Ulica Księdza Kardynała Stefana Wyszyńskiego

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
(Przekierowano z Wyszyńskiego)
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ulica Księdza Kardynała Stefana Wyszyńskiego
Śródmieście
Ulica Księdza Kardynała Stefana Wyszyńskiego
Widok z kładki nad ul Wyszyńskiego
  Nazwa pełna Księdza Kardynała Stefana Wyszyńskiego
  Inne nazwy Wielka[1]
  Nazwa niemiecka Breite Straße
  Osiedle Stare Miasto
  Dzielnica Śródmieście
  Długość (m)[i] 635,4
Zobacz ulicę na:
Mapa Google.
Google Street View.
Interaktywny Plan Miasta Szczecin.
Ulica Wyszynskiego Most 1.JPG

Ulica Księdza Kardynała Stefana Wyszyńskiego (niem. Breite Straße), nazwa historyczna „Ulica Szeroka”. Obecnie jest to ciąg komunikacyjny biegnący z zachodu na wschód, którym powstał po poszerzeniu i wydłużeniu w połowie XX wieku jednej z najstarszych ulic dawnego Szczecina jakim była ulica Szeroka.

Historia

Powstanie i dzieje ulicy do XVIII wieku

Przed lokacją miasta istniało osiedle chłopskich kolonistów, które założyli osadnicy niemieccy, którzy, jak podaje J. M. Piskorski, pojawili się na Pomorzu Zachodnim około połowy XII wieku. [2] Osiedle to, usytuowane wzdłuż drogi prowadzącej w kierunku podgrodzia słowiańskiego, i położonego obok niego zamkniętego podgrodzia kupców niemieckich, prawdopodobnie miało charakter otwarty. Jednak według Hugo Lemckego, a także Carla Fredricha, podobnie jak większość nowo powstałych wiosek, chronione było ogrodzeniem-palisadą, w którym umieszczono co najmniej trzy bramy. Główna z nich prowadziła na pobliskie pola i pastwiska (późniejsza Brama Passawska), a pozostałe na targowisko przy późniejszym Rynku Końskim (Roßmarkt), i do Dolnego Miasta (podgrodzie słowiańskie). Wiejski charakter osiedla podkreślała wielkość i układ pierwotnych parceli ułożonych południkowo a także szerokość ulic, służących ruchowi wozów konnych i jednocześnie jako miejsce targowe. Były to ulice „szeroka” (lata platea, 1306) (Kard. Wyszyńskiego), i „rolników” (platea colonorum, 1306, parva platea colonorum, 1307) (ciąg Tkackiej) i Grodzkiej, mające po ok. 20 metrów szerokości. Teren ten został włączony do obszaru miasta w 1318 roku, pod nazwą kwartału Passawskiego (Passauer – Viertel).

Główną ulicą tego osiedla była wymieniona już ulica „szeroka” (lata platea, 1306, 1344, plateam latam, 1386), o czym wspomina zapis o „małej ulicy /położonej/ pomiędzy psią górką a ulicą szeroką” (parva platea inter montem canum et plateam latam, 1386). Nazwa „parva platea” odnosi się tu do odcinka obecnej ulicy Staromiejskiej, pomiędzy ulicą Podgórną i Kard. Wyszyńskiego. Ta ostatnia nazywana była także ulicą „wielką” (ampla platea, 1396). Oczywiście nazwę „ulicy szerokiej” nosiła tylko tam, gdzie rzeczywiście była szeroka, tj. od skrzyżowania z obecną ulicą Tkacką do zwężenia w jej wschodniej, dolnej części (pomiędzy budynkami Breite Straße Nr. 30-348, i Nr. 39-410), gdzie Fredrich umiejscowił jedną z dwóch pozostałych bram we wspomnianym wyżej ogrodzeniu-palisadzie.

Odcinek poza tą bramą, tj. skrzyżowanie ulicy Sołtysiej (Schulzenstraße) i Powroźniczej (Reifschlägerstraße), nosił potem przez dłuższy czas nazwę „Przy Słonym Źródle” (iuxta fontem Salis, 1351, a także bi dem solten borne, 1402, 1432). W dokumentach źródłowych zapisano, że „/granica między obiema ulicami przechodziła/ przy Słonym Źródle niedaleko budynku parafialnego (wikarówki) kościoła św. Jakuba (bi dem solten borne achter S. Jacobs wedeme, 1434). W tym samym czasie spotykamy tu też nazwę „solten putte” (1444), oznaczającą „dół wypełniony wodą pochodzącą ze słonego źródła”. Nazwa ta w późniejszym czasie służyła również do określania studni z kołowrotem. Wzmiankę o tym słonym źródle spotykamy także przy zapisie o „...ulicy zamieszkałej przez kowali obok słonego źródła” (in der smedestrate tegen dem soltenborne, 1432). W innym miejscu czytamy, że ulicą tą można było dojść do pobliskiego klasztoru franciszkanów, cyt.: „natomiast przy słonym źródle idziemy /w kierunku klasztoru/ mnichów” (bi dem solten borne alze men geit to den moniken, 1434). Obecnie wiemy, że była to późniejsza ulica Sołtysia. Tu też, wg rejestrów szosowych z XVI wieku dla kwartału Świętego Ducha, urzędnicy miejscy rozpoczynali pobieranie szosu (tj. podatku od majątku płaconego przez mieszczan). Nie istniejące obecnie budynki na narożniku ulicy Sołtysiej (Schulzenstraße Nr. 31) i Powroźniczej (Reifschlägerstraße Nr. 1-3) już w XVI wieku określano nazwą „solten born” (1559), „Salzenborn” (1588), następnie „Beym Saltzen Brunn” (1709), oraz „Saltz brunn” (1721), i jeszcze w połowie XIX wieku zaliczane były do ulicy Powroźniczej.

Po otoczeniu miasta murami obronnymi ulica Breite Straße traci charakter wiejskiej ulicy i w miarę zabudowy staje się węższa. W ciągu XVII wieku w trakcie licznych oblężeń miasta średniowieczna zabudowa została zniszczona, a na jej miejsce pojawiają się barokowe kamieniczki. W czasach szwedzkich, po zburzeniu Bramy Passawskiej (1659), dokonano wyłomu w murach miejskich, osadzając w ciągu ulicy nową bramę miejską, zwaną Bramą Nową (Neue Tor, 1661). Powstały od skrzyżowania obecnej ulicy Tkackiej (Große Wollweberstraße) w kierunku nowego przejścia wąski odcinek ulicy otrzymuje początkowo nazwę „Ku Nowej Bramie” (nach dem Neuen Tore, 1709), a następnie „Neue Tor” (1721). Wspomniany już w kolejnym opisie ulicy Podgórnej spis katastralny z początku XVIII wieku, daje nam szczegółowy spis ówczesnej zabudowy ulicy Breite Straße. Trzej geodeci szwedzcy Matias Siöman, Anders Norrdahl i Lars Balck w ramach spisu sześciu rzędów domów, oznaczonych dużymi literami „P”, „Q”, „R”, „S” i „T”, opisali nam 72 kamienice, z czego zgodnie z zapisem w księdze podatków, 27 to były budynki kupieckie na pełnych prawach własnościowych, a 47 to budy i półbudy, niewielkie domy, zamieszkałe przez rzemieślników.

Kościół św. Jakuba

W dolnej części ulicy Szerokiej, na wzniesieniu od strony północnej, w 1180 roku zasadźca (locator) Beringer, Frankończyk „dobrze urodzony w /Bambergu/..., /w/ mieście Szczecinie poważany przedsiębiorca” (multo tempore in...castro Stettin honeste conversatus, 1187), ufundował kościół św. Jakuba, poświęcony w 1187 r. i przeznaczony dla osadników niemieckich (ecclesia Teutonicorum, 1187), nad którym przejęli patronat benedyktyni z klasztoru Michelsberg koło Bambergu. Na podstawie bulli protekcyjnej papieża Grzegorza IX z roku 1223 planowano także utworzenie stałego klasztoru przy kościele św. Jakuba. Stąd też w połowie XIII wieku pojawili się w Szczecinie augustianie-eremici, zwani Wilhelmitami [3], sprowadzeni przez księcia Barnima I, którzy na stoku wzgórza ulokowali obok kościoła klasztor określany nazwą „Dolina św. Wilhelma” Vallis sancte Wilhelmi”, gdzie przebywali do lat 80. XIII wieku. [4] Więcej o kościele św. Jakuba w haśle Bazylika archikatedralna św. Jakuba w Szczecinie.

Ulica w XVIII i XIX wieku

Ulica Szeroka
A. – Ulica Szeroka z podziałem parceli z początku XVIII wieku,
3. – kamienica rodziny Kuglerów, 5. – siedziba firmy Kuglerów, dom rodzinny Luisy Kugler, 7. – „Dom Angielski” (Das Englische Haus),
14. – Gospoda „Pod Czarnym Koniem” (zum Schwarzen Ross),
26. –Zajazd „Miasto Petersburg” (Die Stadt Petersburg), 29. – Zajazd „Trzy Korony” (Die Drey Kronen), st. – studnie położone wzdłuż ulicy Szerokiej na początku XIX wieku, B. – Targ Węglowy, N. – Brama Nowa, Wb. – Ulica Rolnicza, Wk. – Ulica Krowia, P. – Ulica Księża, Pr. – Teren plebani kościoła św. Jakuba, w. – wejścia na teren cmentarza przy kościele św. Jakuba, 1. – Dom Przeora – budynek plebani kościoła św. Jakuba, 2. – średniowieczna wikarówka kościoła św. Jakuba, 3. – dawny dom M. Pauli (wczesno-średniowieczna siedziba zakonu wilhelmitów),
K. – Targ Węglowy, S. – Ulica Sołtysia, R. – Rosengarten, M. – Ulica Magazynowa, G. – Zielony Szaniec.

Po usunięciu muru miejskiego w XVIII wieku i powstaniu nowej bramy, początkowo określanej oficjalną nazwą Bramy Brandenburskiej (Brandenburgische Tor), a potem Bramy Berlińskiej (Berliner Tor, 1724), nazwa ulicy „Neue Tor” zanika i ulica przyjmuje na całej długości nazwę Breite Straße. Stopniowo traci zabudowę pochodzącą z czasów szwedzkich na rzecz kilkukondygnacyjnych budynków. Przykładem budownictwa z okresu szwedzkiego jest rysunek budynku z 1780 r., zwanego od mieszczącej się w nim gospody „Domem Angielskim” (Das Englische Haus, Breite Straße Nr. 371 = Nr. 7). Spis gospód w Szczecinie na dzień 29 grudnia 1790 r. podany przez Christiana Wutstracka wymienia przy tej ulicy nazwy jeszcze czterech zajazdów: „Trzy Korony” (Die Drey Kronen, Breite Straße Nr. 349 = Nr. 29), „Miasto Petersburg” (Die Stadt Petersburg, Breite Straße Nr. 352 = Nr. 26), oraz „Złoty Jeleń” (Der Goldene Hirsch i „Złota Gwiazda" (Der Goldene Stern). Oprócz nazwy i szyldu spis wykazuje także ilość pokoi i ilość miejsc w stajniach dla koni. [5]

Wygląd ulicy i jej zabudowy z okresu szwedzkiego znamy również z widoków wykonanych przez Friedricha Scheurecka w 1790), Johanna Rossmäßlera w 1837) oraz Luisy Kugler w 1840 roku, a także z zachowanych zdjęć (Breite Straße Nr. 364 = Nr. 14). Kataster szwedzki z 1706 roku daje nam dokładny opis parceli i stojącej na niej kamienicy kupieckiej, która w pierwszej połowie XIX wieku była siedzibą firmy rodziny Kuglerów. Barokowa kamienica nosząca wg katastru nr 169 (Breite Straße Nr. 373 = Nr. 5) była trzykondygnacyjnym podpiwniczonym budynkiem mieszkalnym nakrytym dachem z trzema poddaszami. [6] Na początku XVIII wieku właścicielem był kupiec Friedrich Nitz. Średniej wielkości podwórze, na którym stała stajnia i suszarnia, posiadało wjazd i wyjazd przez budynek bramny przyległy od strony wschodniej do budynku frontowego. Wg spisu katastralnego poprzedni właściciele parceli posiadali od dawien dawna pełne prawa na przemiał słodu, warzenie piwa oraz od połowy XVII wieku prawo warzenia soli. Na przyległej do niej działce o numerze katastralnym 167, na której pod koniec XVIII wieku stał wymieniony wyżej „Dom Angielski”, geodeta szwedzki wymienia stary budynek, w którym w czasie oblężenia z 1659 roku, a zapewne jeszcze wcześniej mieścił się młyn kieratowy. To w nim prawdopodobnie dokonywano przemiału słodu.

Pod koniec XIX wieku linia regulacyjna ciągu kamienic od nr 19 do nr 31, została przesunięta nieco w głąb, kamienice rozebrano (m.in. w 1900 r. budynek, w którym mieściła się gospoda „Drei Kronen”), a na ich miejsce wybudowano domy towarowe, m. in. Warenhaus „Naumann Rosenbaum” (Breite Straße Nr. 19, poszerzony potem o numery 20-21), Warenhaus „Aronheim & Cohn” w (Breite Straße Nr. 29-30, 1901 rok), czy w późniejszym czasie Warenhaus „Karstadt” (Breite Straße Nr. 23-28). Po przeciwnej stronie ulicy projektu już nie zrealizowano.

Zmiany w numeracji obszaru ulicy Breitestraße [Wielka=Kardynała Wyszyńskiego]

Tab.nr 1 Tab. nr 2 Tab. nr 3 Tab. nr 4
Tab.nr 1 Tab.nr 2 Tab.nr 3 Tab.nr 4

Czasy współczesne

Po 1945 roku ulica wróciła w pewnym sensie do dawnej, średniowiecznej nazwy i otrzymała nazwę ulicy Wielkiej, jak zresztą zapisano pod koniec XIV wieku: ampla platea, 1396 („ulica wielka”). W latach 50. XX wieku cała lewa strona ulicy została znacznie poszerzona po rozebraniu zbombardowanych i spalonych w czasie nalotów alianckich kamienic. Natomiast na wysokości skrzyżowania z obecną ulicą Staromiejską, została mocno obniżona i w obecnej dolnej części mocno poszerzona i przedłużona w kierunku Mostu Długiego, przez co zmieniono jej charakter z dawnego centrum handlowego na trasę wylotową z miasta w kierunku wschodnim. Poszerzenie w dolnej części spowodowało, iż z obszaru miasta znikło bezpowrotnie pięć ulic na całej ich długości: ulica Kaletnicza (Beutlerstraße) [7], ulica Mostu Długiego (Langebrückstraße), uliczki Szczelinowa i Portowa (Splittstraße), ulica Królewska oraz dolny odcinek ulicy Sołtysiej zwany po 1945 roku ulicą Zjazd, a także fragment ulicy Powroźniczej łączący się z dawną ulicą Breite Straße. W 1981 r. ulicy ponownie zmieniono nazwę, tym razem na ulicę Kardynała Stefana Wyszyńskiego [8], czego na pewno nie zaakceptowali starzy mieszkańcy Szczecina, nazywając ją jak przed wiekami, w dalszym ciągu „ulicą Wielką”.

Przypisy

  1. Nazwę zmienino na podstawie uchwały nr XXII/140/81 na posiedzeniu plenarnym MRN w Szczecinie w dniu 23 września 1981 roku.
  2. J.M. Piskorski, Kolonizacja wiejska Pomorza Zachodniego w XIII i w początkach XIV wieku na tle procesów osadniczych w średniowiecznej Europie. Poznań 1990; wyd. 2: 2005, s. 105.
  3. Ich obecność w Szczecinie wspomniano tylko raz, w dokumencie wystawionym przez przeora Conrada w lipcu 1253 roku, w którym zawiadamiają o sprzedaży 20 łanów ziemi (o. 400 ha) we wsi Skarbimierzyce niejakiemu Arnoldowi de Bergh; zob. PUB II, dokument nr 572a z dnia 2 lipca 1253 r., s. 2.
  4. Zob. H. Hoogeweg, Die Stifter und Klöster der Provinz Pommern. Bd. II. Stettin 1925, s. 457; wilhelmici prawdopodobnie ulokowali się na stoku opadającym w kierunku przyszłej ulicy Breite Straße w miejscu, gdzie później stał tzw. "Domek "M. Pauli”, usytuowany obok "Domu Przeora", czyli późniejszej plebani. O zakonie wilhelmitów zob. H., Hoogeweg, Das Kloster Wilhelmstal. W: Monatsblätter der Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde. Jg. 35. H. 9. Stettin 1921, s. 36. Jednak ze względu na planowaną rozbudowę kościoła św. Jakuba, wilhelmitów przeniesiono przed rokiem 1289 do Lipian, gdzie od 1265 r. istniała pustelnia (erem) zakonników reguły św. Wilhelma, a potem Zakonu Augustianów (jest to zarazem pierwsza wzmianka o Lipianach).
  5. Ch.F. Wutstrack, Nachtrag zu der kurzen historisch–geographisch - statistische Beschreibung von dem königlich- preußischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern. Stettin 1795, s. 99, tamże tabelka.
  6. Kuglerowie do 1847 roku mieszkali obok, w kamienicy Breite Straße Nr. 375 = Nr. 3 położonej na rogu ówczesnej ulicy Kuhstraße.
  7. Jej kontynuację mógłby stanowić równoległy do ulicy Kard. Wyszyńskiego, i noszący jej miano, odcinek ulicy łączący ulicę Wielką Odrzańską z ulicą Księcia Mściwoja.
  8. Nazwę przyjęto na podstawie uchwały nr XXII/140/81 na posiedzeniu plenarnym MRN w Szczecinie w dniu 23 września 1981 roku.


Galeria

Bibliografia

  • Wutstrack Ch.F., Nachtrag zu der kurzen historisch–geographisch - statistische Beschreibung von dem königlich- preußischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern. Stettin 1795.
  • Pommersches Urkundenbuch. Bd. 2. Abt. 1: Rodgero Prümers: 1254-1278. In Commission bei Th. von der Rahmer, Stettin 1881.
  • Hoogeweg H., Das Kloster Wilhelmstal. W: Monatsblätter der Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde. Jg. 35. H. 9. Stettin 1921.
  • Hoogeweg H., Die Stifter und Klöster der Provinz Pommern. Bd. II. Stettin 1925.
  • Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von H. Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926.



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk