Brama Świętego Ducha

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Brama Świętego Ducha
Brama Świętego Ducha
Brama Świętego Ducha i jej przedbramie pod koniec XVI wieku
Nazwa niemiecka Heiligegeisttor
Wcześniejsze nazwy valva Sancti Spiritus
Lokalizacja Ulica Świętego Ducha
Data budowy pocz. XIV wieku
[ Zobacz Brama Świętego Ducha na mapie.]

Geolokalizacja: 53.422314,14.556589

Brama Świętego Ducha (niem. Heiligegeisttor); brama miejska usytuowana w ciągu ulicy Świętego Ducha (Heiligegeiststraße), prowadziła w kierunku osiedla podmiejskiego Górny Wik.

Historia

W historii naszego miasta występowały dwie Bramy Świętego Ducha, jedna w węższej części nieistniejącej obecnie ulicy Königsstraße, druga w połowie obecnej ulicy Świętego Ducha.

Położenie najstarszej bramy Świętego Ducha
(litera „B” w zielonym kółku; fragment planu miasta z nałożoną współczesną siatką ulic)

Najstarsza Brama Świętego Ducha

W okresie przed lokacyjnym obszar Górnego Wiku sięgał aż do dolnej części obecnej ulicy Kardynała Wyszyńskiego, w miejscu której w tym czasie spływał z wysoczyzny w kierunku rzeki Odry ciek wodny. Ciek ten stanowił południową granicę osiedla otwartego, które zostało zasiedlone dopiero w XII wieku, w okresie dużego napływu do miasta kolonistów niemieckich (tzw. osada kupiecka), i które z czasem zostało obwarowane. [1] Tu też krzyżowały się drogi, jedna prowadząca ku przeprawie wodnej w rejonie przystani portowej określanej od XV wieku nazwą haveninge (1476; Haveling, 1554), i położonej obok późniejszego Mostu Długiego [2], oraz druga, lokalna droga wylotowa z miasta prowadząca w kierunku klasztoru Franciszkanów oraz szpitala Świętego Ducha, i dalej w kierunku południowym w głąb Górnego Wiku. W celu ochrony przeprawy przez dolinę rzeki Odry w kierunku Dąbia, w miejscu przecięcia się wspomnianych wyżej dróg za zezwoleniem księcia Barnima I w 1245 roku został przyłączony teren pomiędzy ulicą Osiek i nieistniejącą obecnie ulicą Splittstraße, zapewniając przy okazji ochronę przystani portowej. W biegnącej wzdłuż Splittstraße palisadzie, w miejscu nieistniejącego obecnie, najbardziej na północ wysuniętego wąskiego odcinka ulicy Königstraße, usytuowano pomiędzy nieistniejącymi obecnie budynkami Königsstraße Nr. 1 - 3 i Beutlerstraße Nr. 8 najstarszą bramę miejską umożliwiającą wyjście na teren Górnego Wiku, który jeszcze w latach 1306-1315 nosił nazwę „przed…” (ante) lub „w pobliżu bramy św. Ducha” (apud valvam S. Spiritus, 1306–1315).[3] Jej wejście do miasta było osłonięte przez przebieg sąsiadujących z nią wąskich uliczek i odstęp pomiędzy nieistniejącymi już budynkami Beutlerstraße 10—12 i Große Oderstraße 33, który jeszcze w 1818 roku miał mniej niż osiem metrów; podobnie wąska była również przyległa do niej ulica Langebrückstraße. [4]

Położenie Bramy Świętego Ducha na planie z 1721 roku
1. - brama główna; 2. - szyja; 3. - barbakan (rondel); 4. - ulica Świętego Ducha

Druga Brama Świętego Ducha

Po włączeniu terenu przyległego do kościoła św. Jana do obszaru miasta i powstaniu Kwartału Passawskiego, około 1318 r. brama miejska została przeniesiona bardziej na południe, i postawiona mniej więcej w połowie obecnej ulicy Świętego Ducha pomiędzy istniejącymi do roku 1945 budynkami nr 5-7 i 8. Stopniowo pojawiły się przed nią fosy miejskie (pierwsza wzmianka z 1325), i usytuowany po jej prawej stronie młyn wodny (1350, 1351). [5] Po ukończeniu w roku 1467 budowy barbakanu, zespół bramny składał się z bramy głównej typu szczytowego dodatkowo chronionej od strony szyi broną zamykającą wejście do bramy, szyi nad fosą, oraz barbakanu zwanego rondlem, który podobnie jak barbakan Bramy Młyńskiej, założono na rzucie półkola. [6] Barbakan został rozebrany w roku 1724, a materiały uzyskane z rozbiórki wykorzystano m.in. przy budowie Domu Poprawy. [7] Przed wejściem do rondla nad kolejną fosą usytuowaną od strony Górnego Wiku położony był most zwodzony.

Przypisy

  1. Wyniki ostatnich badań archeologicznych (1994-1995) w tej części podgrodzia nie do końca potwierdzają istnienie w tym miejscu osady kupieckiej, gdyż na tym obszarze ciągłość osadniczą w formie osiedla otwartego odnotowano już od 1. poł. X wieku do XII wieku; zob. M. Słomiński, Szczecińskie Podzamcze. Staromiejska dzielnica nadodrzańska i jej odbudowa - kwartały XIV i XVII. Szczecin 1998, s. 7, 15.
  2. Jeszcze w XIX wieku na planach miasta, pomiędzy nie istniejącymi obecnie ulicami Langebrückstraße i Splittstraße, wykazywana była w tym miejscu nazwa „Haveling”, czyli „Port”.
  3. Wspomina o tym także wzmianka w najstarszej księdze miejskiej o „[usytuowanej] przy Bramie Świętego Ducha [należącej do trzech spadkobierców] nieruchomości” (super hereditatem [...] ante valvam S. Spiritus, 1306), z których jedna prawdopodobnie była w posiadaniu młynarza, na co wskazuje fakt, że teren między ulicami Splittstraße i Mönchenbrückstraße jeszcze w 1465 roku określany był mianem „przy młynie” (by der molen); zob. M. Wehrmann, Das älteste Stettiner Stadtbuch (1305-1352). Stettin 1921, s. 21, nr zapisu 40 z dnia 7 marca 1306 roku, także Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von H. Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926, s. 67.
  4. Die älteren Stettiner Straßennamen..., op. cit., s. 67.
  5. H. Lemcke, Die älteren Stettiner Straßennamen. L. Sauniers Buchhandlung. Stettin 1881, s. [49].
  6. E. Lukas, Miejskie budownictwo obronne w Księstwie Zachodnio-Pomorskim. W: Sztuka Pomorza Zachodniego pod red. Z. Świechowskiego. Warszawa 1973, s. 198 i n., także E. Lukas, Średniowieczne mury miejskie na Pomorzu Zachodnim. Poznań 1975, s. 17 i n.
  7. Fredrich C., Die Baugeschichte Stettins unter König Friedrich Wilhelm I. W: BSt NF Bd. XXXI. Stettin 1929, s. 87.


Galeria

Bibliografia

  • Lemcke H., Die älteren Stettiner Straßennamen. L. Sauniers Buchhandlung. Stettin 1881.
  • Wehrmann M., Das älteste Stettiner Stadtbuch (1305-1352). Stettin 1921.
  • Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von H. Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926.
  • Fredrich C., Die Baugeschichte Stettins unter König Friedrich Wilhelm I. W: BSt NF Bd. XXXI, Stettin 1929.
  • Lukas E., Miejskie budownictwo obronne w Księstwie Zachodnio-Pomorskim. W: Sztuka Pomorza Zachodniego pod red. Z. Świechowskiego. Warszawa 1973.
  • Lukas E., Średniowieczne mury miejskie na Pomorzu Zachodnim. Poznań 1975.
  • Słomiński M., Szczecińskie Podzamcze. Staromiejska dzielnica nadodrzańska i jej odbudowa - kwartały XIV i XVII. Szczecin 1998.



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk