Zalew Szczeciński

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Zalew Szczeciński (niem. Stettiner Haff, Oderhaff, Pommersches Haff) – zalew, laguna przybrzeżna, zatoka Morza Bałtyckiego[1] w jego południowej części. Akwen obejmuje powierzchnię od 666,5 do 687 km², na terytorium Polski i Niemiec. Uchodzi od niego rzeka Odra, dzięki czemu akwen jest częścią jej rozbudowanego systemu ujściowego.

Klasyfikacja akwenu

Wpływ na charakter akwenu ma morfologia, hydrodynamika i charakter sedymentacji. Wbrew obiegowym opiniom Zalew Szczeciński nie jest estuarium Odry, lecz laguną przybrzeżną[2]. Cechą większości lagun jest cyrkulacja wody spowodowana przeważnie poprzez wiatr. Odebrane wody rzeczne Odry i Wkry, a także wody morskie wpływające przez cieśninę Świnę kierowane są zasadniczo przez wiatr, którego duże znaczenie ma szybkość i kierunek. Zalew Szczeciński spełnia kryteria tzw. ograniczonej laguny wg klasyfikacji Kjerfve'a i Magilla z 1989 roku, czyli: obecność wielu wypływów, brak dużego rozwarstwienia wód (między słodkimi i słonymi), duże znaczenie wiatru na cyrkulację wody. Zalew Szczeciński można także uznać za lagunę częściowo zamkniętą wg klasyfikacji Nicholsa i Allena z 1981 roku: wydłużona bariera odgradzająca od morza, połączonego z nim poprzez wąskie wypływy, ograniczona wymiana wód z morzem, małe pływy morskie, osadzenie się piasku w części najbliższej morzu, akumulacja mułu w pozostałej części[3].

Położenie

Powierzchnia akwenu wynosi wg różnych publikacji od 666,5[4] do 687 km²[5]. Zalew osiąga długość 55 km[6] i szerokość 22 km[7].

Przez zalew przebiega granica polsko-niemiecka, dzieląc go na dwie części. Wody zalewu po stronie polskiej należą do czterech powiatów w woj. zachodniopomorskim (powiat policki, powiat goleniowski, powiat kamieński i gminy z prawami powiatu Świnoujście). Wody zalewu po stronie niemieckiej należą do dwóch powiatów w kraju związkowym Meklemburgia-Pomorze Przednie – północna cześć do powiatu Ostvorpommern i południowa do powiatu Uecker-Randow. Formalnie według prawa morza zalew zalicza się do morskich wód wewnętrznych.

Zalew Szczeciński jest najbardziej na południe wysuniętą zatoką Morza Bałtyckiego, od którego jest oddzielony wyspami Uznam i Wolin. Zalew jest połączony z morzem poprzez 3 cieśniny: Pianę na zachodzie, Świnę między Uznamem a Wolinem, a także Głęboki Nurt i Dziwnę na wschodzie. Jego brzegi ograniczają takie mezoregiony jak: Równina Wkrzańska, Dolina Dolnej Odry, Równina Goleniowska, Wybrzeże Trzebiatowskie oraz wyspy Uznam i Wolin.

W Zalewie Szczecińskim wyróżnia się dwie duże części: niemiecki Mały Zalew na zachodzie i polski Wielki Zalew na wschodzie, a także zatoki i mielizny. Głównymi zatokami Zalewu Szczecińskiego są: Zatoka Nowowarpieńska, Zatoka Skoszewska i Roztoka Odrzańska do której uchodzi Odra. Pomniejsze zatoki to: Boleń, Diabły, Krzecki Zalew, Zatoka na Palach. Wyróżnia się także Wielkomękowską Głębię.

Mielizny Zalewu Szczecińskiego: Mielizna Kopicka, Krzecka Mielizna, Krzecki Wyskok, Mielizna Osiecka, Płocińska Mielizna, Pomorska Mielizna, Wolińska Mielizna, Wyskok Warpieński, Mielizna Rzepczyńska (niem. Repziner Haken), Hart Schaar, Kamig-Haken, Ueckerhaken, Borken-Haken, Göschenbrinks-Fläche.

Dawniej do Zalewu Szczecińskiego zaliczano cieśniny (Piana, Świna, Głęboki Nurt, Dziwna) oraz jeziora (Jezioro Nowowarpieńskie, Usedomer See, Wicko Wielkie wcięte w brzeg wyspy Wolin u wejścia do Starej Świny). Do XIX wieku przedstawiono zalew za rozlewisko rzeki Odry, a jej cieśniny za odnogi ujściowe[potrzebne źródło] . Później obecne cieśniny były przedstawiane jako rzeki.

Hydrologia

Rozkład głębokości Zalewu Szczecińskiego z Głębokim Nurtem i jeziorami-zatokami[4][8]
Głębokość
[m]
Powierzchnia
dna [km²]
Część pow.
dna [%]
0–1 43,7 6,6%
1–2 114,1 17,1%
2–3 94,6 14,2%
3–4 64,1 9,6%
4–5 160,7 24,1%
5–6 161,6 24,2%
6–7 20,7 3,1%
7–8 2,4 0,4%
8–9 1,1 0,2%
poniżej 9 3,5 0,5%
Razem (Σ) 666,5 100%

Średnia głębokość zalewu jest na poziomie 3,8 m. Największa naturalna głębokość sięga 8,5 m, jednak średnia głębokość sztucznego toru wodnego Szczecin-Świnoujście wynosi 10,5 m[5]. Objętość wody w zbiorniku równa jest 2,5825 km³[9].

Wody zalewu należą do wód brachicznych, co jest spowodowane utrudnioną wymianą wód morskich przez wąskie cieśniny oraz dużym dopływem wody słodkiej z rzek (średnio rocznie 18 km³[5]). Zasolenie w środkowej części zalewu waha się od 0,5‰ do 2‰. Okresowy napływ wody z Zatoki Pomorskiej o zasoleniu 6‰ odbywa się poprzez cieśninę Świnę[10]. Słona woda zwykle nie wypływa poza obszar delty wstecznej Świny, lecz czasem jej silny prąd może wpłynąć do zalewu na długości kilku kilometrów[5]. Zasolenie wzrasta zimą przy przewadze wiatrów północnych i północno-zachodnich, które wtłaczają wodę słoną (cofka).

Zasolenie akwenu zależy głównie od położenia i głębokości. Według badań dokonanych w 2003 roku na centralnym obszarze polskiej części Zalewu Szczecińskiego, tzw. Wielki Zalew – wody przydenne były wyraźnie bardziej zasolone od wód powierzchniowych przy czym najbardziej zasolone były wody przydenne w południowo-wschodniej części Zalewu (obszar na północny zachód od Mielizny Kopickiej). W przypadku wód powierzchniowych bardziej zasolone były wody w północnej części Zalewu, co jest spowodowane spływaniem słonej wód z Zatoki Pomorskiej przez cieśninę Świnę. Zasolenie zalewu jest najniższe na Roztoce Odrzańskiej, do której uchodzi rzeka Odra[11].

Zlewnia

Średnia roczna ilość wody rzeki Odry, która zasila Zalew Szczeciński wynosi 17 km³, co stanowi 94% jego bilansu wodnego[5].

Zlewnia Zalewu Szczecińskiego obejmuje 12 109 km², z czego w granicach Polski znajduje się 2467 km²[potrzebne źródło] . Zlewnia to także sieć kanałów pochodzących z czasów, gdy intensywnie zaczęto zmieniać krajobraz na rolniczy[potrzebne źródło] .

Do Małego Zalewu (w Niemczech) uchodzą rzeki Wkra (niem. Uecker) i Zarow, do Wielkiego Zalewu – Odra, Gowienica, Karwia Struga, Karpina, Łącki Rów, Kanał Czarnociński, Kanał Śmieciowy i Kanał Torfowy.

Odpływ wód z zalewu do Morza Bałtyckiego odbywa się poprzez 3 cieśniny. Po uwzględnieniu siły wiatru, zmian poziomu wód, wskaźników zasolenia wyliczono proporcje odpływu dla poszczególnych cieśnin: Świna – 69%, Piana – 17% i Głęboki Nurt–Dziwna – 14%[12].

Warunki atmosferyczne

Średnia roczna temperatura wody wynosi 11 °C, a maksymalna 26 °C (dane 1989–2000)[5].

Średnia temperatura Zalewu w okresie letnim (sierpień) wynosi około 20 °C, a zimą (luty) około 1 °C. W okresie od czerwca do ostatnich dni sierpnia na wodach zalewu odnotowuje się przewagę wiatrów z kierunków: północnego, północno-zachodniego i północno-wschodniego o sile nie przekraczającej 4-5°B[potrzebne źródło] .

Zjawiska lodowe na akwenie występują od połowy grudnia do połowy marca[potrzebne źródło] .

Przyroda

  • Woliński Park Narodowy
  • obszary Natura 2000: Ujście Odry i Zalew Szczeciński PLH320018, Wolin i Uznam PLH320019, Zalew Szczeciński PLB320009,
  • rezerwaty przyrody: rezerwat przyrody Czarnocin, rezerwat przyrody Białodrzew Kopicki.
  • użytek ekologiczny: użytek ekologiczny Łysa Wyspa,
  • inne: Karsiborska Kępa i Wyspy Bielawka (społeczne rezerwaty OTOP), Park Natury Zalewu Szczecińskiego (społeczny obszar chroniony Stowarzyszenia na Rzecz Wybrzeża).

Zagospodarowanie

Od ujścia Odry do Kanału Piastowskiego (przekop przez Uznam do środkowej Świny) przebiega przez Zalew Szczeciński tor wodny Szczecin-Świnoujście. Długość odcinka toru prowadzącego przez Zalew wynosi 19,5 km, głębokość 10 m. Wytyczony został pod koniec XIX w. Pogłębiony i wyprostowany w XX w. Umożliwia on pływanie statkom wodnym ze Świnoujścia do Szczecina. Tor jako część ważnej drogi morskiej wymaga stałej kontroli i pogłębiania, a w okresie zlodzenia dozorowania przez lodołamacze.

Nad polskim brzegiem Zalewu Szczecińskiego położone są 3 porty morskie: port Trzebież, port Stepnica, port Nowe Warpno, a w okolicznych sąsiednich akwenach (Świna, Wicko Wielkie, Dziwna, Odra) w Polsce znajduje się także 11 innych portów morskich. Nad niemieckim brzegiem porty morskie znajdują się w: Kamminke, Mönkebude, Ueckermünde. Pobliskie porty i przystanie znajdują się także na Usedomer See i w cieśninie Pianie.

Nad zalewem znajduje się wiele kąpielisk, wykorzystywanych w sezonie letnim, np. Popielewo, Nowe Warpno, Trzebież, Stepnica.

Historia

10 września 1759 roku w czasie wojny siedmioletniej na zalewie w pobliżu Mielizny Rzepczyńskiej rozegrała się bitwa morska, w której flota pruska przegrała ze Szwedami.

W 18751900 prowadzono prace związane z budową Kanału Piastowskiego i toru wodnego Szczecin-Świnoujście.

Hydronimia

Na polskiej mapie z „Kodeksu dyplomatycznego Wielkopolski” z 1881 roku znajduje się dawna nazwa Zatoka Julińska[13]. W Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego z 1890 roku przedstawiono nazwę Zatoka Szczecińska. Na mapie Wojskowego Instytutu Geograficznego z 1938 roku została przedstawiona nazwa Zalew Szczeciński[14]. Ostatecznie nazwa Zalew Szczeciński została wprowadzona urzędowo rozporządzeniem w 1949 roku[15]. Pomimo zawartego w nazwie przymiotnika, Szczecin nie jest położony nad akwenem, a południowa część zalewu znajduje się w odległości 8 km od granic miasta, ok. 20 km od centrum.

Miejscowości nad Zalewem

Polskie

  • Miasta:
  • Wsie:
    • Trzebież
    • Brzózki
    • Kopice
    • Czarnocin
    • Skoszewo
    • Płocin
    • Sułomino
    • Popielewo

Niemieckie

  • Miasta:
    • Ueckermünde (Wkryujście)
  • Wsie:
    • Altwarp (Stare Warpno)
    • Vogelsang-Warsin
    • Garz (Gardziszcze)
    • Kamminke

Przypisy

  1. Morze Bałtyckie, Cieśniny. W: Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej: Nazewnictwo Geograficzne Świata. Warszawa: Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 2008, s. 52. ISBN 976-83-254-0462-8. 
  2. Andrzej Osadczuk: Zalew Szczeciński: środowiskowe warunki współczesnej sedymentacji lagunowej. Szczecin: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, 2004, ss. 34, 121-122. ISBN 83-7241-436-X. 
  3. Andrzej Osadczuk, Stanisław Musielak, Ryszard K. Borówka: Why should the Odra River mouth area not be regarded as an estuary?. Wyd. 2. 2007, s. 92. DOI:10.2478/v10009-007-0011-8. ISSN 1730-413X. 
  4. 4,0 4,1 4. Ukształtowanie dna zbiornika i właściwości osadów. W: Andrzej Osadczuk: Zalew Szczeciński: środowiskowe warunki współczesnej sedymentacji lagunowej. Szczecin: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, 2004, ss. 34, 37. ISBN 83-7241-436-X. 
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 Teresa Radziejewska, Gerald Schernewski: 5. The Szczecin (Oder-) Lagoon. W: Ulrich Schiewer: Ecology of Baltic Coastal Waters. Berlin Heidelberg: Springer, 2008, ss. 116, 117. DOI:10.1007/978-3-540-73524-3_5. ISBN 978-3-540-73523-6. 
  6. od stacji nautycznej przy ujściu Odry (początek Roztoki Odrzańskiej) do zniszczonego mostu kolejowego koło m. Kamp
  7. od brzegu na wschód od Sułomina do brzegu koło wsi Brzózki
  8. obszar od wypływu Piany (k. Kamp) do wypływu Dziwny (k. Wolina) wraz z Roztoką Odrzańską, Głębokim Nurtem, Jeziorem Nowowarpieńskim, jeziorami: Wicko Wielkie, Wicko Małe i Usedomer See
  9. Majewski A.: Ogólna charakterystyka Zalewu Szczecińskiego. W: A. Majewski (red.): Zalew Szczeciński. Warszawa: Wyd. Komunikacji i Łączności, 1980, ss. 17-25. 
  10. Bangel H., Schernewski G., Bachor A.: Spital pattern and long-term development of water quality in the Odder estuary. W: Gerald Schernewski: The Oder Lagoon – against the background of the European Water Framework Directive. 2004. 
  11. Gorzysław Poleszczuk, Edward Niedźwiecki, Norbert Wolnomiejski, Anna Bucior: On Great Lagoon (Szczecin Lagoon) water salinity – once again. Wyd. 7. 2005, ss. 54, 57, 68. ISSN 1643-0115. 
  12. Volker Mohrholz, Hans Ulrich Lass: Transports between Oderhaff and Pomeranian bight — a simple barotropic box model. Wyd. 4. Springer Berlin / Heidelberg, 1998-12, ss. 371-383. DOI:10.1007/BF02764231. ISSN 1616-7228. 
  13. Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski obejmujący dokumenta tak już drukowane, jak dotąd nie ogłoszone, sięgające do roku 1400, t.4, Poznań 1881 – Mapa Wielkopolski, autor Dr. T. Szulc
  14. Arkusz 42 Stettin (Szczecin). W: Mapa Operacyjna Polski 1:300 000. Wojskowy Instytut Geograficzny, 1938. 
  15. Rozporządzenie Ministra Administracji Publicznej z dnia 11 lutego 1949 r. o przywróceniu i ustaleniu nazw miejscowości (M.P. z 1949 r. Nr 17, poz. 225, s. 5)

Bibliografia

Linki zewnętrzne