Zespół budynków straży pożarnej przy ulicy Grodzkiej

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Skocz do: nawigacja, szukaj
Zespół budynków straży pożarnej przy ulicy Grodzkiej
Zespół budynków straży pożarnej przy ulicy Grodzkiej
Widok od strony południowo-wchodniej
Lokalizacja Grodzka 1,3,5
Data budowy 1868
[ Zobacz Zespół budynków straży pożarnej przy ulicy Grodzkiej na mapie.]
200px-Obiekt zabytkowy znak.svg.png nr rej. nr 136 z dnia 4 września 2003[1]

Geolokalizacja: 53.425458,14.552816

Zespół budynków straży pożarnej przy ulicy Grodzkiej (niem. Mönchenstraße) powstał w 1868 roku w związku z niedogodnościami w wykorzystywaniu strażnicy zlokalizowanej przy Nowym Rynku, obsługującej wówczas teren Starego Miasta.

Historia obiektu

Budowa i lokalizacja nowej siedziby głównej strażnicy, związana było również prawdopodobnie z powstaniem Nowego Miasta i z reorganizacją szczecińskiej służby przeciwpożarowej w 1864 r. Plany reorganizacji służby opracował James Hobrecht, ówczesny miejski radca budowlany Szczecina, główny projektant generalnego planu zabudowy Berlina z lat 1859-1861. James Hobrecht był również autorem projektu budynku głównej strażnicy przy ul. Grodzkiej (Mönchenstraße 35/37), który został wybudowany w 1868 r. pod jego nadzorem. Powstała wówczas 7-osiowa, lewa część obecnie istniejącego budynku. Budynek główny posiadał w parterze wozownię z czterema stanowiskami, zaś w tylnej części działki - niewielką oficynę, w której zlokalizowana była m.in. stajnia. Pomiędzy oficyną a budynkiem frontowym usytuowany był niewielki dziedziniec, zaś teren pomiędzy oficyną a pn granicą działki zajmował drugi dziedziniec, o pow. 300 m2, służący jako plac do ćwiczeń. Zabudowania zostały zlokalizowane na terenie powstałego w XV wieku klasztoru karmelitów. Nie zachowały się żadne fragmenty zabudowy poklasztornej, jednak jest możliwe, że fundamenty budynków strażnicy zawierają fragmenty murów fundamentowych pierwotnej zabudowy działek [2] Pomimo, że powierzchnia działki od początku bardzo ograniczała niezbędny program funkcjonalny, strażnica została powiększona dopiero w 1894 r., kiedy przyłączono do terenu strażnicy nową działkę, od strony ul. Tkackiej (Große Wollweberstraße 54).

Na przyłączonym terenie wybudowano wspinalnię i warsztaty. W 1896 od ul. Grodzkiej przybudowano do budynku głównego, od strony wschodniej, 4-osiową nową część. Brak danych co do autora projektu dobudowy. Nowa część zawierała m.in. dodatkową 4-stanowiskową wozownię. W kondygnacji poddasza, w elewacji frontowej, oś przylegającą do starszej części strażnicy, wieńczyła nie istniejąca dziś wystawka, przepruta triforyjnym oknem i zamknięta trójkątnym szczytem. W parterze budynków strażnicy poza wozowniami i stajniami zlokalizowany był m.in. posterunek strażnika, pomieszczenie telegrafu, pokój pierwszej pomocy. Na pierwszym piętrze były pomieszczenia załogi, biuro zarządzającego strażnicą na drugim i trzecim piętrze zlokalizowano mieszkania służbowe. Do czasu wprowadzenia samochodów, największą niedogodnością w wykorzystywaniu strażnicy była, spowodowana brakiem miejsca, konieczność wyprowadzania koni przez przejazd bramny, ze stajni zlokalizowanych na zapleczu działki. Konie zaprzęgane były wówczas do wozów strażackich od strony ul. Grodzkiej. Ostatnia poważniejsza rozbudowa związana była z wprowadzeniem samochodów w miejsce wozów konnych w 1912 r., kiedy to rozbudowano od zaplecza wozownię w nowszej części budynku.

Budynki o cechach stylowych historyzujących. Zabudowania pełnią od momentu powstania tą samą funkcję - po 1945 r. również wykorzystywane jako strażnica straży pożarnej.

Sytuacja

Budynek usytuowany w centrum miasta, na terenie dzielnicy Stare Miasto. Budynek zlokalizowany w południowo zachodnim narożniku kwartału zabudowy ograniczonego od strony południowej ul. Grodzką, od strony wschodniej pl. Orła Białego, od strony północnej ul. Łaziebną i od strony zachodniej ul. Tkacką. Posesja położona bezpośrednio przy ul. Grodzkiej, od strony pólnocno-zachodniej przylegająca do ul. Tkackiej. Na terenie posesji m.in. dawne zabudowania gospodarcze, wieża strażacka - wspinalnia oraz współczesne zabudowania. Nawierzchnia na terenie posesji betonowa. Elewacja frontowa z głównym wejściem od strony południowej.

Materiał, konstrukcja, technika

  • Fundamenty: budynek posadowiony prawdopodobnie na fundamentach ceglanych, spojonych zaprawą cementowo-wapienną.
  • Ściany murowane z cegły pełnej ceramicznej spojonej zaprawą cementowo-wapienną.
  • Elewacje licowane cegłą w kolorze piaskowym, w części elewacji frontowej również dobrze wypaloną czerwoną cegłą licową, w układzie krzyżykowym. Detal architektoniczny w postaci kształtek i ozdobnych elementów ceramicznych; elementy kamienne: kolumny i łuki wjazdu do garażu w prawej części elewacji frontowej, zworniki pomiędzy łukami odcinkowymi oraz konsole balkonu w lewej części elewacji frontowej - wykonane w piaskowcu. Kolumny w elewacji frontowej lewej części budynku oraz we wnętrzach, a także wsporniki loggii w elewacji frontowej - żeliwne. Balustrada balkonu w elewacji frontowej i balkon w elewacji tylnej - stalowe. Ściany od strony wewnętrznej tynkowane tynkami cementowo-wapiennymi.
  • Podłogi: drewniane, wyłożone linoleum, lentexem, wykładzinami dywanowymi; także betonowe i lastrico; w przejeździe bramnym - płyty granitowe.
  • Stropy nad piwnicami, w korytarzach i garażach odcinkowe na belkach stalowych, pozostałe stropy płaskie prawdopodobnie drewniane. W garażach (d. wozowniach) od strony ul. Grodzkiej ceramiczne sklepienia odcinkowe.
  • Schody betonowe na policzkach stalowych. Balustrady współczesne. Stopnie oraz krawędzie spodniej części biegów opierzone profilowanymi elementami drewnianymi.
  • Więźba dachowa drewniana o konstrukcji płatwiowo-kleszczowej. Dach prawej części budynku kryty dachówką ceramiczną karpiówką w koronkę, pozostałe dachy kryte papą bitumiczną.
  • Drzwi: wrota garaży metalowe, współczesne. Drzwi współczesne, drewniane: w większości przypadków jednoskrzydłowe, płytowe również plycinowe. W kilku przypadkach zachowane oryginalne, proste jednoskrzydłowe drzwi drewniane, ramowo-plycinowe.
  • Okna współczesne drewniane skrzynkowe, na klatkach schodowych i korytarzach krosnowe. W elewacji frontowej również współczesne okna jednoramowe. Okna dwu i trzyskrzydłowe, niektóre prostokątne lecz w większości zamknięte w nadślemieniu łukami odcinkowymi oraz półokrągłymi. Siemię przesunięte ku górze.
Rzut budynku

Rzut

Budynek główny w części frontowej założony na planie długiego prostokąta. W rzucie mało widoczne jest rozróżnienie dwóch odrębnych części gmachu, połączonych ze sobą funkcjonalnie. Rzut gmachu 11-osiowy, środkowe osie wyznaczone przejazdem oraz klatkami schodowymi w tylnym trakcie. Na obu krańcach rzutu wyznaczone jednoprzestrzenne zbliżone do kwadratu pomieszczenia dawnych wozowni. Oficyny usytuowane zostały od strony północnej i wschodniej wewnętrznego prostokątnego dziedzińca. W oficynach założonych na planach nieregularnych prostokątów wyznaczone zostały prostokątne w rzucie wnętrza dawnej stajni (oficyna północna) oraz innych pomieszczeń gospodarczych (głównie oficyna wschodnia).

Bryła

Od strony elewacji frontowej można wyróżnić dwie odrębne części gmachu. Prawa wschodnia część czterokondygnacyjna, z nieużytkowym poddaszem, przekryta dachem mansardowym z lukarnami. Bryłę od strony frontowej urozmaica wykusz. Nieco wyższa część lewa, zachodnia, elewacji frontowej, pięciokondygnacyjna, przekryta dachem pulpitowym. Od strony elewacji tylnej do głównego gmachu przylegają oficyny skupione wokół dziedzińca wewnętrznego. Oficyny o prostych bryłach, od dwóch do czterech kondygnacji, przekryte dachami pulpitowymi.

Elewacje

Elewacja frontowa opracowana jako dwie odrębne stylistycznie i kompozycyjnie elewacje. Elewacja zachodnia, lewej części siedmioosiowa, pięciokondygnacyjna. W dolnej kondygnacji osie wyznaczone odcinkowo zamkniętymi otworami wjazdowymi i blendami, rozdzielonymi smukłymi kolumnami. Kapitele kolumn zdobione motywami roślinnymi. Jedna z kolumn pozbawiona jest kapitela. W dwóch blendach zajmujące całą szerokość odcinkowe otwory okienne. Drugą kondygnację elewacji wyznacza rząd zdwojonych odcinkowo zamkniętych okienek, dzielonych kolumienką na wielobocznej bazie i z geometrycznym kapitelem. Drugą kondygnację wieńczy płaski gzyms z fryzem o motywie trójiiścia. Trzy środkowe osie bezpośrednio nad drugą kondygnacja wyznacza trzosiowy balkon wsparty na odcinkowych łukach rozpiętych między wspornikami. Balustrada balkonu kuta ażurowa z motywami geometrycznymi. Począwszy od trzeciej kondygnacji elewacja rozczłonkowana wertykalnie rytmem prostokątnych płytkich blend, dzielonych szerokimi lizenami, wykończonymi półwałkiem. Osie kondygnacji trzeciej i czwartej wyznaczone odcinkowo zamkniętymi otworami okiennymi. Pod oknami trzeciej kondygnacji dekoracyjne płyciny o motywach roślinnych. Piątą kondygnację w każdej osi wyznaczają po dwa małe odcinkowo zamknięte otwory okienne. W środkowej osi zamiast okienek kartusz z gryfem. Całą elewację wieńczy dekoracyjny geometryczny fryz z motywem plecionkowym. Cała elewacja oraz wystrój architektoniczny opracowane w jednakowej żółtawej cegle licówce. Elewacja części prawej, wschodniej czteroosiowa, czterokondygnacyjna. W przyziemiu osie elewacji wyznaczone odcinkowo zamkniętymi otworami wjazdowymi. Łuki otworów wykończone półwałkiem, wsparte na masywnych kolumnach. Bazy kolumn oraz kapitele zdobione stylizowanymi motywami roślinnymi. Dolną kondygnację wieńczy płaski gzyms. Bezpośrednio nad dwoma środkowymi otworami przyziemia znajduje się wykusz wsparty na trzech ażurowych wspornikach. Płaszczyznę wykusza wyznacza rytm pięciu półokrągło zamkniętych otworów okiennych. Łuki nadokienne ujęte płaskimi opaskami i kluczami. Między otworami smukłe ceglane trójlistne w przekroju kolumienki z kapitelami w formie trójliścia.

Fragment elewacji części wschodniej

Nad każdą z kolumienek dekoracyjny motyw roślinny. Czoło podstawy wykusza zdobione fryzem z motywem trójliścia. Po obu stronach wykusza po jednym otworze okiennym zamkniętym łukiem odcinkowym. Otwór okienny ujęty w nadłuczu mocno profilowaną opaską spiętą kluczem, wspartą na flankujących okno kolumienkach. Czwartą kondygnację wyznaczają odcinkowo zamknięte duże otwory okienne. Nadłucza otworów ujęte ząbkowanymi opaskami spiętymi kluczem. W podłuczach ozdobne kostki. Pomiędzy oknami blendy zamknięte trójlistnie, zwieńczone schodkowo. Blendy ujęte po bokach biforyjnymi kolumienkami. Okna i blendy wsparte na wspólnym gzymsie parapetowym. Czwartą kondygnację w skrajnej zachodniej osi wyznacza pseudoryzalit z biforyjnym półokrągło zamkniętym otworem okiennym ujętym półokrągło zamkniętą blendą. Blenda w nadłuczu ujęta opaską. Biforyjne okno dzielone ceglaną kolumienką zdobioną w kapitelu motywami roślinnymi. Pozostałą partię kondygnacji wyznacza rząd sześciu okienek i dwóch blend, rozdzielanych ceglanymi kolumienkami o roślinnych kapitelach, wspierającymi półokrągło zamknięte łuki. Kompozycja wsparta na wspólnym schodkowym gzymsie parapetowym i zwieńczona fryzem arkadkowym z motywem trójliścia. W partii dachowej cztery lukarny, przekryte daszkami dwuspadowymi. Elewacja opracowana w czerwonej cegle z dekoracją architektoniczną opracowaną w jasnej cegle.

Elewacja tylna obu części gmachu opracowana stylistycznie w podobny sposób, tj. licowana jasno-żółtawą cegłą bez dekoracji. Jedynie w części lewej kondygnacje dzielone gzymsami z ukośnie układanej cegły i zwieńczone schodkowym gzymsem. Elewacje artykułowane głównie odcinkowo zamkniętymi otworami okiennymi i drzwiowymi, których rytm i kompozycję wyznacza układ wnętrz oraz niesymetryczny rozkład brył (przybudówki, magazyny i inne zabudowania gospodarcze).

Wnętrze

Najbardziej charakterystycznymi i ciekawymi wnętrzami pozostają dawne wozownie i stajnia, których stropy zostały wsparte na żeliwnych kolumnach. Najbardziej dekoracyjne są kolumny z kapitelami o dekoracji roślinnej nawiązujące do kompozycji kolumn elewacji frontowej w części lewej.

Bibliografia

  • O. Kunkel, H. B. Reichow, Stettin - so wie es war, Düsseldorf 1975
  • H. Wehrmann, Geschichte der Stadt Stettin, Stettin 1911
  • P. Zaremba, H. Orlińska, Urbanistyczny rozwój Szczecina, Poznań 1956
  • L. Turek Kwiatkowska, Szczecin Stary i Nowy, Szczecin 1991
  • B. Kozińska, Rozwój przestrzenny Szczecina od poczatku XIX w. do II wojny światowej, Szczecin 2002

Zabytek

Obiekt wpisany do Wojewódzkiego Rejestru Zabytków pod numerem 136 (decyzja DZ-4200/20/O/02/2003 z dnia 4 września 2003, nazwa na liście: zespół budynków straży pożarnej).

Galeria

Przypisy

  1. Wojewódzki rejestr zabytków, w: Biuletyn Informacji Publicznej Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Szczecinie [online] [Przeglądany 10.08.2013] Dostępny w: http://wkz.bip.alfatv.pl/strony/menu/9.dhtml
  2. Zob. szkic: „Zakres obszaru zajmowanego na przełomie XV/XVI wieku przez klasztor karmelitów w Szczecinie”.



IES64.png
Hasło powstało w oparciu o materiały udostępnione przez Zachodniopomorski Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków