, zanim po wielu latach trafiły ponownie do Szczecina. Na wystawie umieszczono część zbiorów, wyselekcjonowanych pod kątem różnorodności form i kategorii znalezisk, pochodzących z czasów od epoki kamienia do średniowiecza. Są to zarówno znaleziska gromadne (skarby), jak i przedmioty z wyposażenia pochówków, a także inne znaleziska odkryte w rozmaitych okolicznościach. Eksponaty nie zostały jednak ułożone według kryteriów charakterystycznych dla wystaw archeologicznych, jak datowanie, atrybucja kulturowa, szczegółowa problematyka pradziejowa, kontekst czy miejsce odkrycia. Te elementy zaprezentowano w strefie multimedialnej wystawy i w obszernej publikacji. Ich porządek miał w sposób symboliczny naśladować układ zabytków zapakowanych w skrzynie i ewakuowanych w latach 19421944 do miejsc, gdzie miały być w trakcie wojny bezpieczniejsze niż w gmachu muzealnym. Skrzynie te – na ekspozycji witryny – obustronnie przebijały mur (na ekspozycji ściana o długości 8,5 m, wysokości 2,6 m i grubości 0, 5 m), metaforycznie przełamując zaszłości w dziedzinie dóbr kultury w stosunkach polsko-niemieckich.

Polsko-niemiecka wymiana zabytków z przedwojennych zbiorów szczecińskich

„Zaginione – Ocalone” – przykładowe wnętrze witryny, w której wyeksponowano skarby i przedmioty z wyposażenia grobów pochodzące z różnych miejsc i datowane od epoki brązu po schyłek starożytności.

Początki tworzenia pomorskich zbiorów archeologicznych są związane z powołaniem Towarzystwa Historii i Starożytności Pomorza (niem Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde) w 1824 roku. Przez kilkadziesiąt lat były one gromadzone w zamku szczecińskim. W 1912 roku przeniesiono je do nowo wybudowanego gmachu muzealnego przy dzisiejszych Wałach Chrobrego (niem Hakenterrasse), w którym od 1913 roku były eksponowane wraz ze zbiorami Muzeum Miejskiego (niem. Museum der Stadt Stettin).
Na przełomie 1927 i 1928 roku rozpoczęła się kolejna przeprowadzka tej kolekcji, którą Towarzystwo przekazało pod opiekę samorządowi regionalnemu – Związkowi Prowincjonalnemu Pomorza (niem. Provinzialverband Pommern). Zasiliła ona tworzone w Szczecinie muzeum gromadzące regionalne zbiory kultury dawnej, pierwotnie pod nazwą Prowincjonalne Muzeum Starożytności Pomorskich (niem. Provinzialmuseum Pommerscher Altertümer), a od 1934 roku Pomorskie Muzeum Krajowe (niem. Pommersches Landesmuseum).
Przejętą kolekcję Towarzystwa zamknięto, a rozpoczęto tworzenie nowego zbioru zabytków kultury, który rozwijany był do 1944 roku. W okresie drugiej wojny światowej, w związku z przepisami o ochronie przeciwlotniczej, najcenniejsze zabytki, a wśród nich eksponaty archeologiczne, zostały ewakuowane do kilkudziesięciu miejsc położonych w różnych miejscowościach na obszarze całej ówczesnej Prowincji Pomorze. Zbiory te nie trafiły po zakończeniu wojny do utworzonej w Szczecinie placówki muzealnej – pierwotnie Muzeum Miejskiego, które przekształcono w Muzeum Pomorza Zachodniego, a od 1970 roku Muzeum Narodowe w Szczecinie). Pomimo poszukiwań, przez kilkanaście lat żadnych danych o losach dyslokowanych zabytków nie ustalono. Dopiero w latach sześćdziesiątych XX wieku zaczęły pojawiać się informacje, iż muzealia ewakuowane do miejsc znajdujących się w powojennych granicach Niemiec oraz wywiezione ze Szczecina na zachód w styczniu 1945 roku, ocalały z zawieruchy wojennej i zdeponowane są w Stralsundzie.

„Zaginione – Ocalone” – figurka bursztynowego niedźwiadka umieszczona w obrotowej tubie we wnętrzu witryny.

Od tego czasu rozpoczęły się starania o dokonanie ich wymiany na część zbiorów, które pozostały w Szczecinie. Pomysłodawcą takiego rozwiązania był dyrektor szczecińskiego Muzeum, prof. Władysław Filipowiak. Mimo obiecujących początków, szczególnie w relacjach pomiędzy muzealnikami z obu państw, rozmowy zostały zablokowane na szczeblu państwowym ze strony Niemieckiej Republiki Demokratycznej. Powrócono do nich w latach dziewięćdziesiątych XX wieku. Ostateczny kształt przybrały w toku dwustronnych negocjacji, prowadzonych pomiędzy przedstawicielami Ministerstw Spraw Zagranicznych obu państw na mocy Traktatu między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Federalną Niemiec o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy zawartego w Bonn 17 czerwca 1991 roku.
Po kilkuletnich staraniach prowadzonych na szczeblu dyplomatycznym, projekt trafił do realizacji w pierwszych latach XXI wieku, którą po stronie polskiej podjął dyrektor Muzeum Narodowego w Szczecinie – Lech Karwowski. Wymianę zrealizowano w 2009 roku.

Bibliografia

  • Złoto Szczecina, wywiad Joanny Orłowskiej-Stanisławskiej z prof. Wojciechem Kowalskim, prof. Władysławem Filipowiakiem, dr. Detlefem Jantzenem i Krzysztofem Kowalskim, „Archeologia Żywa” 2010, 1 (47), s. 14–22.
  • Kowalski Krzysztof, Zaginione – Ocalone. Dawna szczecińska kolekcja starożytności pomorskich (folder składany towarzyszący ekspozycji), Szczecin. 2010.
  • Karwowski Lech, Pomorskie starożytności w Szczecinie, „Archeologia Żywa” 2010, 3 (49), s. 42–43.
  • Kowalski Krzysztof, Szczecińska Kolekcja Starożytności Pomorskich, część 1 – starożytności ocalone, „Cenne, Bezcenne, Utracone” 2010, 1 (62), s. 20–25.
  • Kowalski Krzysztof, Szczecińska Kolekcja Starożytności Pomorskich, część 2 – starożytności zaginione, „Cenne, Bezcenne, Utracone” 2010, 3 (64), s. 12–15.
  • Kowalski Krzysztof, Dialog muzealników. Polsko-niemiecka wymiana pomorskich zabytków archeologicznych, „DIALOG” 2010, 92, s. 91–93.
  • Kowalski Krzysztof, Poczynając od pojedynczych przypadków, czyli rzecz o polsko-niemieckiej wymianie starożytności pomorskich, „Muzealnictwo” 2010, 51, s. 152–158.
  • Kowalski Krzysztof, Kozłowska Dorota (red.), ZAGINIONE – OCALONE. Szczecińska kolekcja starożytności pomorskich / LOST – SAVED. The Pomeranian Antiquities Collection of Szczecin, Szczecin 2012, ISBN 978-83-63365-20-2.



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Krzysztof Kowalski