Zbiornica Księgozbiorów Zabezpieczonych (Szczecin)

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Zbiornica Księgozbiorów Zabezpieczonych - instytucja powołana do zabezpieczania poniemieckich zbiorów bibliotecznych po II wojnie światowej na terenie Pomorza Zachodniego. Działała w Szczecinie w latach 1947-1950.

Powstanie Zbiornic Księgozbiorów Zabezpieczonych w kraju

W latach 1945-1949 prowadzono w Polsce działania mające na celu zabezpieczenie i ochronę zbiorów bibliotecznych, mających status tzw. opuszczonych i porzuconych. Bez istnienia stosownych regulacji państwowych, wystawione były one na rozproszenie, zniszczenie i kradzieże. W maju 1945 roku sytuacja ta została prawnie uregulowana[1]. W pierwszym etapie, trwającym do roku 1946 zabezpieczano wskazane mienie w terenie, a następnie transportowano do określonych miejsc. W kolejnym etapie, trwającym od początku roku 1947 zgromadzone zbiory segregowano i rozdzielano do różnych instytucji. W celu sprawnego przeprowadzenia takich działań, powołano do życia siedem zbiornic-sortowni, które były właściwie magazynami, w których zgromadzono ocalałe księgozbiory. 1 lutego 1947 roku Ministerstwo Oświaty otworzyło zbiornice w następujących miastach: Gdańsku, Szczecinie, Poznaniu, Toruniu, Katowicach, Wrocławiu i Krakowie. Działały one do końca 1949 roku za wyjątkiem składnicy w Katowicach, która zakończyła prace z końcem grudnia 1955 roku. Powołane instytucje działały na podstawie Instrukcji Ministerstwa Oświaty[2], którą opracował Józef Grycz.[3]
Pracownicy zbiornic penetrowali podległe tereny w poszukiwaniu zbiorów w dawnych instytucjach,bibliotekach i majątkach prywatnych. Przewozili je do magazynów, a następnie segregowali wydzielając zbiory specjalne i zabytkowe, druki z wieku XIX i XX, w tym literaturę naukową z różnych dziedzin. Nakazywano też wydzielanie poloników. Ostatnim etapem pracy w zbiornicy było przekazywanie wybranych materiałów do konkretnych bibliotek i instytucji w kraju, które tworzyły bądź uzupełniały swoje powojenne księgozbiory. Odbywało się to na podstawie upoważnień wydawanych przez Ministerstwo Oświaty. Księgozbiory wysyłano lub odbierali je osobiście przedstawiciele instytucji zgłaszającej zapotrzebowanie. Dokumentacja towarzysząca wywożonym zbiorom często była bardzo lakoniczna i ograniczała się jedynie do odnotowania rodzaju zbioru i określała liczbę paczek czy skrzyń, które trafiały do odbiorcy.
Pracownicy zbiornic stawali przez licznymi trudnościami. Do czynienia mięli z ogromem zbiorów, dla których często nie było stosownych pomieszczeń ani regałów do ustawiania. Brak było wydawnictw bibliograficznych, na których zatrudnione osoby, często bez stosownych kwalifikacji, mogłyby się oprzeć segregując księgozbiory. Całej akcji towarzyszył też nieustanny pośpiech. W czasie swojej kilkuletniej działalności w murach zbiornic zgromadzono kilka milionów książek, a wśród nich kilkaset tysięcy zbiorów specjalnych, na które składają się stare druki, rękopisy, nuty, grafika i kartografia.

Zbiornica Księgozbiorów Zabezpieczonych w Szczecinie

Zbiornica Księgozbiorów Zabezpieczonych w Szczecinie została utworzona 1 lutego 1947 roku. Kierownictwo nad nią objęła Maria Adela Quirini, przedstawicielka krakowskiej Delegatury Ministerstwa Oświaty do zabezpieczania księgozbiorów opuszczonych i porzuconych na Ziemiach Zachodnich. Teren, który swoim zasięgiem działania objęła zbiornica, wynosił przeszło 30 tys. km². W kilku miastach województwa szczecińskiego utworzono magazyny-sortownie: Koszalinie, Słupsku, Stargardzie Szczecińskim, Szczecinie i Wałczu. Ulokowano je w budynkach szkolnych lub związanych z administracja szkolną. Zwożono do nich zbiory biblioteczne z kilkunastu powiatów. Potężna praca nad segregowaniem księgozbiorów stanęła przed skromna grupą pracowników. W Szczecinie zatrudnione były Konstancja Andronowska i Janina Lipska, w Koszalinie Maria Pilecka, w Słupsku Łucja Radtke w towarzystwie dwóch pracowników technicznych, w Wałczu Albina Jankowska i Jerzy Sałdziński, w Stargardzie Marcela Nadachowska[4]. Dużym udogodnieniem było posiadanie auta ciężarowego, przeznaczonego do wyjazdów w teren. Nie wszystkie zbiornice w kraju takim sprzętem dysponowały. Dzięki zaangażowaniu w pracę wymienionych osób, udało się w 1947 roku ulokować w sortowniach ok. 200 tys. woluminów i zabezpieczyć księgozbiory w liczbie ok. 100 tys. w kilku miejscowościach[5]. W kolejnym roku zabezpieczono ok. 250 tys. książek pochodzących z majątków ziemskich oraz kilku miast, m.in. z Nowogardu, Myśliborza, Sławna, Świnoujścia, Międzyzdrojów i Stargardu.

W 1948 roku zamknięto sortownię w Stargardzie, która zajmowała budynki szkolne[6]. W następnym roku podobny los spotkał sortownię koszalińską, która przekazać musiała pomieszczenia na rzecz inspektoratu szkolnego[7], sortownię w Wałczu skąd księgozbiór naukowy zabrano do Szczecina i sortownię słupską. Jej zbiory częściowo trafiły do Szczecina i kilku instytucji w kraju, m.in. Biblioteki Sejmowej w Warszawie. Przemieszczenia księgozbioru następowały także w samym Szczecinie gdzie pomieszczenia magazynowe opróżniano w celu zorganizowania w nich sal bibliotecznych. W 1949 roku nadal trwało zwożenie księgozbiorów z kolejnych powiatów. 220 tys. woluminów zabrano z powiatu chojeńskiego, choszczeńskiego, koszalińskiego, sławieńskiego, słupskiego, wałeckiego i stargardzkiego.

Na początku 1950 roku działalność szczecińskiej Zbiornicy Księgozbiorów Zabezpieczonych zmierzała już ku końcowi. W tym roku książki zdołano przekazać jeszcze do 38 placówek uniwersyteckich i naukowych w Polsce. W lutym rozwiązano umowy o pracę z zatrudnionymi pracownikami, za wyjątkiem kierowcy gdyż do końca marca trwało zwożenie do zbiornicy resztek zabezpieczonych zbiorów z terenu. Znalazły się one w gestii Ministerstwa Oświaty. Kierująca zbiornicą Maria Quirini pełniła swoją funkcję do 1 maja.


Ogółem w latach 1947-1950 posortowano około 670 tys. zbiorów. Znalazły się one w ponad 340 instytucjach w kraju. Cały księgozbiór jaki udało się zgromadzić w sortowniach na Pomorzu ocenia się na liczbę od 581828 do 1316706 woluminów[8]. Nie zrealizowano w zbiornicy szczecińskiej postulatu dotyczącego wyodrębniania poloników w zabezpieczanych księgozbiorach gdyż nie odnaleziono książek o takiej proweniencji na podległym obszarze.


Przypisy

  1. Ustawa z dnia 6 maja 1945 r. o majątkach opuszczonych i porzuconych, Dziennik Ustaw 1945, nr 17, poz. 97.
  2. Instrukcja Ministerstwa Oświaty z dnia 25 stycznia 1946 r. w sprawie postępowania z księgozbiorami zabezpieczonymi, Dziennik Urzędowy z dnia Ministerstwa Oświaty 1946, nr 1, poz. 13.2 z dnia 25 stycznia 1946 roku.
  3. Józef Grycz (1890-1954) - bibliotekarz, organizator bibliotekarstwa powojennego, dyrektor Naczelnej Dyrekcji Bibliotek w Ministerstwie Oświaty.
  4. Pracownice ze Szczecina były związane stałą umową o pracę, a dla pozostałych osób była to zajęcie dorywcze.
  5. Zabezpieczono księgozbiory w: Białogardzie (3000 wol.), Słupsku (3000 wol.), Stargardzie (12000 wol.), Szczecinie 77000 wol.), Wałczu (6000 wol.).
  6. Książki, które nie były posegregowane przetransportowano do sortowni w Szczecinie i Wałczu.
  7. Książki z sortowni przekazano do Słupska i Szczecina, a część do Muzeum Miejskiego i Związku Nauczycielstwa Polskiego w Koszalinie.
  8. Garlicki, Przemysław. Maria Quirini i inni pracownicy Zbiornicy Księgozbiorów Zabezpieczonych w Szczecinie. W: Bibliotekarz Zachodniopomorski, 2013, nr 2-3, s.73.



Bibliografia

  • Urszula Barbara Szajko, Cecylia Judek. Problematyka zbiorów zabytkowych na dawnych Ziemiach Odzyskanych na przykładzie Książnicy Pomorskiej w Szczecinie. W: Zbiory zabytkowe w bibliotekach publicznych. Materiały z konferencji. Opole, 5-6 listopada 1998. Opole 1998, s.97–104.
  • Nowicki, Ryszard. Rezultaty działalności Zbiornicy księgozbiorów Zabezpieczonych w Szczecinie w latach 1947-1950. W: Roczniki biblioteczne, Wrocław 2007, s.169-188.
  • Garlicki, Przemysław. Teki Marii Quirini jako źródło do dziejów poniemieckich księgozbiorów na Pomorzu Zachodnim. W: Księgozbiory rozproszone. Losy księgozbiorów historycznych po II wojnie światowej. Red. A. Siuciak, Malbork 2015, s.83-94.
  • Garlicki, Przemysław. Maria Quirini i inni pracownicy Zbiornicy Księgozbiorów Zabezpieczonych w Szczecinie. W: Bibliotekarz Zachodniopomorski, 2013, nr 2-3, s.69-74.





Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Alicja Łojko