Zakon karmelitów w Szczecinie

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Skocz do: nawigacja, szukaj
Klasztor Karmelitów
Klasztor Karmelitów
Prezbiterium kościoła św. Anny na parceli po byłym zakonie karmelitów, 1804
Nazwa niemiecka Karmeliterkloster
Wcześniejsze nazwy „dat Kloster de monte Carmel”
Lokalizacja Ulica Grodzka
Data budowy koniec XV wieku
Zobacz Klasztor Karmelitów na mapie.

Geolokalizacja: 53.425399,14.553622

Zakon karmelitów pojawił się w Szczecinie na początku XV wieku. Na temat powstania klasztoru i dokładnego czasu osiedlenia się mnichów z Zakonu Braci Najświętszej Maryi Panny z góry Karmel, zwanych potocznie karmelitami, jak również o sposobie nabycia placu pod budowę klasztoru niewiele wiemy.

Historia

Teren byłego klasztoru karmelitów, 1590 /1594/
(Die Schule)
Teren klasztoru karmelitów na przełomie XV/XVI wieku:
A – prezbiterium (chór) niedokończonego kościoła św. Anny; w - główne wejście od ulicy Rolniczej

Zarówno Martin Wehrmann, jak i Hermann Hoogeweg powołując się na Paula Friedeborna, który w opublikowanym w języku niemieckim w 1613 roku „Historycznym opisie miasta Szczecina na Pomorzu” pod datą roczną 1441 odnotował zakup przez nich dużego placu w mieście, określają czas osiedlenia się zakonników na połowę XV wieku. [1] Jednak, jak pisze Friedeborn, po zakupie dużego placu przenieśli się poza miasto na Łasztownię, gdzie obecnie stoi kościół św. Trójcy, dawny kościół św. Gertrudy. [2] Zatem wszelkie informacje o zabudowie w tym czasie placu w mieście należy raczej traktować jako informacje o darowiznach i donacjach na rzecz utrzymania klasztoru i jego mieszkańców. [3]
Zakonnicy z Zakonu Braci Najświętszej Maryi Panny z góry Karmel zgodnie ze swoją regułą zatwierdzoną przez papieża Honoriusza III w 1226 roku, a następnie po ich przenosinach do Europy dostosowaną do nowych warunków przez papieża Innocentego IV w 1245 roku, podobnie jak kartuzi, oddawali się rozmyślaniu i modlitwie w pojedynczych i oddzielnych celach. Stąd też przekaz u Friedeborna o nabyciu wielkiego placu. Teren przyszłego klasztoru rozciągał się od ulicy Große Wollweberstraße, zwanej w tym czasie na tym odcinku „ulicą rolników” (Baustraße), do rynku Roßmarkt bez narożnej parceli przy tym rynku. Od strony północnej obejmował również część parceli z położoną tam studnią, należącą współcześnie do banku Pekao SA, tj. jego podwórze, a także należący doń dawny ogród sięgający do ulicy Tkackiej, gdzie usytuowana była brama wjazdowa. [4] To powiększenie obszaru i brak jego zabudowy po przeszło 20 latach od osiedlenia się w mieście, a także toczący się w tym czasie spór rady miejskiej z Fundacją Mariacką, spowodowało, że w wyniku układu z roku 1469 zawartego pomiędzy miastem a prowizorami /administratorami/ kościoła Mariackiego [5] karmelitów usunięto poza miasto do ich siedziby na Łasztowni, zabraniając im budowania czegokolwiek w mieście. [6] Zarzuty kapituły mariackiej wobec karmelitów wynikały z faktu, że ci ostatni również przykładali wielką wagę do adoracji Najświętszej Panienki, uprawiali duszpasterstwo, a także próbowali zakładać szkoły, naruszając tym samym monopol kapituły kościoła Marii Panny. Wspomniana wyżej umowa z 1469 r. w punkcie 4 wyraźnie im tego zabraniała. [7]
Skutek był taki, że karmelici spróbowali wybudować się przy szpitalu kościelnym św. Gertrudy, co nie było tak proste z uwagi na grząski i podmokły teren oraz częste powodzie i zalewanie terenu Łasztowni w trakcie cofek. Stąd też na ich żarliwą prośbę pozwolono im wrócić do poprzedniej siedziby w mieście pod warunkiem zaprzestania jej dalszej rozbudowy. [8] Co prawda ich powrót nie nastąpił tak szybko, ale już w latach 80. XV wieku, obok wymienianej w księgach miejskich nazwy ulicy „przy szarych mnichach” (bi den grawen mönneken, 1480), pojawiła się nazwa „przy klasztorze białych /mnichów/” (by dem witten closter, 1486. [9] Ich dalszy pobyt przy obecnej ulicy Grodzkiej potwierdzają zapisy w księgach związane przede wszystkim z budową przy klasztorze kościoła pod wezwaniem św. Anny, którego wznoszenie rozpoczęto prawdopodobnie na początku XVI wieku [10]. Wezwanie tego kościoła wiązało się z tym, że karmelici oprócz szczególnej adoracji Matki Boskiej czcili również świętą Annę. Z pozostałości szczecińskich ksiąg zgonów (Verlassungsbücher) z lat 1422-1603 wynika, że tutejsi karmelici określani byli jako „nasi bracia kochanej Matki Boskiej z góry Karmel” (unser leven Fruwen Brodere der Telerinne Godes van dem Berge Carmelo), lub „nasi bracia kochanej Panienki z zakonu z góry Karmel (unser leven Vrowen Brodere des Ordens von dem Berge Carmele); w 1505 roku zapisano tam również: „klasztor białych zakonników /poświęcony/ Marii i św. Annie” (des wiitten Klosters der Marien unde sunte Annen). [11] Hoogeweg wymienia Michaela Vogelsanga i jego żonę Katharin, którzy w 1496 roku przekazali dwie budy usytuowane na terenie wiku Świętego Ducha [12], cyt.: „na cele kościoła św. Anny i braci /czcicieli/ Marii z kościoła św. Anny” (uppe sunte Annen Kerken Behuff unde Marienbroderen to sunte Annen Kerken). Przy okazji podobnych donacji wymienia się również Bractwo św. Anny, a także Bractwo Mariackie powiązane z karmelitami, co czyniło ich na tyle popularnymi, że nie brakowało im datków z kręgów mieszczańskich. [13] W latach 1495-1534 posiadali m. in. 3 murowane budy, które wcześniej należały do prowizorów kościoła Mariackiego, i „[były] położone przy ulicy rolników niedaleko biednego klasztoru” (negest erme kloster in der buwstrate gelegen, 1496); a także przekazany im w tym samym roku wolny plac nieopodal zabudowań Fundacji Mariackiej i wspomniane wyżej 2 budy na wzgórzu Świętego Ducha oraz przekazany im w 1497 roku „narożny budynek [położony] nieopodal [zabudowań] prowizorów kościoła Mariackiego i nieopodal studni” (negest von den Provisoribus unser leven Frowen und negest by dem Putten [14]) wraz z należącymi do niego 2 budami. [15] Oprócz przejętych budynków, w księgach miejskich z tego okresu odnotowano także zapisy donacji finansowych w postaci renty z nieruchomości (np. z budynku przy ulicy Młyńskiej, 1502 czy z budynku przy ulicy Splittstraße, 1515), a w 1534 roku pojawił się zapis o pertraktacjach dotyczących przejęcia budynku przy ulicy Fuhrstraße. [16]
O życiu wewnętrznym klasztoru, a także o sposobie chowania zmarłych zakonników nie wiemy nic (prawdopodobnie, jak w innych klasztorach tego zgromadzenia, pod chórem kościoła istniała krypta grzebalna). Znane są tylko nazwiska dwóch przeorów, Henning Szwygen (Svygen) urzędujący w latach 1496-1502 oraz wspomniany w roku 1534 Jakob Hugge. [17] Budowany na przełomie wieków kościół nigdy nie został ukończony. Zakonnicy zdołali wybudować tylko część prezbiterialną, czyli chór zbudowany na planie pięcioboku. [18]

Po wprowadzeniu reformacji teren należący do karmelitów po kasacji zakonu w 1550 roku przypadł kościołowi św. Jakuba, natomiast chór kościoła i część przyległych doń zabudowań, położonych wzdłuż ulicy zwanej odtąd „ulicą Mniszą”, przekazano na cele szkolnictwa, a następnie w 1839 roku rozebrano. [19]

Przypisy

  1. Zob. P. Friedeborn, Historische Beschreibung der Stadt Alten Stettin in Pommern. Sampt einem Memorial unnd Ausszuge /.../ Geschichten, Handlungen und Vertraegen, welche sich von Zeit angenommenen Christenthumbs, /.../ fuenff hundert Jahren, /.../ begeben /.../ auch ein General Beschreibung des gantzen Pommerlandes: fuerstliche Stammlini der Hertzogen von Pommern, und fuersten zu Ruegen, in 4. Taffeln abgetheilet /.../. Gedruckt zu Alten Stettin 1613. „Das Erste Buch”, s. 91, także M. Wehrmann, Geschichte der Stadt Stettin. Stettin 1911, s. 104 i H. Hoogeweg, Die Stifter und Klöster der Provinz Pommern. Bd. 2. Stettin 1925, s. 626.
  2. P. Friedeborn, Historische Beschreibung der Stadt Alten Stettin... op. cit., s. 91.
  3. H. Hoogeweg, Die Stifter und Klöster... op. cit., s. 626.
  4. Tamże, s. 626, także przyp. 4 i 6; także s. 629, przyp. 1.
  5. Hoogeweg podaje, że układ kończący spór miasta z prowizorami zawarto 6 września 1469 roku na dworze książęcym Warcisława X i Eryka II, stąd jego nazwa „Warnower Vertrag”; zob. H. Hoogeweg, s. 627, także przyp. 1; por. F. Thiede, Chronik der Stadt Stettin, bearbeitet nach Urkunden und den bewährten historischen Nachrichten. Stettin 1849, s. 341, tamże przyp. **.
  6. Hoogeweg, s. 627; także H. Hering, Beiträge zur Topographie Stettins in älterer Zeit. W: BSt AF Bd. X. H 1. Stettin 1844, s. 55 i n. oraz H. Heyden, Die Kirchen Stettins und ihre Geschichte. Stettin 1936, s. 61, i J.J. Steinbrück, Geschichte der Klöster in Pommern und den angränzenden Provinzen, in so die leztern mit den erstern in Verbindung gestanden, von ihrer Gründung bis zu ihrer Aufhebung oder iezzigen Fortdauer, so weit die dabei. Stettin 1796, s. 134.
  7. J.J. Steinbrück, Geschichte der Klöster in Pommern... op. cit., s. 134.
  8. P. Friedeborn, Historische Beschreibung der Stadt Alten Stettin... op. cit., s. 91.
  9. H. Hoogeweg, Die Stifter und Klöster... op. cit., s. 628; także Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Hugo Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von Carl Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926, s. 46. Strój karmelitów składał się z tuniki z pasem koloru brązowego oraz szkaplerza i kaptura tegoż koloru. W określonych okolicznościach zakładali białe płaszcze z kapturem stąd w średniowiecznym Szczecinie nazywano ich „białymi mnichami”.
  10. H. Heyden, Die Kirchen Stettins... op. cit., s. 62.
  11. H. Hoogeweg... op. cit., s. 628, także przyp. 1.
  12. Zabudowania te stały na stoku wzgórza Świętego Ducha, w rejonie wylotu obecnej ulicy Kozierowskiego i ulicy Dworcowej.
  13. H. Hoogeweg... op. cit., s. 628.
  14. putte - w języku środkowo dolnoniemieckim oznacza zarówno dół wypełniony wodą jak i cysternę na wodę, ale także studnię uliczną z kołowrotem, a nawet rynsztok lub ściek uliczny; zob. Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg. Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung. Bd. III. Bremen 1877, s. 392.
  15. H. Hoogeweg... op. cit., s. 628.
  16. Tamże, s. 629.
  17. Tamże, s. 629.
  18. Zob. litografia - F.L. Kirchoff, Ansicht des Lyceums zu Stettin, z ok. 1804 roku.
  19. H. Hoogeweg... op. cit., s. 629.


Bibliografia

  • Friedeborn P., Historische Beschreibung der Stadt Alten Stettin in Pommern. Sampt einem Memorial unnd Ausszuge /.../ Geschichten, Handlungen und Vertraegen, welche sich von Zeit angenommenen Christenthumbs, /.../ fuenff hundert Jahren, /.../ begeben /.../ auch ein General Beschreibung des gantzen Pommerlandes: fuerstliche Stammlini der Hertzogen von Pommern, und fuersten zu Ruegen, in 4. Taffeln abgetheilet /.../. Gedruckt zu Alten Stettin 1613.
  • Steinbrück J.J., Geschichte der Klöster in Pommern und den angränzenden Provinzen, in so die leztern mit den erstern in Verbindung gestanden, von ihrer Gründung bis zu ihrer Aufhebung oder iezzigen Fortdauer, so weit die dabei. Stettin 1796.
  • Hering H., Beiträge zur Topographie Stettins in älterer Zeit. W: BSt AF Bd. X. H 1. Stettin 1844.
  • Thiede F., Chronik der Stadt Stettin, bearbeitet nach Urkunden und den bewährten historischen Nachrichten. Stettin 1849.
  • Wehrmann M., Geschichte der Stadt Stettin. Stettin 1911.
  • Hoogeweg H., Die Stifter und Klöster der Provinz Pommern. Bd. 2. Stettin 1925.
  • Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Hugo Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von Carl Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926.
  • Heyden H., Die Kirchen Stettins und ihre Geschichte. Stettin 1936.
  • Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg. Schiller-Lübben. Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung. Bd. I-VI. Bremen 1875-1881. W: DRW Quellenverzeichnis Schiller-Lübben.

Zobacz też



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk