Zakon karmelitów w Szczecinie

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Klasztor Karmelitów
Klasztor Karmelitów
Prezbiterium kościoła św. Anny na parceli po byłym zakonie karmelitów, 1804
Nazwa niemiecka Karmeliterkloster
Wcześniejsze nazwy „dat Kloster de monte Carmel”
Lokalizacja Ulica Grodzka
Data budowy koniec XV wieku
Zobacz Klasztor Karmelitów na mapie.

Geolokalizacja: 53.425399,14.553622

Zakon karmelitów pojawił się w Szczecinie na początku XV wieku. Na temat powstania klasztoru i dokładnego czasu osiedlenia się mnichów z Zakonu Braci Najświętszej Maryi Panny z góry Karmel, zwanych potocznie karmelitami, jak również o sposobie nabycia placu pod budowę klasztoru niewiele wiemy.

Historia

Teren byłego klasztoru karmelitów, 1590 /1594/
(Die Schule)
Teren klasztoru karmelitów na przełomie XV/XVI wieku:
A – prezbiterium (chór) niedokończonego kościoła św. Anny; w - główny wjazd od ulicy Rolniczej

Zarówno Martin Wehrmann, jak i Hermann Hoogeweg określają czas osiedlenia się Karmelitów w Szczecinie na połowę XV wieku. Powołują się przy tym na Paula Friedeborna, który w opublikowanym w języku niemieckim w 1613 roku „Historycznym opisie miasta Szczecina na Pomorzu” pod datą roczną 1441 odnotował zakup przez Zakon Karmelitów dużego placu w mieście. [1] Jednak zakonnicy, jak pisze Friedeborn, po zakupie tej sporej wielkości parceli przenieśli się poza miasto na Łasztownię, gdzie obecnie stoi kościół św. Trójcy, dawny kościół św. Gertrudy. [2] Stąd też, zdaniem Hoogewega wszelkie informacje o zabudowie w tym czasie wspomnianego placu w mieście należy raczej traktować jako informacje o darowiznach i donacjach na rzecz utrzymania klasztoru i jego mieszkańców. [3]


Zakonnicy z Zakonu Braci Najświętszej Maryi Panny z góry Karmel zgodnie ze swoją regułą zatwierdzoną przez papieża Honoriusza III w 1226 roku, a następnie po ich przenosinach do Europy dostosowaną do nowych warunków przez papieża Innocentego IV w 1245 roku, podobnie jak kartuzi, oddawali się rozmyślaniu i modlitwie w pojedynczych i oddzielnych celach. Stąd też przekaz u Friedeborna o nabyciu wielkiego placu. Teren przyszłego klasztoru rozciągał się od ulicy Große Wollweberstraße, zwanej w tym czasie na tym odcinku „ulicą rolników” (Baustraße), do rynku Roßmarkt bez narożnej parceli przy tym rynku. Od strony północnej obejmował również część parceli należącej współcześnie do kamienicy przy Placu Orła Białego nr 3, tj. podwórze z położoną tam niegdyś studnią, a także należący do niej dawny ogród sięgający do ulicy Tkackiej, gdzie usytuowana była również brama wjazdowa. [4] Nabycie tak dużego placu i brak jego zabudowy po przeszło 20 latach od osiedlenia się w mieście, a także ustalenia poczynione za pośrednictwem księcia Erika II i Warcisława X w toczącym się w tym czasie sporze rady miejskiej z Fundacją Mariacką [5], spowodowały, że karmelitów usunięto poza miasto do ich siedziby na Łasztowni, zabraniając im budowania czegokolwiek w mieście. Zarzuty kapituły mariackiej wobec karmelitów wynikały z faktu, że ci ostatni przykładali również wielką wagę do adoracji Najświętszej Panienki, uprawiali duszpasterstwo, a także próbowali zakładać szkoły, naruszając tym samym monopol kapituły kościoła Marii Panny. Wspomniana wyżej umowa z 1469 r. w punkcie IV wyraźnie im tego zabraniała, o czym pisze w swojej kronice kościelnej Pomorza Daniel Cramer: „Biali Mnisi zostali usunięci ze Szczecina. [pkt] IV. [Teren] Klasztor[u] białych mnichów przygotowany [przez] zakon karmelitów powinien być już całkowicie urządzony, i całkowicie wykończony, [ale] mnisi powinni ustąpić, jednak powinno im się pozwolić zostać poza miastem przy [kościele] św. Gertrudy, gdzie chcieli się budować, a w mieście nie powinni już zakładać klasztorów, kościołów ani kaplic. Jednak [to, co] biali mnisi zbudowali na zewnątrz [miasta] powinno być spójne z kościołami w mieście“. [6]
Skutek był taki, że karmelici spróbowali wybudować się przy szpitalu kościelnym św. Gertrudy, co nie było tak proste z uwagi na grząski i podmokły teren oraz częste powodzie i zalewanie terenu Łasztowni w trakcie tzw. cofek. Stąd też na ich żarliwą prośbę pozwolono im wrócić do poprzedniej siedziby w mieście pod warunkiem zaprzestania jej dalszej rozbudowy. [7] Co prawda ich powrót nie nastąpił tak szybko, ale już w latach 80. XV wieku, obok wymienianej w księgach miejskich nazwy ulicy „przy szarych mnichach” (bi den grawen mönneken, 1480), pojawiła się nazwa powiązana z zabudową klasztoru karmelitów, początkowo „by dem olden witten Kloster” (przy starym białym klasztorze, 1484), a następnie by dem witten closter (przy klasztorze białych mnichów, 1486). [8] Ich dalszy pobyt przy obecnej ulicy Grodzkiej potwierdzają zapisy w księgach związane przede wszystkim z budową przy klasztorze kościoła pod wezwaniem św. Anny, którego wznoszenie rozpoczęto prawdopodobnie na początku XVI wieku [9] Wezwanie tego kościoła wiązało się z tym, że karmelici oprócz szczególnej adoracji Matki Boskiej czcili również świętą Annę. Z pozostałości szczecińskich ksiąg zgonów (Verlassungsbücher) z lat 1422-1603 wynika, że tutejsi karmelici określani byli jako „nasi bracia kochanej Matki Boskiej z góry Karmel” (unser leven Fruwen Brodere der Telerinne Godes van dem Berge Carmelo), lub „nasi bracia kochanej Panienki z zakonu z góry Karmel (unser leven Vrowen Brodere des Ordens von dem Berge Carmele); w 1505 roku zapisano tam również: „klasztor białych zakonników [poświęcony] Marii i św. Annie” (des wiitten Klosters der Marien unde sunte Annen). [10] Hoogeweg wymienia Michaela Vogelsanga i jego żonę Katharin, którzy w 1496 roku przekazali dwie budy usytuowane na terenie wiku Świętego Ducha [11], cyt.: „na cele kościoła św. Anny i braci [czcicieli] Marii z kościoła św. Anny” (uppe sunte Annen Kerken Behuff unde Marienbroderen to sunte Annen Kerken). Przy okazji podobnych donacji wymienia się również Bractwo św. Anny, a także Bractwo Mariackie powiązane z karmelitami, co czyniło ich na tyle popularnymi, że nie brakowało im datków z kręgów mieszczańskich. [12] W latach 1495-1534 posiadali m. in. 3 murowane budy przekazane im przez mieszczan Petera Farenholta i Jaspera Hartwicha, które wcześniej należały do prowizorów kościoła Mariackiego, i „[były] położone przy ulicy rolników niedaleko ubogiego klasztoru” (negest erme kloster in der buwstrate gelegen, 1496); a także przekazany im w tym samym roku przez Goseke Schulte wolny plac nieopodal zabudowań Fundacji Mariackiej i wspomniane wyżej 2 budy na wzgórzu Świętego Ducha oraz przekazany im w 1497 roku „narożny budynek [położony] nieopodal [zabudowań] prowizorów kościoła Mariackiego i nieopodal studni” (negest von den Provisoribus unser leven Frowen und negest by dem Putten) [13], wraz z należącymi do niego 2 budami. [14] Oprócz przejętych budynków, w księgach miejskich z tego okresu odnotowano także zapisy donacji finansowych w postaci renty z nieruchomości (np. z budynku przy ulicy Młyńskiej, 1502 czy z budynku przy ulicy Splittstraße, 1515), a w 1534 roku pojawił się zapis o pertraktacjach dotyczących przejęcia budynku przy ulicy Fuhrstraße. [15]
O życiu wewnętrznym klasztoru, a także o sposobie chowania zmarłych zakonników nie wiemy nic (prawdopodobnie, jak w innych klasztorach tego zgromadzenia, pod chórem kościoła istniała krypta grzebalna). Znane są tylko nazwiska dwóch przeorów, Henning Szwygen (Svygen) urzędujący w latach 1496-1502 oraz wspomniany w roku 1534 Jakob Hugge. [16] Budowany na przełomie wieków kościół nigdy nie został ukończony. Zakonnicy zdołali wybudować tylko część prezbiterialną, czyli chór zbudowany na planie pięcioboku. [17]

Po wprowadzeniu reformacji teren należący do karmelitów po kasacji zakonu w 1550 roku przypadł kościołowi św. Jakuba, natomiast chór kościoła i część przyległych doń zabudowań, położonych wzdłuż ulicy zwanej odtąd „ulicą Mniszą”, przekazano na cele szkolnictwa, a następnie w 1839 roku rozebrano. [18]

Przypisy

  1. Zob. P. Friedeborn, Historische Beschreibung der Stadt Alten Stettin in Pommern. Sampt einem Memorial unnd Ausszuge [...] Geschichten, Handlungen und Vertraegen, welche sich von Zeit angenommenen Christenthumbs, [...] fuenff hundert Jahren, [...] begeben [...] auch ein General Beschreibung des gantzen Pommerlandes: fuerstliche Stammlini der Hertzogen von Pommern, und fuersten zu Ruegen, in 4. Taffeln abgetheilet [...]. Gedruckt zu Alten Stettin 1613. „Das Erste Buch”, s. 91, także M. Wehrmann, Geschichte der Stadt Stettin. Stettin 1911, s. 104, i H. Hoogeweg, Die Stifter und Klöster der Provinz Pommern. Bd. 2. Stettin 1925, s. 626.
  2. P. Friedeborn, Historische Beschreibung der Stadt Alten Stettin..., op. cit., s. 91.
  3. H. Hoogeweg, Die Stifter und Klöster..., op. cit., s. 626.
  4. Tamże, s. 626, także przyp. 4 i 6; także s. 629, przyp. 1.
  5. Hoogeweg podaje, że ustalenia te, kończące spór miasta z prowizorami kościoła Mariackiego, zawarto w ugodzie z dnia 9 września 1469 roku (czyli w sobotę po uroczystości Narodzin Najświętszej Maryi Panny - Nativitatis Beatae Mariae Virginis), sporządzonej za pośrednictwem księcia Eryka II i Warcisława X na dworze książęcym w Warnow, stąd jego nazwa „Warnower Vertrag” (Układ w Warnow); zob. F.W. Barthold, Geschichte von Rügen und Pommern. Vierter Theil. Erster Band. Vom Auftreten der Hohenzollern in der Mark Brandenburg (1411) bis zur Rückkehr Bogislavs X. vom h. Grabe (1408). Hamburg 1843, s. 342; por. H. Hoogeweg..., op. cit., s. 627, także przyp. 1; por. F. Thiede, Chronik der Stadt Stettin, bearbeitet nach Urkunden und den bewährten historischen Nachrichten. Stettin 1849, s. 341, tamże przyp. **. Niestety nie udało nam się ustalić miejsca położenia dworu książęcego Warnow.
  6. Zob. stosowny fragment Warnower Vertrag, cyt.: „Weisen Münche werden aus Stettin abgeschafft. [pkt] IV. Das Kloster der weissen Münche Carmeliten ordens angerichtet sol gantz und gar abgethan seyn und die Münche sollen weichen doch sol inen frey stehen ausserhalb der Stadt bey S. Gertrud wo sie wollen zu bawen und sollen hinfüro in der Stadt weder Kloster oder Kirchen oder Capellen mehr angerichtet werde. Die weissen Münche aber so ferne sie draussen baven wurden sollen sich den Kirchen in der Stadt durchauß gemeß halten“, por. Daniel Cramer, Das Grosse Pomrische Kirchen Chronicon D. Danielis Crameri. Das ist Beschreibung Und Außführlicher Bericht, was sich fürnemblich in Religions Sachen, von Enderung der Heydenschafft her, im Land zu Pomren, und zugehörigem Fürstenthumb Rügen, auch Graff- und Herrschafften, bey noch wehrendem Christenthumb, und dabey verlauffener Evangelischer Reformation, biß auff kegenwertige Zeit, begeben und zugetragen hat: Auß vielen Glaubwürdigen Alten und Newen Scribenten, Uhrkunden Archiven und andern Denckwürdigen Nachrichtungen fleissig zusammen getragen, und in richtige Jahrzeit verfasset; Auch in Vier unterschiedliche Bücher [...] abgetheilet. Gedruckt zu Alt. Stettin: durch und in Verlegung Nicol. Barthelt, 1628. Das Ander Buch, s. 113 [s. 254, Biblioteka PAN-u Gdańsk]; także Hoogeweg, s. 627; a także H. Hering, Beiträge zur Topographie Stettins in älterer Zeit. W: BSt AF Bd. X. H 1. Stettin 1844, s. 55 i n., również H. Heyden, Die Kirchen Stettins und ihre Geschichte. Stettin 1936, s. 61, a także J.J. Steinbrück, Geschichte der Klöster in Pommern und den angränzenden Provinzen, in so die leztern mit den erstern in Verbindung gestanden, von ihrer Gründung bis zu ihrer Aufhebung oder iezzigen Fortdauer, so weit die dabei. Stettin 1796, s. 134. Tłumaczenia nazw pochodzących z języka środkowo-dolnoniemieckiego dokonano na podstawie Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg. Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung. Bd. I-VI. Bremen 1875-1881 w: DRW Quellenverzeichnis Schiller-Lübben.
  7. P. Friedeborn, Historische Beschreibung der Stadt Alten Stettin..., op. cit., s. 91.
  8. Zob. Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Hugo Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von Carl Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926, s. 46, także H. Hoogeweg, Die Stifter und Klöster..., op. cit., s. 627. Strój karmelitów składał się z tuniki z pasem koloru brązowego oraz szkaplerza i kaptura tegoż koloru. W określonych okolicznościach zakładali białe płaszcze z kapturem, stąd w średniowiecznym Szczecinie nazywano ich „białymi mnichami”. Ich powrót do miasta nie mógł nastąpić później niż przed 1497 r., gdyż jak podaje Hoogeweg w tym roku wielka powódź całkowicie zalała cmentarz św. Gertrudy; tamże, s. 627.
  9. H. Heyden, Die Kirchen Stettins..., op. cit., s. 62, także H. Hering, Beiträge zur Topographie Stettins..., op. cit., s. 56.
  10. H. Hoogeweg, Die Stifter..., op. cit., s. 628, także przyp. 1.
  11. Zabudowania te stały na terenie osiedla na stoku wzgórza Świętego Ducha, w rejonie wylotu obecnej ulicy Kozierowskiego i ulicy Dworcowej. Zostały zburzone z chwilą rozbudowy przez Szwedów umocnień miejskich.
  12. H. Hoogeweg..., op. cit., s. 628.
  13. putte - w języku środkowo dolnoniemieckim oznacza zarówno dół wypełniony wodą jak i cysternę na wodę, ale także studnię uliczną z kołowrotem, a nawet rynsztok lub ściek uliczny; zob. Mittelniederdeutsches Wörterbuch, Bd. III, s. 392 w: Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg. Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung. Bd. I-VI. Bremen 1875-1881.
  14. H. Hoogeweg..., op. cit., s. 628.
  15. Tamże, s. 629.
  16. Tamże, s. 629.
  17. Zob. litografia - F.L. Kirchoff, Ansicht des Lyceums zu Stettin, z ok. 1804 roku.
  18. H. Hoogeweg..., op. cit., s. 629.


Bibliografia

  • Friedeborn P., Historische Beschreibung der Stadt Alten Stettin in Pommern. Sampt einem Memorial unnd Ausszuge [...] Geschichten, Handlungen und Vertraegen, welche sich von Zeit angenommenen Christenthumbs, [...] fuenff hundert Jahren, [...] begeben [...] auch ein General Beschreibung des gantzen Pommerlandes: fuerstliche Stammlini der Hertzogen von Pommern, und fuersten zu Ruegen, in 4. Taffeln abgetheilet [...]. Gedruckt zu Alten Stettin 1613.
  • [Daniel Cramer] Das Grosse Pomrische Kirchen Chronicon D. Danielis Crameri: Das ist Beschreibung Vnd Außführlicher Bericht, was sich fürnemblich in Religions Sachen, von Enderung der Heydenschafft her, im Land zu Pomren, vnd zugehörigem Fürstenthumb Rügen, auch Graff- vnd Herrschafften, bey noch wehrendem Christenthumb, vnd dabey verlauffener Evangelischer Reformation biß auff kegenwertige Zeit, begeben vnd zugetragen hat: Auß vielen Glaubwürdigen Alten und Newen Scribenten, Uhrkunden Archiven und andern Denckwürdigen Nachrichtungen fleissig zusammen getragen, und in richtige Jahrzeit verfasset; Auch in Vier unterschiedliche Bücher [...] abgetheilet. Gedruckt zu Alt. Stettin: durch und in Verlegung Nicol. Barthelt, 1628, s. 113 [254] [dostęp: PAN Biblioteka Gdańska, 2020-09-18].
  • Steinbrück J.J., Geschichte der Klöster in Pommern und den angränzenden Provinzen, in so die leztern mit den erstern in Verbindung gestanden, von ihrer Gründung bis zu ihrer Aufhebung oder iezzigen Fortdauer, so weit die dabei. Stettin 1796.
  • Hering H., Beiträge zur Topographie Stettins in älterer Zeit. W: BSt AF Bd. X. H 1. Stettin 1844.
  • Thiede F., Chronik der Stadt Stettin, bearbeitet nach Urkunden und den bewährten historischen Nachrichten. Stettin 1849.
  • [Hugo Lemcke] Beiträge zur Geschichte der Stettiner Ratsschule in fünf Jahrhunderten. Fünfte Abteilung. W: Stadtgymnasium ehemaliges Rats-Lyceum zu Stettin. 1404 bis 1904. XXXV. Programm Ostern 1904. Stettin 1904.
  • Wehrmann M., Geschichte der Stadt Stettin. Stettin 1911.
  • Hoogeweg H., Die Stifter und Klöster der Provinz Pommern. Bd. 2. Stettin 1925.
  • Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Hugo Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von Carl Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926.
  • Heyden H., Die Kirchen Stettins und ihre Geschichte. Stettin 1936.
  • Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg. Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung. Bd. I-VI. Bremen 1875-1881 w: DRW Quellenverzeichnis Schiller-Lübben [dostęp 2018-06-16]

Zobacz też



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk